fbpx
Уикипедия

Қырғызстан

Координаттар:41°16′00″ с. е.74°59′00″ ш. б. /41.26667° с. е. 74.98333° ш. б. /41.26667; 74.98333

Қырғызстан (қыр.Кыргызстан), ресми Қырғыз Республикасы (қыр.Кыргыз Республикасы) — Орта Азияда орналасқан мемлекет. Жер аумағы – 198,5 мың км2. Халқы – 6 миллион адам. Қырғыздар (72,6%), орыстар (6,4%), өзбектер (14,5%), украиндар, татарлар, қазақтар, ұйғырлар, немістер, тәжіктер, дүнгендер, т.б. ұлт өкілдері тұрады. Астанасы – Бішкек қаласы (624 мың адам). Конституциясы бойынша – Президенттік басқару нысанындағы мемлекет. Заң шығарушы органы (Жогорку Кенеш) 2 палатадан тұрады. Ресми тілдері – қырғыз және орыс тілдері. Ұлттық мерекесі – 31 тамыз – Тәуелсіздік күні. Ақша бірлігі – сом. — 6 523 529[ адам (2020 жылғы 1 қаңтарға).

Қырғыз Республикасы
қыр.Кыргыз Республикасы
Әнұран: «Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик гимни» ((ақп.))
Тарихы
Құрылды 840 жылҚырғыз қағандығы
Тәуелсіздік күні 31 тамыз 1991 жылы (КСРО-дан)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілдері қырғызша — мемлекеттік
орысша — ресми
Елорда Бішкек
Ірі қалалары Бішкек, Ош, Жалалабат, Қарақол
Үкімет түрі Президенттік республика
Президенті
Министрлер кабинетінің төрағасы
Жоғарғы Кеңес төрағасы
Садыр Жапаров
Ұлықбек Марипов
Талант Мамытов
Мемлекеттік діні Зайырлы мемлекет
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 85-ші орын
199 951 км²
3,6
Жұрты
• Сарап (2020)
• Санақ (2009)
Тығыздығы

6 523 529[ адам (110-шы)
5 362 800 адам
27,4 адам/км² (176-шы)
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
• Қорытынды (2018)
• Жан басына шаққанда

24,531 млрд. $ (139-шы)
3,844 $ (147-ші)
ЖІӨ (номинал)
• Қорытынды (2018)
• Жан басына шаққанда

8,093 млрд. $ (145-ші)
1,268 $ (157-ші)
АДИ (2017) 0,672 (орташа) (122-ші)
Этнохороним қырғыздар қырғызстандықтар
Валютасы қырғыз сомы
(KGS, код 417)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .kg
ISO коды KG
ХОК коды KGZ
Телефон коды +996
Уақыт белдеулері UTC+6

Аумақтың аумағы 199 951 км² құрайды. Ол әлем бойынша 85-ші орынға ие, ТМД елдерінің арасында 7-орын, 140-інші орын - ЖІӨ бойынша PPP және 111-ші орында.

Әкімшілік-аумақтық мағынада ол 7 ауданға және республикалық маңызы бар 2 қалаға бөлінген, Бішкек және Ош. Экономикалық-географиялық жағынан, Орталық Қырғызстан, Солтүстік және Оңтүстік өңірлер.

Мазмұны

Тағы қара: Қырғызстанның географиясы

Қырғызстан спутниктен.

Қырғызстан — Орта Азияда орналасқан ел, солтүстігінде Қазақстанмен, шығысы мен оңтүстік-шығысында Қытаймен, оңтүстік-батысында Тәжікстанмен, ал батысында Өзбекстанмен шектеседі. Солүстіктен оңтүстікке 454 км, ал батыстан шығысқа қарай 925 км-ге созылып жатыр. Мемлекеттік шекаралары, негізінен, таулар аркылы өтеді. Сол себепті тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде шекараларын айқындау мақсатында көршілес мемлекеттермен келісімдер жүргізілді. Геосаяси жағынан алғанда ел аумағы аса маңызды аймақ болып табылады. Елдің географиялық орнының бұл ерекшеліғін НАТО-ға мүше елдер халықаралық терроризмге қарсы күресте маңызды тірек пункті ретінде пайдалануда.

Қазіргі Қырғызстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік құрылымдар б.з.д. II ғасырда пайда болған. Біздің заманымыздың VI—XII ғасырлары аралығында бұл аймаққа Енисей бойынан түркі тайпалары қоныс аударған болатын. Кейіннен олар моңғол-татар шапкыншылықтарына ұшырап қуғындалды.

XIX ғасырда алдымен Қоқан хандығының иелігінде болып, кейіннен Түркістан губерниясы құрамында Ресей империясына өз еркімен қосылды. Қырғызстанның табиғат жағдайы өте қолайлы, таулы жерлеріне Ресейдің ішкі аудандарынан шаруалардың жаппай қоныс аударуы жүрді. Бұл жағдай бұрын тек қана көшпелі мал шаруашылығымен айналысып келген қырғыз жерінде, жаңа шаруашылық түрлерінін; дамуына қозғаушы күш болды.

Қазан революциясынан кейін бұл аймақ Қара Қырғыз автономиялық облысы деп аталды, ал 1926 жылы Қырғыз КСР-і болып қайта құрылды. 1991 жылы Қырғызстан тәуелсіздігін жариялады.

Бүгінде Қырғыз Республикасы әкімшілік жағынан 6 облыстан және Бішкек қалалық кеңесінен тұрады.

Ақ Барыс (қырғ. илбирс).

Қырғыз жері, негізінен, таулы болып келеді, мұнда Тянь-Шань тауының ең биік нүктесі — Жеңіс шыңы (7439 м) орналасқан. Бір-бірінен кең тауаралық аңғарлар (Шу, Ыстықкөл, Талас) арқылы бөлініп жатқан тау жоталары басым түрде ендік бағытта орналасады. Олардың геологиялық-тектоникалық құрылысы, ландшафтылық сипаты өте күрделі. Таулы аудандар қуаты 8—10 балдың күшті жерсілкінулер байқалатын сейсмикалық белдеуде орналасқан.

Қырғыз жерінің 95%-дан астам бөлігі теңіз деңгейінен 1000 м биікте орналасқан, ал оның 40%-дан артық бөлігі 3000 м биіктікте жатыр. Биік таулы жер бедері мен соған сәйкес қалыптасатын табиғат жағдайлары елдің экономикасын өркендетуге күшті әсерін тигізеді.

Жер қойнауы пайдалы қазбаларға аса бай. Солтүстігінде түсті металдардың (молибден, мыс, сурьма), Ішкі Тянь-Шань қойнауларында метаморфтық жыныстармен бірге кездесетін молибден, темір және қалайы кен орындары таралған. Оңтүстігінде сынап, сурьма, алтын, сондай-ақ қоры онша мол емес темір, марганец, алюминий, полиметалл кездеседі. Тауалды иіндері мен қазаншұңқырларда қоңыр көмір және таскөмір, мұнай коры барланған. Көптеген кең орындары биік таулы аудандарда орналасқандықтан, оларды игеру мәселесін қиындатады.

Қырғыз жері таулы болғандықтан, су ресурсымен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілген. Ең ірі өзені — Нарын, сондай-ақ Шу, Шатқал, Ақсай өзендері бар. Өзен сулары суландыру мақсатында көбірек пайдаланылады. Ондағы беткі ағынның 20%-ға жуығы жер суаруға жұмсалады.

Климаты шұғыл континентті сипатта, жаз ыстық, қыс суық болып келеді. Таулы жер бедері ауа температурасы мен ылғалдын таралуына өте күшті ықпал етеді. Ауаның орташа температурасы жазық жерлерде қыста -4°С, жазда +25°, +27°С-қа дейін көтеріледі. Мұндай жағдай топырақ-өсімдік жамылғысының ете күрделі құрылымын қалыптастырады. Әсіресе бұл жағдай биік тауларда өте айқын байқалады. Сондықтан елдің табиғат жағдайы ауыл шаруашылығының көптеген салаларын өркендетуге мүмкіндік береді.

Тянь-Шань таулары аралығында орналасқан Ыстықкөл елдің ең басты рекреациялық байлығы болып есептеледі, оны "Тянь-Шаньның інжу-маржаны" деп атайды.

Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан Сарышелек көлі және оның айналасындағы жеміс ағаштары мен сирек кездесетін жаңғақты ормандар алқабы Сарышелек қорығының құрамына енеді. Мұнда Қырғызстанның көрікті демалыс-сауықтыру орындары орналасқан.

Қырғызстанда әртүрлі мәртебелерден тұратын 88 ерекше қорғалатын (ООПТ) табиғи аумақ бар: табиғат қорлары, қорлар, табиғи парктер, ғибадатханалар, биосфералық аумақтар. 00ПТ барлығы 1 476 121,6 гектар, немесе 14 761,21 км ² (республика аумағының 7,38%). Мысалы, Бүгінгі таңда:

  • 10 табиғат қорлары (509 952,7 га);
  • 13 табиғи парктер (724 670,2 га);
  • 64 резерві (оның ішінде 8 орман, 23 ботаникалық, 2 кешенді және 12 аң аулау (зоологиялық), 19 геологиялық (жалпы ауданы 241 498,7 га));
  • 1 биосфералық аумақ (4 314,4 мың гектар).
ҚР мемлекеттік табиғи паркі
Атауы Құрылған жылы Ауданы, га
1 Ыстықкөл 1948 18 999
2 Сары-Челек (биосферный) 1959 23 868
3 Беш-Араль 1979 112 463,3
4 Нарындық 1983 36 969
5 Қаратал-Жапырық 1994 36 392,6
6 Сарычат-Эрташ 1995 149 117,9
7 Падыш-Атин 2003 30 556,4
8 Кулун-Атин 2004 27 434
9 Сурма-Таш 2009 66 194,4
10 Дашман 2012 7958,1
Бітіуі: 509 952,7
ҚР мемлекеттік табиғи паркі
Атауы Құрылған жылы Ауданы, га
1 Ала-Арча 1972 16 484,5
2 Қырғыз-Ата 1992 11 172
3 Кара-Шоро 1996 14 440,2
4 Беш-Таш 1996 13 731,5
5 Чоң-Кеминский 1997 123 654
6 Қаракөл 1997 38 095,3
7 Салкын-Төр 2001 10 419
8 Саймалуу-Таш 2001 32 007,2
9 Саркент 2009 39 999,4
10 Кара-Буура 2013 61 543,9
11 Кан-Ачуу 2015 30 496,5
12 Алатай 2016 56 826,4
13 Хан-Тәнірі 2016 275 800,3
Бітіуі: 724 670,2

1998 жылы «Ыссық-Құл» биосфералық аумағы 4 314,4 мың га (әкімшілік аумақ) Ыстықкөл), қолданыстағы заңнамаға сәйкес ерекше қорғалатын табиғи режиммен ұлттық деңгейде қорғалатын табиғи аумақтар мәртебесіне теңестіріледі. 2001 жылдан бастап ЮНЕСКО шешімімен биосфералық аумақ «Ыссык-Кол» биосфералық қорлардың әлемдік желісіне енгізілді.

Республиканың сақталған аумақтарына, халықаралық маңызы бар: 1976 жылдан бері Ыстықкөл көлімен бірге, сулы-батпақты алқаптардың халықаралық тізіміне Рамсар конвенциясы енгізілген) суару және су құстарын ұшу және қыстайтын жерлерде демалыс орны. Бұл тізім сондай-ақ Хартиясы-Құл (2005) көлдер кіреді және Сонкёль-өл (2011) Қаратал-Жапырық қорығы, бұл Халықаралық Қызыл кітабына енгізілген тау қазына түрлеріне арналған ұя, және мұнда тұратын екі құс, лебедь-кликун және журавль красавка, Қырғызстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Сары-Челек 1979 жылы мемлекеттік табиғи биосфералық қорығы бағдарламасының шешімімен ЮНЕСКО «Адам және биосфера» биосфералық резерваты халықаралық желісіне енгізілді. Мұнда бүкіл табиғи кешен мен кешен бақыланады. Қорық аумағында ауа райы бақылау-өткізу пункті жабдықталған және жұмыс істейді.

Пайдалы қазбалар

асыл депозиттері бойынша ел шот минералдық-шикізат базасын, түсті және сирек металдар, металл емес шикізат, отын-энергетикалық ресурстар. Қырғызстан табиғи минералды шикізаттың көптеген түрлеріне айтарлықтай әлеуетке ие. Өз аумағында руда мен металл емес минералдардың бірнеше мыңға жуық кен орны мен руда пайда болуы анықталды. Пайдалы қазбалардың негізгі түрлері: алтын, сынап, сурьма, сирек жер, қалайы, вольфрам, көмір, металл емес шикізат.

Алтын

Қазіргі уақытта республика территориясында 2500 жуық байырғы көрініс табылды Алтындар. Олардың басым көпшілігі өте аз, өнеркәсiптiк мүдделердi көрсетпейдi. Республикадағы алтынның жалпы баланстық қоры 500 тоннадан асады.

1992 жылы «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ-дағы ең ірі алтын кен орны табылды (қырғ. Кум-Төр; Алтын қорлары бойынша әлемде 7-орын), даму 1996 жылы басталды. «Кумтөр» кен орны Жеті-Өгүз ауданында орналасқан, Ыстықкөл облысы.

Қазіргі уақытта «Макмал», «Кумтор», «Салтон-Сары», «Терек», «Тереккан», «Жамгыр», «Иштамберды».

Сүрме

Республиканың сурьма әлеуеті 7 кен орнында (264 мың тонна) шоғырланған.

Кадамжай сүрме зауыты елдегі ең ірі, 1936 жылы пайдалануға берілді. Тарихи жолмен, КСРО металл комбинаты өндірісіндегі ең ірі зауыт болды және әлемдегі ең ірі зауыттардың бірі болып саналды: 1991 жылға дейін өндіріс жылына 17 мың тоннаға жетті (Әлемдік өндірістің 10% -ы). Өндірістік кешеннің өндірісі металдың сурьманын және оның қосылыстарының 14 түрін ұсынды. Кадамжай сүрмлер комбинатының ашылуымен КСРО суретті импорттаудан бас тартып, толығымен ауысты. Осы зауытта шығарылған сурьма ұзақ уақыт бойы бұл металдың әлемдік стандарты болды.

Сынап

Қырғызстан маңызды сынап қорлары бар елдердің бірі болып табылады, сондай-ақ, әлемде әлемдегі ең ірі сынап өндіруші екінші болып табылады, Қытайдан кейін. Республикада екі сынапты кен орны бар: Хайдаркан және Жаңа.

Соғыс жылдарында Ұлы Отан соғысыда, Никитов сынап комбинаты Донбасста аумағында неміс әскерлері болған кезде, елге металл сынаппен Хайдаркан және Чауваның шахталарына толығымен берілді. Хайдаркан және Новое кен орнының сурьмы-сынапты кен орнының негізінде 70 жылдан астам уақыт бойы Хайдарканың Меркурий комбинаты.

Мұздықтар

Қырғызстан мұздықтары республиканың тұщы су қорын құрайды, сонымен бірге Орталық Азия аймағы және өзендер үшін азық-түліктің негізгі көздері болып табылады. Республикада 8000-ға жуық мұздақ бар, Қырғызстан аумағының 4% (шамамен 8000 км2). бірақ мәңгі қармен бірге, олар елдің аумағының 40,5% -ын (шамамен 81 000 км2) алады. Бұл Кавказ және Альпі мұздықтарының ауданынан әлдеқайда көп, бірге жиналды. Мұздақтарда шамамен 650 км 3 мұз сақталады3 льда.

Өзен

Нарын өзені — республиканың ең үлкен өзені.

Қырғызстанда шамамен 30 мың өзен бар. жалпы ұзындығы шамамен 150 000 км, және басқа деректер бойынша 35 000 км. Республиканың барлық ірі өзендерінде тауларда, олар көбінесе мұздықтар мен қардың еріген суларына тамақтанады. Республиканың түрлі рельефтеріне байланысты, өзен мен жазық таулы бөлігін ажырату. Арал бассейніне өзен жүйелерінің басым бөлігі жатады, Орта Азияның негізгі өзендерінің - Сырдария мен Амударияның жүйелеріне. Арал теңізінің бассейніне жатса да, Шу және Талас өзендерінің бассейндері, алайда олардың суы негізгі су жолдарына және Ыстықкөл (Қырғыз-Ыстық көл) су айдыны гидрографиялық жүйесімен бірге жетпейді. Республиканың аумағының оңтүстік-шығыс бөлігі - бұл Батыс Қытайдың су артериясы - Тарим өзені ағынын қалыптастыру, ал Карқыра өзенінің бассейнінің шағын ауданы Балқаш көлінің бассейніне жатады.

Республиканың ең үлкен өзені - Нарын. Ол Сырдария өзенінің негізгі компоненті болып табылады, Арал теңізі бассейніне жатады. Республика бойынша ұзындығы 535 км, бассейндік алаңы 53,7 мың км2, Үлкен және Кіші Нарындың бірігуінен қалыптасады.

Қырғызстанда екі гидрологиялық аймақ бар: Ағынның қалыптасу аймағы және ағынның таралу аймағы. Ағынның қалыптасуы республика аумағының 87% -ын құрайды, ағынның дисперстік аймағы 13% құрайды. Үлкен өзендердің ағынының таралу аумағы Қырғызстан аумағынан тыс жерлерде. Ағынның дисперсиясы, Облыстық Ағын ағынын бөлу, атмосфералық жауын-шашынның шамалы жауын-шашынымен сипатталады, тау бөктерінде және қарқынды буланғаннан гөрі. Осылайша, бетінің ағынын қалыптастыру шектелген, кейде жоқ. Сонымен қатар, тауларда дренаж жасаған, осы аумақтар арқылы өтіп кету, тау бөктеріндегі шөгінділер мен жазықшалардың шөгінділеріне, сондай-ақ суаруға арналған. Тау үстіндегі жазық жерлерде жер асты суларының беткейлері қалыптасады, онда көптеген өзендерге қосымша азық-түліктер беріледі. Жер асты суларының ағымы, айтарлықтай мөлшерде орын, өзендерді қалыптастырады, ағымдар, олардағы судың мөлдірлігі үшін «кара-су» деп аталады.

Ағын режиміне сәйкес, Қырғызстан өзендері Тянь-Шань мен Алтай түрлеріне жатады. Бірінші типтегі өзендер, ең алдымен, жоғары таулар мен мұздақтардың балқытылған суларында. Олардағы су тұтыну жазда жылдам еру кезеңінде артады, шілденің ең жоғарғы шегі, Тамызда. Алтай түрінің өзендері негізінен орташа деңгейдегі маусымдық қардың еріген суларына арналған. Олардағы судың ағымы көктемде өседі, әртүрлі биіктіктегі қар әр түрлі уақытта ериді, жоғары су созылған. Жазда бұл қатыгез және бұл өзендер төмендейді.

Ыстықкөл

Ыстықкөл — Орта Азияның ең ірі көлі, ол теңіз деңгейінен 1608 м биіктікте орналасқан. Жалпы ауданы 6280 км2, ұзындығы 182 км-ге созылып жатыр. Пайда болу тарихы жағынан тектоникалық көл болып саналатын Ыстықкөлдің тереңдігі 702 метрге жетеді. Су көлемі көп болғандықтан, Ыстықкөл қыста қатпайды, көл атауы да сонымен байланысты. Көл айналасымен қоса, айрықша қорғауға алынған Ыстықкөл қорығының аумағына енеді. Ыстықкөл жағалауында жалпы саны 100-ден асатын демалыс орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналасқан. Емдеу-сауықтыру мақсатында көлдің шипалы тұзды суы ғана емес, жағалаудағы емдік балшықтар да пайдаланылады. Ыстықкөл қазаншұңқырында минералды бұлақтар да өте көп. Шолпан-Ата, Ыстық-Ата, Жетіөгіз, Алтын-Арашан шипалы су көздері көпшілікке танымал.

Кеңес Одағы ыдыраған соң, бұрынғы дәстүрлі байланыстар үзіліп, ел экономикасына едәуір нұқсан келді. Бүгінгі таңда Қырғызстан нарықтық экономика жүйесіне көшуге талпыныстар мен әрекеттер жасауда. Елдегі жиынтық жалпы өнім мөлшері 2008 жылғы мәлімет бойынша 12 миллиард АҚШ долларын құрайды. Оның 47%-ы ауыл шаруашылығы өнімдерінің, 12%-ы өнеркәсіп, ал 41%-ы өндіруші емес саланың үлесіне тиесілі.

Өнеркәсіптің негізгі маманданған салалары электр энергетикасы, тамақ өнеркәсібі және жеңіл өнеркәсіп, тірсті металлургия болып табылады. Электр энергиясын өндіру оңтүстіктегі Нарын өзені мен оның салаларында орналасқан СЭС тізбегіне негізделеді. Олардың ең ірісі—Тоқтағұл СЭС-і, жылына 4 миллиард кВт/сағ электр энергиясын өндіреді. Бұл салаға қазіргі кезде өте көп шетел және Ресей қаржысы жұмсалуда. Отын өнеркәсібі Ош және Жалалабад облыстарындағы қоңыр көмір мен Ыстықкөл қазаншұңқырынан өндірілетін таскөмір негізінде өркендеуде.

Жеңіл өнеркәсіп өнімдері көлемі күннен-күнге артуда, жүн түту, кігіз басу, кілем тоқу, тері-былғары илеу сияқты салалары өркендеуде. Елдің оңтүстігінде мақта өңдеу мен жібек шаруашылығы дамыған. Тамақ өнеркәсібі жергілікті шикізатты өндеуге бағытталған.

Түсті металлургия, негізінен, сыртқа өнім шығаруға маманданған. Ош облысындағы Қадамжай комбинаты өндіретін сурьма халықаралық нарықта эталон ретінде бағаланады. Осы облыстағы Хайдарқан елді мекені жанындағы сынап кенінің маңызы аса зор. Мұнда қосымша қорғасын-мырыш концентраты алынып, одан әрі өңдеуге Қазақстанға жіберіледі. Жаңа іске қосылған алтын (Жалалабат облысындағы "Макмалалтын"), сондай-ақ қалайы (Ыстыккөл облысының оңтүстік-шығысы) комбинаттары шетелдік қаржы көмегімен ғана жұмыс істеуде.

Қырғызстан — Орта Азиядағы бірден-бір мал шаруашылығы басым ел. Ол Қырғызстан жерінің басым бөлігінің таулы болуымен, өнделетін жер үлесі көрсеткітттінің төмендігімен түсіндіріледі. Өнделетін жерлердің басым көпшілігі Шу облысында шоғырланған, оның 25%-ы шабындықтардың үлесіне тиеді. Шу аңғарын бойлай 200 км-ге созылған Үлкен Шу каналы өтеді, одан егістіктер мен бау-бақшаларға су жеткізетін көптеген тармақтар бөлінеді. Нарын облысында жайылымдардың, әсіресе қысқы жайылымдардың үлесі басым. Елдің оңтүстігіндегі Ферғана жотасының беткейлерінде пішен дайындалады.

Қырғызстан қой малының саны мен жүн өндіруден ТМД елдері арасында Ресей мен Қазақстаннан кейін 3-орын алады. Соңғы жылдары қой саны 4,5 млн басқа дейін қысқарды. Негізінен, биязы жүнді, жартылай биязы жүнді қойлар бағылады. Тауалды белдеуі мен орта таулы аудандарда етті-сүтті бағыттағы ірі қара мал, биік тауларда қодас өсіріледі. Жылқы малының саны салыстырмалы түрде кеп (300 мың бас), Қазакстанда бұл көрсеткіш 985 мың басқа жеткен. Таулы аудандардағы шаруашылықтарда қырғыз халқының сүйікті сусынықымыз дайындалады. Ыстықкөл жағалауында асыл тұқымды жылқылар есіретін шаруашылықтар бар.

Егіншілік құрылымында 50%-ын дәнді дақылдар, 41%-ын малазықтық шөптер құрайды, қалғаны техникалық және көкөніс-бақша дақылдарының үлесіне тиеді. Ферғана аңғарында мақта және темекі өсіріледі, Шу облысында қант қызылшасының егістіктері қалпына келтірілуде. Елдің солтүстігі мен оңтүстігінде жүзімдіктер мен жеміс бақтары едәуір алқаптарды қамтиды. Жалалабад облысында табиғаттың қайталанбас ескерткіші болып саналатын грек жаңғағының реликтілік ормандары өседі.

Қырғыстан аумағы арқылы елді көршілес мемлекеттермен байланыстыратын маңызды теміржолдар және тасжолдар жүйесі өтіп жатыр. Қырғыз жері арқылы Памирдің ішкі аудандарымен жыл бойы байланыстыратын Памир тас жолы (Ош-Мургаб-Хорог) өтеді. Республиканың таулы аудандарында Қытаймен байланыстыратын бірнеше шекаралық өткелдер бар.

Негізгі көлік түрі-автокөлік, тасжолдардың жалпы ұзындығы 40 мың км-ге жетеді. Автокөлік үлесіне жүк айналымының 90%-ы тиесілі. Теміржолдар өте қысқа. Республиканың оңтүстік бөлігі арқылы Өзбекстанның көмір өндіруші аудандары мен облыс орталықтарына бағытталған бірнеше теміржол тармақтары тартылған. Ел астанасын Ыстықкөлмен жалғастыратын тұйық теміржол тармағы бар. Қазіргі кезде Алматы қаласын Ыстықкөл жағалауымен байланыстыратын теміржол тармағын салу туралы халықаралық жобалар жасалуда. Бұл жоба екі ел арасындағы байланыстарды дамытумен қатар, туризм саласын өркендетуге мүмкіндік береді.

Қырғызстан ТМД елдерімен соның ішінде Ресей Федерациясымен, Қазақстанмен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Ресей- ел экономикасына күрделі қаржы әкеліп отырған бірден-бір ірі ел. Қырғызстан мен Қазақстанның қатынастарының дамуына 1993 жылы 8 щілдеде қол қойылған келісімшарт негіз болуда. 2008 жылы екі ел арасындағы сыртқы сауда айналымы 310 млн АҚШ долларын құрады. біздің елімізде Қырғызстанме бірлескен 70-тен астам кәсәпорын жұмыс істейді. Қазақстан жыл сайын бұл елден келетін мыңдаған адамдарды жұмыспен қамтамасыз етеді. Қырғызстанда бірнеше қазақстандық банктердің бөлімшелері жұмыс істейді.

Тағы қара: Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі

Әкімшілік құрылымы

Қырғызстан құрамына 7 аймақ кіреді, 31 қала (жалпы республикалық маңызы бар 2 қала (Бішкек, Ош), 12 облыстық маңызы бар қалалық және 17 облыстық маңызы бар қалалар), 44 аудан (соның ішінде Бішкектегі 4 аудан), 12 посёлков и 453 айылных аймака. Тоқмақ қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Қырғызстан әлемнің 155 мемлекетімен дипломатиялық қатынас орнатты.

Қырғызстанның маңызды серіктестері - Ресей, Қазақстан және Қытай. Өзбекстан мен қарым-қатынас екіұшты. 1999-2012 жылдары Бішкекке жалпы сомасы 12,5 миллион АҚШ долларын құрайтын әскери көмек көрсеткен, 2012 жылы Қырғызстанның 50 миллион доллар қарызын жойған Түркияға жақын тілді Түркия республиканы қызықтырады.

Ресей - Қырғызстанның маңызды экономикалық және саяси серіктесі, маңызды гуманитарлық және әскери-техникалық көмек көрсетеді, Қырғызстан азаматтарының едәуір бөлігі Ресейде жұмыс істейді. 2000 жылдардың басына дейін Қытайдың қатысуы минималды болды, бірақ шекара делимитацияланып, өткізу пункттері ашылғаннан кейін ҚХР жалпы Орталық Азияға, атап айтқанда Қырғызстанға енуін күрт күшейтті. Қазақстанмен қарым-қатынас барлық көрші мемлекеттер арасында ең жақын болып табылады. 2015 жылы кедендік шекара ашылғаннан кейін сауда көбейді.

Бішкек

Бішкек, Қырғыз Республикасы, саяси, экономикалық ғылыми, өндірістік және мәдени орталығы және елдің ең ірі қаласы. Арнайы әкімшілік бірлік. 1878 жылмен жылы құрылған. 12,7 га ауданы. Халықтың саны - 874,4 мың (2012).

Бішкек - саяси, экономикалық ғылыми, әкімшілік және мәдени орталығы, Республикасы Үкіметінің жоғары органдарының, шетелдік елшіліктер мен өкілдіктердің орналасқан жері.

Шу облысы

Қырғызстанның картасы
Хан-Тәңірі
Алатау
Кідірістен кейін көлінің жанында

Тоқмақ қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Ыстықкөл облысы

Қарақол қаласының әкімшілік орталығы болып табылады.

Талас облысы

Нарын облысы

Нарын қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Жалалабат облысы

Жалалабат қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Шу облысы

Ош қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Баткен облысы

Баткен қаласының әкімшілік орталығы болып табылады

Байрақ Облыс/Қала Әкімшілік орталығы Ауданы, км² Халық, адамдар
қол жетімді (1.01.2017)
Тығыздығы,
адам./км²
Бішкек — астанасы, республикалық маңызы бар қала &&&&&&&&&&&&0160.&&&&&0160 &&&&&&&&01010200.&&&&&01 010 200 6 313,75
Ош — республикалық маңызы бар қала &&&&&&&&&&&&0182.&&&&&0182 &&&&&&&&&0267000.&&&&&0267 000 1 467,03
Баткен облысы Баткен &&&&&&&&&&017000.&&&&&017 000 &&&&&&&&&0455100.&&&&&0455 100 26,77
Жалалабат облысы Жалалабат &&&&&&&&&&033700.&&&&&033 700 &&&&&&&&01097400.&&&&&01 097 400 32,56
Ыстықкөл облысы Қаракөл &&&&&&&&&&043100.&&&&&043 100 &&&&&&&&&0463500.&&&&&0463 500 10,75
Нарын облысы Нарын &&&&&&&&&&045200.&&&&&045 200 &&&&&&&&&0268600.&&&&&0268 600 5,94
Ош облысы Ош &&&&&&&&&&029200.&&&&&029 200 &&&&&&&&01182800.&&&&&01 182 800 40,51
Талас облысы Талас &&&&&&&&&&011400.&&&&&011 400 &&&&&&&&&0248000.&&&&&0248 000 21,75
Шу облысы Бішкек &&&&&&&&&&020200.&&&&&020 200 &&&&&&&&&0892400.&&&&&0892 400 44,18
Барлығы &&&&&&&&&0199951.&&&&&0199 951 &&&&&&&&05885000.&&&&&05 885 000 29,43
рейтинг орын/барлық ел индикаторлардың динамикасы* жыл ұйым зерттеу жүргізеді
Corruption Perceptions Index (Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі) 135/176 29 2017 Transparency International
ICT Development Index (Ақпараттық және коммуникациялық технологияларды дамыту индексі) 109/176 4,37 2017 International Telecommunication Union
Doing Bisiness (Бизнесті жүргізу) 77/190 65,7 2018 The World Bank
Worldwide Press Freedom Index (Дүниежүзілік баспасөз бостандығы индексі) 89/180 30,92 2017 Reporters Without Borders
Military Strength Ranking (Әскери қуат рейтингі) 108/133 2,2661 2017 Global Firepower
Freedom on the Net (Интернеттің бостандығы әлемде) ішінара еркін/65 37 2016 Freedom House
The Global Enabling Trade Index (Халықаралық саудадағы елдерді тарту индексі) 113/136
Қырғызстан
3,76
2016 World Economic Forum.
*алдыңғы басылыммен салыстырғанда

Тағы қара: Қырғызстан халқы

Қырғызстанның демографиялық қисығы

Қырғызстанның тұрақты тұрғындары - 6 140 200 адам, ақшалай халық - 5 885 000 адам (2017 жылғы 1 қаңтарға). Бұл әлдеқайда көп, 1959 жылы елде өмір сүрген (2 065 000), 1970 (2,935,000), 1979 (3,523,000), 1989 (4,258,000), 1999 (4 823 000) жылдары. 1960 жылдарға дейін республика тұрғындары көші-қон мен табиғи өсімнің арқасында тез өсті, соңғы ауылдық қырғыз әсіресе маңызды болды, Өзбектер және басқа да Орталық Азия халықтарымен. 2015 жылдың 26 қарашасында Қырғызстан халқының саны 6 миллионға жетті.

Халықтың басым бөлігі республиканың оңтүстік аймақтарында - Ош, Жалал-Абад, Баткен (3 241 600 немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 52,8%), Халықы негізінен Ферғана алқабында тұрады. Сондай-ақ, халықтың басым бөлігі Шу аңғарында шоғырланған (1 885 600 тұрғын немесе республикадағы тұрақты халықтың 30,7% -ы) және Талас алқабы (255 200 тұрғын немесе республиканың тұрақты тұрғындарының 4,2%). Ыстықкөл және Нарын облыстарында 757,800 немесе республикадағы тұрақты халықтың 12,3% -ы тұрады. Ең тығыз елді мекендер - Ош және Шу.

Этнодемография

Негізгі халқы - 4.393.057 адам, немесе 73,2% - Қырғыз саны. Қырғыздар бүкіл ел бойынша өмір сүріп жатыр және көптеген ауылдық жерлерде басым. Өзбектер екінші ең көп саны бар - 898 363 адам, бұл халықтың 14,6% құрайды, Өзбекстанның шекаралас өңірлерінде елдің оңтүстік-батысында шоғырланған. Орыстар - 356 637 адам, 5,8%. негізінен республиканың солтүстігіндегі қалалар мен ауылдарда шоғырланған. Басқа ұлт өкілдері: дүнгендер 69 093, ұйғырлар 56 015, тәжіктер 53,848, түріктер 42,829, қазақтар 35,087, татарлар 27,341, азербайджандар 20,010, корейлер 17,015, украиндер 11 915, немістер - 8340.

Ұлттық құрамы
қырғыздар
73.2%
өзбектер
14.6%
орыстар
5.8%
дүңгендер
1.1%
ұйғырлар
0.9%
тәжіктер
0.9%
басқалар
3.5%
Қазақтар

Шу облысының 13,000 қазақ тұрады. Ыстықкөлде - 7000, Бішкекте - 10 000; елдің кез келген басқа аймақта қазақтардың саны 700 (2016) артық емес. 1926 жылы Қырғызстандағы қазақтардың саны 1,7 мыңға жетті. Қырғыз халқының саны 661 000 адаммен салыстырғанда. 1932-1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық кезеңінде мәжбүрлеп ұжымдастыру кезінде, қазіргі заманғы Қазақстан аумағында қатал болды, көптеген қазақстандықтар Қырғызстан аумағына көшіп, Осыған байланысты, 1939 жылғы санақ деректеріне сәйкес, қазақтардың саны 24 мың адамға дейін өсті. Тіпті 2007 жылы, Осы қазақтардың кейбірі әлі де Бішкекте тұрады. 1989 жылғы санақпен 37 000 адам қарағанда қазақтардың санын сәйкес. Осы кезеңде, тәуелсіз Қырғызстан қалыптастыру кейін келді, Қазақстан қауымдастығының Қазақстанға қайта оралуы болды (жалпы алғанда 12 мыңнан астам халықтың теріс қалдықтары), ол 34 615 адам деңгейіне Қырғызстандағы қазақтардың санының қысқаруына әкелді. (2016 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша).

Ыстықкөл облысында үй қазақтардың бірқатар, сондай-ақ бар. Қара-Суу қаласында өмір сүріп қазақтардың аз мөлшерде Ош облысы, («Казак-махалля»).

Украинндар

Қырғызстан аумағында украиндар орыстармен бірге - бірінші кезекте Украинаның Полтава аймағынан және Ресейден көшіп келген.

Немістер

Немістердің бір бөлігі ХІХ ғасырда аймақта өмір сүрді, Бұл аймақта алғашқы неміс маннондары қона бастаған кезде, діни қудалау салдарынан үйлерін тастап кеткен. Ол бірнеше мың ғана адам болды, солтүстікте тұратын, Талас ауданында, олар Николайполдың қоныс аударатын ауылдарын құрды, Владимир, Андреевка, Романовка кейінірек Николайополямен байланысты.

1944 жылы Қырғызстан КСР-да 4 мыңға жуық немістер тұрды. 1941-1945 жж. Орталық Азия республикаларында шамамен 500 мың неміс қоныс аударылды. 1989 жылы Қырғыз ССР-да тұратын 101 мың неміс, бұл республика халқының жалпы санының 2,4% -ын құрады.

Дағыстандықтар

Дағыстандықтар, Кавказдағы көптеген басқа халықтар сияқты, әртүрлі төлемдер бойынша депортациялау процесінде, депортациялауға және қуғынға ұшырады, діни және діни қызмет үшін. 1936 жылы КСРО халық комиссарлары Кеңесі қаулы қабылдады (21 мамыр, № 911-150 cc) «Дагестан мен Шешен-Ингуш аймағынан 1000 құлақ шаруашылығын көшіру туралы, оның негізінде бірнеше мың адам қырғыз ССР-ге көшірілген.

Татарлар

Татарлар 27 341 адам көлемінде Қырғызстанда өмір сүреді. «Татарлар» термині Волга аймағының көптеген түпнұсқалық топтарын білдіреді, оңтүстік Орал, Сібірде, сондай-ақ Орталық Азиядан келген мигранттар. Олардың ортақ ерекшелігі түркі тілдерінің Қыпшақ кіші топтағы татар тілінің түрлі диалектілерін қолдану болып табылады. Волга татарлары Мишар тобын да қамтиды (можари, мечера), Симбирск пен «Қазақ» губерниясында түркітілдес тұрғындар, Төменгі Волгада және Оңтүстік Оралда тұратын.

Дүңгендер

XIX ғасырдың соңында, Қытайдың солтүстік-батысындағы Қытайдың орталық үкіметінің Дүнган көтерілісін басып озғаннан кейін, мыңдаған дүнгендер (мұсылман қытайлар). Дәстүрлі түрде дүнгендер жақсы фермерлер мен бағбандар, олардың суармалы бақтары көршілерге үлгі болды. («Дүнгендер» этнонимі негізінен Ресей мен ТМД-ның басқа елдерінде қолданылады: Қытайда өзіндік аты орыс тілінде (эуфония мақсатында) ретінде «Хуэй». Ауыл шаруашылығы, көгалдандыру және көгалдандырудан басқа, Орталық Азиядағы дәстүрлі Дунган кәсіптері - сауда және шағын бизнес (мысалы, мейрамхана). Бұл азшылықты жеңілдікті көшіру облысы - бұл Шу алқабы (Токмок, Александровка ауылы, Милянфан, Кен-Булун) Ташыров ауылы (Қара-Су ауданы Ош облысы) және Ыстықкөл көлінің ауданы (Каракол, Ирдық ауылы). Бүгінгі Киевтің Бішкектегі Дунганская көшесі деп аталатын көше. Қырғыз Дунганның бір бөлігі 2000-шы жылдары Ресейге көшіп, негізінен Саратов облысының Ривне ауданында, онда дунгандар тығыз қоныстанған, бірінші кезекте Привольное, Скатьковка, Кочетное ауылында.

Ұйғырлар

Ұйғырлардың бір бөлігі 1820 жылдары Қытайға Шыңжаң провинциясынан Қырғызстанға келді, Эмигранттардың екінші толқыны 1950 жылдан бері жалғасып келеді, бірнеше мың адамның ішінде (әсіресе қытай «мәдени революция» кезінде).

Дүңганнан айырмашылығы, ұйғыр этносы түркі тілдесіне жатады, Осылайша, Қытайдағы адамдардың басым бөлігінен ғана емес, дінмен ғана емес, сонымен бірге мәдени және лингвистикалық дәстүрлер (ұйғыр тілі Алтай тілінің отбасының түрік бөлімшесінің шығыс тобына жатады). Дегенмен, ТМД аумағында, Дүңгандар ретінде, ұйғырлар кейбір мәдени ұқсастықтармен сипатталады. Бүгінгі таңда Қырғызстанда 54810 ұйғыр тұрады, негізінен Бішкекте, және оның айналасы, сондай-ақ Ош және Жалал-Абад қалаларында. Бішкекте ұйғырлар Токолдош елді мекендерінде тығыз тұрады, Лебединовка, Новопокровка, Қырғызстанның оңтүстігінде Қашқар-Кыштак үлкен ұйғырлы ауылы орналасқан. Елдің оңтүстігінде ұйғырлар (сондай-ақ дүнгендер мен қазақтар) көбінесе өзбектермен ассимиляцияланды.

қаласында ұйғыр қауымдастықтар, негізінен шағын және орта бизнесте жұмыс істейтін, қоғамдық тамақтандыру және сауда саласында, соның ішінде Қытаймен ірі көтерме сату, Қашқар-Кыштақ ауылында, негізінен ауыл шаруашылығында.

Түріктер

Түріктер ең маңызды ұлттық азшылықтардың бірін құрайды.

Сондай-ақ, Қырғызстан аумағында 1943 жылғы депортациядан кейін осында болатын Қарашай мен малқардардың саны аз.

Пікір бар, формалды негіздер бойынша жарияланған ресми деректер бойынша халық, өйткені ресми дереккөздердегі деректерді растау мүмкін емес. Қырғызстан халқының соңғы санағы (2009) осы сипаттағы бұзушылықтардан өтті, олар объективті ақпарат ретінде қарастырыла алмайды.

Қырғызстан мен Қазақстан Орталық Азиядағы бұрынғы КСРО-ның жалғыз республикалары болып табылады, орыс тілін мемлекеттік тіл ретінде қалыптастырған. 1989 жылдың қыркүйегінде Қырғыз тілі мемлекеттік тілге айналды.

Оңтүстік Алтайға Қырғыз тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына Қырғыз-қыпшақ iшкi топтың жатады. бірге Оңтүстік Алтай жатады тілі, Қырғыз-қыпшақ топ қыпшақ тобы түркі тілдері. Басқа қыпшақ тілдерінде Ноғай тілдері кіші топтары (Ноғай Ноғай қырғыз тіліне ең жақын деп саналуы мүмкін, Қарақалпақ және т.б.). [1920 жылдарға дейін араб әліпбиі қолданылды. 1920 жылдары араб әліпбиі қолданылды. 1928 жылы латын әліпбиі енгізілді және бейімделді, ол 1941 жылы ауыстырылды [кириллица|кириллица]. оңтүстік Альтаичпен қатар, қыпшақ түркі тілдерінің топтарының Қырғыз-Қыпшақ кіші тобына жатады. бірге Оңтүстік Алтай жатады тілі, Қырғыз-қыпшақ топ қыпшақ тобы түркі тілдері. тілдерді топ (Ноғай, қазақ, Қарақалпақ, т.б. басқа қыпшақ тілінде арасында қырғыз жақын, сондай-ақ Ноғай тілдері деп санауға болады .). қазақша, Қарақалпақ және т.б.). 1920 жылдарға дейін араб әліпбиі қолданылды. 1928 жылы латын әліпбиі енгізілді және бейімделді, ол 1941 жылы ауыстырылды кириллица.

2009 жылғы санақ бойынша, 4,1 млн. адамға, қырғыз тілі - екінші немесе екінші тіл, 2,5 млн. адамға орыс немесе орыс тілі жатады. Өзбек тілі ана тілі болып табылады, содан кейін орыс. Орыс тілі ең кең таралған екінші тіл болып табылады, Өзбек және ағылшын тілдерінде.

Тіл атауы Ана тілі Екінші тіл Тасымалдаушылардың жалпы саны
Қырғыз тілі 3 830 556 271 187 4 121 743
Орыс тілі 482 243 2 109 393 2 591 636
Өзбек тілі 772 561 97 753 870 314
Ағылшын тілі 28 416 28 416
Француз тілі 641 641
Неміс тілі 50 10 60
Басқалар 277 433 31 411

Ақпарат көзі:

Күндері Атауы
желтоқсан айы нын 13 күні Мұхаммед пайғамбардын(САВ) туғандар айы күні
Айдың өту бар Ораза айт
Ораза айттан 70 күннен кейін Құрбан айт
бұғы айынын 1и 1-май Эмгекчилердин күнү
бұғы айынын 5и Конституция күні
бұғы айынын 9у Жеңіс күні
Тамыз айына 31 күн ҚР егемендттік күндеі

Тағы қара: Қырғызстандағы дін Қырғызстандағы Ислам Қырғызстандағы христиан Қырғызстандағы сенушілердің басым көпшілігі - суннит мұсылмандары. Христиандар бар: православиелік, Католиктер және түрлі протестанттық ағымдар. Сонымен бірге Қырғызстан - зайырлы мемлекет. Ел билігі діни қызметкерлердің діни рәсімдерді орындау үшін, республиканың заңнамасына қайшы келеді. Мысалы, 2016 жылы заң қабылданды, діни қызметкерлер өкілдерінің қылмыстық іс жүргізуде (3 жылдан 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру) адаммен некеге тұруға қатысатын, кәбенеттік жасқа үйленген емес.

2011 жылы елде 9199 адам сотталды, оның ішінде белгілі бір мамандықтары жоқ еңбекке қабілетті адамдар 79,1%. 2011 жылы ұрлық (1,713 адам) үшін басым көпшілігі сотталды, есірткінің заңсыз айналымы (1,248 адам) және бұзақылық (766 адам). Тұтастай алғанда ТМД, сотталғандардың басым көпшілігі ерлер (2011 жылы 89,5%).

Қырғызстандағы қазіргі заманғы білім беру үшін негіз кеңестік жүйе болып табылады. Тәуелсіздік алғаннан кейін білім беру саласында реформалар жүргізілді. Мектептегі білім 11 жылға есептелген, Олардың 9-ы міндетті. Бастауыш мектеп - 1-ден 4 сыныпқа дейін, 6-7 жастан 11 жасқа дейінгі балалар білім алады. Бастауыш мектепте балаларға базалық білім беріледі, Мұндай жазбаша ретінде, оқу, оқу тілдері, арифметика, Отан сабақтары, жұмыс, этика және дене тәрбиесі. Орта сыныптар 5-ден 9-шы сыныптарға дейін, 12 жастан 16 жасқа дейінгі балалар. Орта класстарда ғылыми тақырыптарды зерттей бастайды, математика, ақпараттық технологиялар, шет тілдерін тереңдетіп оқыту және т.б. Жоғары сыныптар 10-11 сыныпты құрайды. Қарамастан, 10-11 сыныпты таңдау міндетті емес, Мектеп оқушыларының 80% -ы орта мектепте оқиды. Мұнда студенттер сол тақырыпты оқып жатыр, орта сыныптағыдай, әскери істерді бастайды, сондай-ақ университетке түсуге дайындық. 11-сыныптың соңында, мектеп оқушылары қорытынды емтихандар мен Бүкіл республикалық тестілеуді (ОРТ) алады, оның қорытындысы бойынша университеттерге жұмысқа қабылдау жүргізілуде.

90-жылдардың басында мектептер жеке пәндер мен мамандықтарды жоғары деңгейде оқып-үйренді. 2000 жылы, орта қоғамдық мектептер саны болды - 1975 мектеп. Қазір олардың 2000-нан астамы бар. Үлкен қалаларда жекеменшік элиталық мектептер ашылды. Сонымен қатар, 7-17 жас аралығындағы балалар саны көп емес - 2013 жылы республикада 2901 адам болды, оның ішінде 1021 адам жұмыс істеді.

ЖОО

1990 жылы республикада тек 9 ЖОО болды, онда 58,8 мың оқушы оқиды, Тәуелсіздік жылдарында жоғары оқу орындарының саны айтарлықтай өсті және 2010 жылдың басында 52-ге жетті, оның 36-сы мемлекет. Студенттердің саны да артып, 2010 жылдың басында болды 220 мың. Республикада халықаралық «бірлескен» университеттер бар: Қырғыз-орыс (славян) университеті, Қырғыз-Түрік университетінің «Манас» және Қырғыз-түрік университетінің «Ала-Тоо», Орталық Азиядағы Америка университеті.

  • Қырғыз Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы
  • Шығыс университеті. Махмуд Қашғари-Барсакан
  • Қырғыз Республикасының Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясы
  • Халықаралық Ататюрк-Алатоо Университеті (MOAA)
  • Үлгі:Аударылмаған 4 (АУЦА)
  • Бішкек қаржы-экономикалық академиясы (БФЭА)
  • Бішкек гуманитарлық университеті (БГУ)
  • Қырғыз экономикалық университеті (КЭУ)
  • Экономика және бизнес университеті (УЭП)
  • Қырғыз Республикасы Үкіметі жанындағы Қырғыз Мемлекеттік Құқық Академиясы (КСКА)
  • Қырғыз мемлекеттік медицина академиясы (ҚММА)
  • Қырғыз мемлекеттік дене тәрбиесі және спорт академиясы (КГАФКИ)
  • Қырғыз ұлттық аграрлық университеті. К.И. Скрябин (КУАУ)
  • Ыстықкөл мемлекеттік университеті. Қасым Тыныстанов (ИГУ)
  • Қырғыз мемлекеттік педагогикалық университеті ат. Арабаева
  • Нарын мемлекеттік университеті. С.Нааматова (НГУ)
  • Ош мемлекеттік университеті (Ош мемлекеттік университеті)
  • Ош технологиялық университеті. Академик М.Адышев (Ошту)
  • Ош гуманитарлық-педагогикалық институты (ОГПИ)
  • Ош мемлекеттік әлеуметтік университеті (ОҚМУ)
  • МС-ның Ош филиалы
  • Орталық Азиядағы Ош университеті
  • Қырғыз мемлекеттік заң академиясы. Әділ Мұрат ұлы
  • Қырғыз мемлекеттік құрылыс, көлік және сәулет университеті (КМКТАУ)
  • Жүсіп Баласағұни атындағы Қырғыз Ұлттық Универсиеті
  • Борис Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян Университеті (КРСУ)
  • Қырғыз мемлекеттік техникалық университеті И.Раззакова (ҚарМТУ)
  • Орталық Азиядағы Халықаралық Университет (МУЦА)
  • Қырғызстанның халықаралық университеті (МУК)
  • Қырғыз-түрік университеті «Манас» (КТМУ)
  • Қырғыз Республикасы Қарулы Күштерінің Әскери институты Кеңес Одағының Батыры генерал-лейтенанты К. Усенбековтың есімі берілген
  • Жалал-Абад мемлекеттік университеті (ДжАГУ)
  • Баткен мемлекеттік университеті (БатГУ)
  1. .
  2. . stat.kg.
  3. . International Monetary Fund.
  4. . United Nations Development Programme (2017). — «Table 1: Human Development Index and its components»
  5. (ағыл.). www.ecology.gov.kg. Тексерілді, 21 қаңтар 2018.
  6. . www.mfa.gov.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  7. (орыс.). limon.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  8. (kk-KZ), Қырғызстан өнеркәсібі. Тексерілді 7 ақпанның 2018.
  9. . marketpublishers.ru. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  10. (ru-RU). slovo.kg. Тексерілді, 7 ақпан 2018.
  11. , Қырғызстан туралы ақпараттық портал, Қырғызстанның жаңалықтары және туризм. Тексерілді 5 ақпанның 2018.
  12. Anur Tour Uzbekistan . www.tourstokyrgyzstan.com. Тексерілді, 5 ақпан 2018.
  13. , Қырғызстан туралы ақпараттық портал, жаңалықтар Қырғызстан және туризм. Тексерілді 2 ақпанның 2018.
  14. (қаз.). kyrgyzstan.orexca.com. Тексерілді, 2 ақпан 2018.
  15. (kz-KZ), Kyrgyzstan Review. Тексерілді 2 ақпанның 2018.
  16. (орыс.). www.advantour.com. Тексерілді, 2 ақпан 2018.
  17. География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9
  18. . cbd.minjust.gov.kg. Тексерілді, 21 қаңтар 2018.
  19. Кожемякин С.В. Орталық Азиядағы интеграциялық процестердің айнасындағы Қырғызстанның сыртқы саясаты // Посткеңестік континент. - 2014. - No 1 (1). - P. 105.
  20. e.V., Transparency International. , www.transparency.org. Тексерілді 22 ақпанның 2018.
  21. (en-US). www.itu.int. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  22. . www.doingbusiness.org. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  23. (фран.), RSF. Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  24. (en-US). Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  25. (ағыл.). freedomhouse.org. Тексерілді, 10 ақпан 2018.
  26. (en-US), Global Enabling Trade Report 2016. Тексерілді 10 ақпанның 2018.
  27. . www.president.kg. Тексерілді, 13 ақпан 2018.
  28. [ Қысқаша статистикалық анықтамалық «Қырғызстан» - Жарияланымдардың мұрағаты - Қырғызстан статистикасы](ағыл.). stat.kg. Тексерілді, 13 ақпан 2018.
  29. Petr KOKAISL, Jan Pargač a kol. ISBN 80-7308-119-9
  30. Petr KOKAISL et al. ISBN 978-80-7043-772-8
  31. . Басты дереккөзінен 21 қаңтар 2013.
  32. Қырғыз Республикасының Еңбек кодексінің 113-бабы
  33. Турдиев Т.И. Қырғызстанның экономикалық қауіпсіздігі мен орнықты дамуына шұғыл қауіптер туралы // Қырғыз-орыс Славян университетінің хабаршысы. — 2014. — Т. 14. — № 8. — С. 163.
  34. Сорочайкина Е. В. Тұтынушылар қоғамын қалыптастыру жағдайында заманауи жастарды әлеуметтендірудің ерекшеліктері (қырғызстанның мысалында) // Әлеуметтік ғылымдардың өзекті сұрақтары: әлеуметтану, саясаттану, философия, тарих. — 2015. — № 46. — С. 49

Қырғызстан
Қырғызстан, orta, azıadaǵy, ornalasqan, memleket, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Координаттар, 26667, 98333, 26667, 98333, қыр, Кыргызстан, ресми, Қырғыз, Республикасы, қыр, Кыргыз, Республикасы, Орта, Азияда, орналасқан, мемлекет, Жер, аумағы, мың, км2, Халқы, миллион,. Қyrgyzstan Orta Aziadaǵy ornalasqan memleket Til Bakylau Өndeu Koordinattar 41 16 00 s e 74 59 00 sh b 41 26667 s e 74 98333 sh b 41 26667 74 98333 G O Ya Қyrgyzstan kyr Kyrgyzstan resmi Қyrgyz Respublikasy kyr Kyrgyz Respublikasy Orta Aziyada ornalaskan memleket Zher aumagy 198 5 myn km2 Halky 6 million adam Қyrgyzdar 72 6 orystar 6 4 ozbekter 14 5 ukraindar tatarlar kazaktar ujgyrlar nemister tәzhikter dүngender t b ult okilderi turady Astanasy Bishkek kalasy 624 myn adam Konstituciyasy bojynsha Prezidenttik baskaru nysanyndagy memleket Zan shygarushy organy Zhogorku Kenesh 2 palatadan turady Resmi tilderi kyrgyz zhәne orys tilderi Ұlttyk merekesi 31 tamyz Tәuelsizdik kүni Aksha birligi som 6 523 529 adam 2020 zhylgy 1 kantarga 5 Қyrgyz Respublikasy kyr Kyrgyz RespublikasyBajrak EltanbaӘnuran Kyrgyz Respublikasynyn Mamlekettik gimni tyndau akp TarihyҚuryldy 840 zhyl Қyrgyz kagandygyTәuelsizdik kүni 31 tamyz 1991 zhyly KSRO dan Memlekettik kurylymyResmi tilderi kyrgyzsha memlekettik oryssha resmi 1 Elorda BishkekIri kalalary Bishkek Osh Zhalalabat ҚarakolҮkimet tүri Prezidenttik respublikaPrezidenti Ministrler kabinetinin toragasy Zhogargy Kenes toragasy Sadyr Zhaparov Ұlykbek Maripov Talant MamytovMemlekettik dini Zajyrly memleketGeografiyasyZher aumagy Barlygy su beti Әlem bojynsha 85 shi oryn 199 951 km 3 6Zhurty Sarap 2020 Sanak 2009 Tygyzdygy 6 523 529 2 adam 110 shy 5 362 800 adam 27 4 adam km 176 shy EkonomikasyZhIӨ AҚT Қorytyndy 2018 Zhan basyna shakkanda 24 531 mlrd 3 139 shy 3 844 3 147 shi ZhIӨ nominal Қorytyndy 2018 Zhan basyna shakkanda 8 093 mlrd 3 145 shi 1 268 3 157 shi ADI 2017 0 672 4 ortasha 122 shi Etnohoronim kyrgyzdar kyrgyzstandyktarValyutasy kyrgyz somy KGS kod 417 Қosymsha mәlimetterInternet үjshigi kgISO kody KGHOK kody KGZTelefon kody 996Uakyt beldeuleri UTC 6 Aumaktyn aumagy 199 951 km kurajdy Ol әlem bojynsha 85 shi orynga ie TMD elderinin arasynda 7 oryn 140 inshi oryn ZhIӨ bojynsha PPP zhәne 111 shi orynda Әkimshilik aumaktyk magynada ol 7 audanga zhәne respublikalyk manyzy bar 2 kalaga bolingen Bishkek zhәne Osh Ekonomikalyk geografiyalyk zhagynan Ortalyk Қyrgyzstan Soltүstik zhәne Ontүstik onirler Mazmuny 1 Geografiyalyk orny 2 Tarih 3 Tabigat zhagdajy men resurstary 4 Erekshe korgalatyn tabigi aumaktar 4 1 Pajdaly kazbalar 4 2 Altyn 4 3 Sүrme 4 4 Synap 4 5 Muzdyktar 4 6 Өzen 4 7 Ystykkol 5 Өnerkәsip 6 Auyl sharuashylygy 7 Kolik zhәne syrtky ekonomikalyk bajlanystar 8 Үkimet kurylymy 8 1 Әkimshilik kurylymy 9 Syrtky sayasat 9 1 Bishkek 9 2 Shu oblysy 9 3 Ystykkol oblysy 9 4 Talas oblysy 9 5 Naryn oblysy 9 6 Zhalalabat oblysy 9 7 Shu oblysy 9 8 Batken oblysy 10 Қyrgyzstan zhәne halykaralyk indekster 11 Halyk 11 1 Etnodemografiya 12 Қyrgyzstan tilderi 13 Merekeler 14 Қyrgyzstandagy din 15 Қylmys 16 Bilim 16 1 ZhOO 17 DerekkozderGeografiyalyk orny ӨndeuTagy kara Қyrgyzstannyn geografiyasy Қyrgyzstan sputnikten Қyrgyzstan Orta Aziyada ornalaskan el soltүstiginde Қazakstanmen shygysy men ontүstik shygysynda Қytajmen ontүstik batysynda Tәzhikstanmen al batysynda Өzbekstanmen shektesedi Solүstikten ontүstikke 454 km al batystan shygyska karaj 925 km ge sozylyp zhatyr Memlekettik shekaralary negizinen taular arkyly otedi Sol sebepti tәuelsizdigin algannan kejingi kezende shekaralaryn ajkyndau maksatynda korshiles memlekettermen kelisimder zhүrgizildi Geosayasi zhagynan alganda el aumagy asa manyzdy ajmak bolyp tabylady Eldin geografiyalyk ornynyn bul ereksheligin NATO ga mүshe elder halykaralyk terrorizmge karsy kүreste manyzdy tirek punkti retinde pajdalanuda Tarih ӨndeuҚazirgi Қyrgyzstan zherindegi algashky memlekettik kurylymdar b z d II gasyrda pajda bolgan Bizdin zamanymyzdyn VI XII gasyrlary aralygynda bul ajmakka Enisej bojynan tүrki tajpalary konys audargan bolatyn Kejinnen olar mongol tatar shapkynshylyktaryna ushyrap kugyndaldy XIX gasyrda aldymen Қokan handygynyn ieliginde bolyp kejinnen Tүrkistan guberniyasy kuramynda Resej imperiyasyna oz erkimen kosyldy Қyrgyzstannyn tabigat zhagdajy ote kolajly tauly zherlerine Resejdin ishki audandarynan sharualardyn zhappaj konys audaruy zhүrdi Bul zhagdaj buryn tek kana koshpeli mal sharuashylygymen ajnalysyp kelgen kyrgyz zherinde zhana sharuashylyk tүrlerinin damuyna kozgaushy kүsh boldy Қazan revolyuciyasynan kejin bul ajmak Қara Қyrgyz avtonomiyalyk oblysy dep ataldy al 1926 zhyly Қyrgyz KSR i bolyp kajta kuryldy 1991 zhyly Қyrgyzstan tәuelsizdigin zhariyalady Bүginde Қyrgyz Respublikasy әkimshilik zhagynan 6 oblystan zhәne Bishkek kalalyk kenesinen turady Tabigat zhagdajy men resurstary Өndeu Ak Barys kyrg ilbirs Қyrgyz zheri negizinen tauly bolyp keledi munda Tyan Shan tauynyn en biik nүktesi Zhenis shyny 7439 m ornalaskan Bir birinen ken tauaralyk angarlar Shu Ystykkol Talas arkyly bolinip zhatkan tau zhotalary basym tүrde endik bagytta ornalasady Olardyn geologiyalyk tektonikalyk kurylysy landshaftylyk sipaty ote kүrdeli Tauly audandar kuaty 8 10 baldyn kүshti zhersilkinuler bajkalatyn sejsmikalyk beldeude ornalaskan Қyrgyz zherinin 95 dan astam boligi teniz dengejinen 1000 m biikte ornalaskan al onyn 40 dan artyk boligi 3000 m biiktikte zhatyr Biik tauly zher bederi men sogan sәjkes kalyptasatyn tabigat zhagdajlary eldin ekonomikasyn orkendetuge kүshti әserin tigizedi Zher kojnauy pajdaly kazbalarga asa baj Soltүstiginde tүsti metaldardyn molibden mys surma Ishki Tyan Shan kojnaularynda metamorftyk zhynystarmen birge kezdesetin molibden temir zhәne kalajy ken oryndary taralgan Ontүstiginde synap surma altyn sondaj ak kory onsha mol emes temir marganec alyuminij polimetall kezdesedi Taualdy iinderi men kazanshunkyrlarda konyr komir zhәne taskomir munaj kory barlangan Koptegen ken oryndary biik tauly audandarda ornalaskandyktan olardy igeru mәselesin kiyndatady Қyrgyz zheri tauly bolgandyktan su resursymen zhetkilikti dәrezhede kamtamasyz etilgen En iri ozeni Naryn sondaj ak Shu Shatkal Aksaj ozenderi bar Өzen sulary sulandyru maksatynda kobirek pajdalanylady Ondagy betki agynnyn 20 ga zhuygy zher suaruga zhumsalady Klimaty shugyl kontinentti sipatta zhaz ystyk kys suyk bolyp keledi Tauly zher bederi aua temperaturasy men ylgaldyn taraluyna ote kүshti ykpal etedi Auanyn ortasha temperaturasy zhazyk zherlerde kysta 4 S zhazda 25 27 S ka dejin koteriledi Mundaj zhagdaj topyrak osimdik zhamylgysynyn ete kүrdeli kurylymyn kalyptastyrady Әsirese bul zhagdaj biik taularda ote ajkyn bajkalady Sondyktan eldin tabigat zhagdajy auyl sharuashylygynyn koptegen salalaryn orkendetuge mүmkindik beredi Tyan Shan taulary aralygynda ornalaskan Ystykkol eldin en basty rekreaciyalyk bajlygy bolyp esepteledi ony Tyan Shannyn inzhu marzhany dep atajdy Shatkal zhotasynyn ontүstik betkejinde ornalaskan Saryshelek koli zhәne onyn ajnalasyndagy zhemis agashtary men sirek kezdesetin zhangakty ormandar alkaby Saryshelek korygynyn kuramyna enedi Munda Қyrgyzstannyn korikti demalys sauyktyru oryndary ornalaskan Erekshe korgalatyn tabigi aumaktar ӨndeuҚyrgyzstanda әrtүrli mәrtebelerden turatyn 88 erekshe korgalatyn OOPT tabigi aumak bar tabigat korlary korlar tabigi parkter gibadathanalar biosferalyk aumaktar 00PT barlygy 1 476 121 6 gektar nemese 14 761 21 km respublika aumagynyn 7 38 Mysaly Bүgingi tanda 10 tabigat korlary 509 952 7 ga 13 tabigi parkter 724 670 2 ga 64 rezervi onyn ishinde 8 orman 23 botanikalyk 2 keshendi zhәne 12 an aulau zoologiyalyk 19 geologiyalyk zhalpy audany 241 498 7 ga 1 biosferalyk aumak 4 314 4 myn gektar ҚR memlekettik tabigi parki Atauy Қurylgan zhyly Audany ga1 Ystykkol 1948 18 9992 Sary Chelek biosfernyj 1959 23 8683 Besh Aral 1979 112 463 34 Naryndyk 1983 36 9695 Қaratal Zhapyryk 1994 36 392 66 Sarychat Ertash 1995 149 117 97 Padysh Atin 2003 30 556 48 Kulun Atin 2004 27 4349 Surma Tash 2009 66 194 410 Dashman 2012 7958 1Bitiui 509 952 7ҚR memlekettik tabigi parki Atauy Қurylgan zhyly Audany ga1 Ala Archa 1972 16 484 52 Қyrgyz Ata 1992 11 1723 Kara Shoro 1996 14 440 24 Besh Tash 1996 13 731 55 Chon Keminskij 1997 123 6546 Қarakol 1997 38 095 37 Salkyn Tor 2001 10 4198 Sajmaluu Tash 2001 32 007 29 Sarkent 2009 39 999 410 Kara Buura 2013 61 543 911 Kan Achuu 2015 30 496 512 Alataj 2016 56 826 413 Han Tәniri 2016 275 800 3Bitiui 724 670 2 1998 zhyly Yssyk Қul biosferalyk aumagy 4 314 4 myn ga әkimshilik aumak Ystykkol koldanystagy zannamaga sәjkes erekshe korgalatyn tabigi rezhimmen ulttyk dengejde korgalatyn tabigi aumaktar mәrtebesine tenestiriledi 2001 zhyldan bastap YuNESKO sheshimimen biosferalyk aumak Yssyk Kol biosferalyk korlardyn әlemdik zhelisine engizildi Respublikanyn saktalgan aumaktaryna halykaralyk manyzy bar 1976 zhyldan beri Ystykkol kolimen birge suly batpakty alkaptardyn halykaralyk tizimine Ramsar konvenciyasy engizilgen suaru zhәne su kustaryn ushu zhәne kystajtyn zherlerde demalys orny Bul tizim sondaj ak Hartiyasy Қul 2005 kolder kiredi zhәne Sonkyol ol 2011 Қaratal Zhapyryk korygy bul Halykaralyk Қyzyl kitabyna engizilgen tau kazyna tүrlerine arnalgan uya zhәne munda turatyn eki kus lebed klikun zhәne zhuravl krasavka Қyrgyzstannyn Қyzyl kitabyna engizilgen Sary Chelek 1979 zhyly memlekettik tabigi biosferalyk korygy bagdarlamasynyn sheshimimen YuNESKO Adam zhәne biosfera biosferalyk rezervaty halykaralyk zhelisine engizildi Munda bүkil tabigi keshen men keshen bakylanady Қoryk aumagynda aua rajy bakylau otkizu punkti zhabdyktalgan zhәne zhumys istejdi 6 Pajdaly kazbalar Өndeu asyl depozitteri bojynsha el shot mineraldyk shikizat bazasyn tүsti zhәne sirek metaldar metall emes shikizat otyn energetikalyk resurstar Қyrgyzstan tabigi mineraldy shikizattyn koptegen tүrlerine ajtarlyktaj әleuetke ie Өz aumagynda ruda men metall emes mineraldardyn birneshe mynga zhuyk ken orny men ruda pajda boluy anyktaldy Pajdaly kazbalardyn negizgi tүrleri altyn synap surma sirek zher kalajy volfram komir metall emes shikizat 7 Altyn Өndeu Қazirgi uakytta respublika territoriyasynda 2500 zhuyk bajyrgy korinis tabyldy Altyndar Olardyn basym kopshiligi ote az onerkәsiptik mүddelerdi korsetpejdi Respublikadagy altynnyn zhalpy balanstyk kory 500 tonnadan asady 1992 zhyly ҚazMunajGaz ҰK AҚ dagy en iri altyn ken orny tabyldy kyrg Kum Tor Altyn korlary bojynsha әlemde 7 oryn 8 damu 1996 zhyly bastaldy Kumtor ken orny Zheti Өgүz audanynda ornalaskan Ystykkol oblysy Қazirgi uakytta Makmal Kumtor Salton Sary Terek Terekkan Zhamgyr Ishtamberdy 7 Sүrme Өndeu Respublikanyn surma әleueti 7 ken ornynda 264 myn tonna shogyrlangan 7 Kadamzhaj sүrme zauyty eldegi en iri 1936 zhyly pajdalanuga berildi Tarihi zholmen KSRO metall kombinaty ondirisindegi en iri zauyt boldy zhәne әlemdegi en iri zauyttardyn biri bolyp sanaldy 1991 zhylga dejin ondiris zhylyna 17 myn tonnaga zhetti Әlemdik ondiristin 10 y Өndiristik keshennin ondirisi metaldyn surmanyn zhәne onyn kosylystarynyn 14 tүrin usyndy Kadamzhaj sүrmler kombinatynyn ashyluymen KSRO suretti importtaudan bas tartyp tolygymen auysty Osy zauytta shygarylgan surma uzak uakyt bojy bul metaldyn әlemdik standarty boldy 9 Synap Өndeu Қyrgyzstan manyzdy synap korlary bar elderdin biri bolyp tabylady sondaj ak әlemde әlemdegi en iri synap ondirushi ekinshi bolyp tabylady Қytajdan kejin Respublikada eki synapty ken orny bar Hajdarkan zhәne Zhana 10 Sogys zhyldarynda Ұly Otan sogysyda Nikitov synap kombinaty Donbassta aumagynda nemis әskerleri bolgan kezde elge metall synappen Hajdarkan zhәne Chauvanyn shahtalaryna tolygymen berildi Hajdarkan zhәne Novoe ken ornynyn surmy synapty ken ornynyn negizinde 70 zhyldan astam uakyt bojy Hajdarkanyn Merkurij kombinaty 11 Muzdyktar Өndeu Қyrgyzstan muzdyktary respublikanyn tushy su koryn kurajdy sonymen birge Ortalyk Aziya ajmagy zhәne ozender үshin azyk tүliktin negizgi kozderi bolyp tabylady Respublikada 8000 ga zhuyk muzdak bar Қyrgyzstan aumagynyn 4 shamamen 8000 km2 birak mәngi karmen birge olar eldin aumagynyn 40 5 yn shamamen 81 000 km2 alady Bul Kavkaz zhәne Alpi muzdyktarynyn audanynan әldekajda kop birge zhinaldy Muzdaktarda shamamen 650 km 3 muz saktalady3 lda 12 13 Өzen Өndeu Naryn ozeni respublikanyn en үlken ozeni Қyrgyzstanda shamamen 30 myn ozen bar zhalpy uzyndygy shamamen 150 000 km zhәne baska derekter bojynsha 35 000 km Respublikanyn barlyk iri ozenderinde taularda olar kobinese muzdyktar men kardyn erigen sularyna tamaktanady Respublikanyn tүrli relefterine bajlanysty ozen men zhazyk tauly boligin azhyratu Aral bassejnine ozen zhүjelerinin basym boligi zhatady Orta Aziyanyn negizgi ozenderinin Syrdariya men Amudariyanyn zhүjelerine Aral tenizinin bassejnine zhatsa da Shu zhәne Talas ozenderinin bassejnderi alajda olardyn suy negizgi su zholdaryna zhәne Ystykkol Қyrgyz Ystyk kol su ajdyny gidrografiyalyk zhүjesimen birge zhetpejdi Respublikanyn aumagynyn ontүstik shygys boligi bul Batys Қytajdyn su arteriyasy Tarim ozeni agynyn kalyptastyru al Karkyra ozeninin bassejninin shagyn audany Balkash kolinin bassejnine zhatady Respublikanyn en үlken ozeni Naryn Ol Syrdariya ozeninin negizgi komponenti bolyp tabylady Aral tenizi bassejnine zhatady Respublika bojynsha uzyndygy 535 km bassejndik alany 53 7 myn km2 Үlken zhәne Kishi Naryndyn biriguinen kalyptasady Қyrgyzstanda eki gidrologiyalyk ajmak bar Agynnyn kalyptasu ajmagy zhәne agynnyn taralu ajmagy Agynnyn kalyptasuy respublika aumagynyn 87 yn kurajdy agynnyn disperstik ajmagy 13 kurajdy Үlken ozenderdin agynynyn taralu aumagy Қyrgyzstan aumagynan tys zherlerde Agynnyn dispersiyasy Oblystyk Agyn agynyn bolu atmosferalyk zhauyn shashynnyn shamaly zhauyn shashynymen sipattalady tau bokterinde zhәne karkyndy bulangannan gori Osylajsha betinin agynyn kalyptastyru shektelgen kejde zhok Sonymen katar taularda drenazh zhasagan osy aumaktar arkyly otip ketu tau bokterindegi shogindiler men zhazykshalardyn shogindilerine sondaj ak suaruga arnalgan Tau үstindegi zhazyk zherlerde zher asty sularynyn betkejleri kalyptasady onda koptegen ozenderge kosymsha azyk tүlikter beriledi Zher asty sularynyn agymy ajtarlyktaj molsherde oryn ozenderdi kalyptastyrady agymdar olardagy sudyn moldirligi үshin kara su dep atalady Agyn rezhimine sәjkes Қyrgyzstan ozenderi Tyan Shan men Altaj tүrlerine zhatady Birinshi tiptegi ozender en aldymen zhogary taular men muzdaktardyn balkytylgan sularynda Olardagy su tutynu zhazda zhyldam eru kezeninde artady shildenin en zhogargy shegi Tamyzda Altaj tүrinin ozenderi negizinen ortasha dengejdegi mausymdyk kardyn erigen sularyna arnalgan Olardagy sudyn agymy koktemde osedi әrtүrli biiktiktegi kar әr tүrli uakytta eridi zhogary su sozylgan Zhazda bul katygez zhәne bul ozender tomendejdi 14 15 16 17 Ystykkol Өndeu Ystykkol Ystykkol Orta Aziyanyn en iri koli ol teniz dengejinen 1608 m biiktikte ornalaskan Zhalpy audany 6280 km2 uzyndygy 182 km ge sozylyp zhatyr Pajda bolu tarihy zhagynan tektonikalyk kol bolyp sanalatyn Ystykkoldin terendigi 702 metrge zhetedi Su kolemi kop bolgandyktan Ystykkol kysta katpajdy kol atauy da sonymen bajlanysty Kol ajnalasymen kosa ajryksha korgauga alyngan Ystykkol korygynyn aumagyna enedi Ystykkol zhagalauynda zhalpy sany 100 den asatyn demalys oryndary emdeu sauyktyru mekemeleri ornalaskan Emdeu sauyktyru maksatynda koldin shipaly tuzdy suy gana emes zhagalaudagy emdik balshyktar da pajdalanylady Ystykkol kazanshunkyrynda mineraldy bulaktar da ote kop Sholpan Ata Ystyk Ata Zhetiogiz Altyn Arashan shipaly su kozderi kopshilikke tanymal Өnerkәsip ӨndeuKenes Odagy ydyragan son buryngy dәstүrli bajlanystar үzilip el ekonomikasyna edәuir nuksan keldi Bүgingi tanda Қyrgyzstan naryktyk ekonomika zhүjesine koshuge talpynystar men әreketter zhasauda Eldegi zhiyntyk zhalpy onim molsheri 2008 zhylgy mәlimet bojynsha 12 milliard AҚSh dollaryn kurajdy Onyn 47 y auyl sharuashylygy onimderinin 12 y onerkәsip al 41 y ondirushi emes salanyn үlesine tiesili Өnerkәsiptin negizgi mamandangan salalary elektr energetikasy tamak onerkәsibi zhәne zhenil onerkәsip tirsti metallurgiya bolyp tabylady Elektr energiyasyn ondiru ontүstiktegi Naryn ozeni men onyn salalarynda ornalaskan SES tizbegine negizdeledi Olardyn en irisi Toktagul SES i zhylyna 4 milliard kVt sag elektr energiyasyn ondiredi Bul salaga kazirgi kezde ote kop shetel zhәne Resej karzhysy zhumsaluda Otyn onerkәsibi Osh zhәne Zhalalabad oblystaryndagy konyr komir men Ystykkol kazanshunkyrynan ondiriletin taskomir negizinde orkendeude Zhenil onerkәsip onimderi kolemi kүnnen kүnge artuda zhүn tүtu kigiz basu kilem toku teri bylgary ileu siyakty salalary orkendeude Eldin ontүstiginde makta ondeu men zhibek sharuashylygy damygan Tamak onerkәsibi zhergilikti shikizatty ondeuge bagyttalgan Tүsti metallurgiya negizinen syrtka onim shygaruga mamandangan Osh oblysyndagy Қadamzhaj kombinaty ondiretin surma halykaralyk narykta etalon retinde bagalanady Osy oblystagy Hajdarkan eldi mekeni zhanyndagy synap keninin manyzy asa zor Munda kosymsha korgasyn myrysh koncentraty alynyp odan әri ondeuge Қazakstanga zhiberiledi Zhana iske kosylgan altyn Zhalalabat oblysyndagy Makmalaltyn sondaj ak kalajy Ystykkol oblysynyn ontүstik shygysy kombinattary sheteldik karzhy komegimen gana zhumys isteude Auyl sharuashylygy ӨndeuҚyrgyzstan Orta Aziyadagy birden bir mal sharuashylygy basym el Ol Қyrgyzstan zherinin basym boliginin tauly boluymen ondeletin zher үlesi korsetkitttinin tomendigimen tүsindiriledi Өndeletin zherlerdin basym kopshiligi Shu oblysynda shogyrlangan onyn 25 y shabyndyktardyn үlesine tiedi Shu angaryn bojlaj 200 km ge sozylgan Үlken Shu kanaly otedi odan egistikter men bau bakshalarga su zhetkizetin koptegen tarmaktar bolinedi Naryn oblysynda zhajylymdardyn әsirese kysky zhajylymdardyn үlesi basym Eldin ontүstigindegi Fergana zhotasynyn betkejlerinde pishen dajyndalady Қyrgyzstan koj malynyn sany men zhүn ondiruden TMD elderi arasynda Resej men Қazakstannan kejin 3 oryn alady Songy zhyldary koj sany 4 5 mln baska dejin kyskardy Negizinen biyazy zhүndi zhartylaj biyazy zhүndi kojlar bagylady Taualdy beldeui men orta tauly audandarda etti sүtti bagyttagy iri kara mal biik taularda kodas osiriledi Zhylky malynyn sany salystyrmaly tүrde kep 300 myn bas Қazakstanda bul korsetkish 985 myn baska zhetken Tauly audandardagy sharuashylyktarda kyrgyz halkynyn sүjikti susyny kymyz dajyndalady Ystykkol zhagalauynda asyl tukymdy zhylkylar esiretin sharuashylyktar bar Eginshilik kurylymynda 50 yn dәndi dakyldar 41 yn malazyktyk shopter kurajdy kalgany tehnikalyk zhәne kokonis baksha dakyldarynyn үlesine tiedi Fergana angarynda makta zhәne temeki osiriledi Shu oblysynda kant kyzylshasynyn egistikteri kalpyna keltirilude Eldin soltүstigi men ontүstiginde zhүzimdikter men zhemis baktary edәuir alkaptardy kamtidy Zhalalabad oblysynda tabigattyn kajtalanbas eskertkishi bolyp sanalatyn grek zhangagynyn reliktilik ormandary osedi 18 Kolik zhәne syrtky ekonomikalyk bajlanystar ӨndeuҚyrgystan aumagy arkyly eldi korshiles memlekettermen bajlanystyratyn manyzdy temirzholdar zhәne taszholdar zhүjesi otip zhatyr Қyrgyz zheri arkyly Pamirdin ishki audandarymen zhyl bojy bajlanystyratyn Pamir tas zholy Osh Murgab Horog otedi Respublikanyn tauly audandarynda Қytajmen bajlanystyratyn birneshe shekaralyk otkelder bar Negizgi kolik tүri avtokolik taszholdardyn zhalpy uzyndygy 40 myn km ge zhetedi Avtokolik үlesine zhүk ajnalymynyn 90 y tiesili Temirzholdar ote kyska Respublikanyn ontүstik boligi arkyly Өzbekstannyn komir ondirushi audandary men oblys ortalyktaryna bagyttalgan birneshe temirzhol tarmaktary tartylgan El astanasyn Ystykkolmen zhalgastyratyn tujyk temirzhol tarmagy bar Қazirgi kezde Almaty kalasyn Ystykkol zhagalauymen bajlanystyratyn temirzhol tarmagyn salu turaly halykaralyk zhobalar zhasaluda Bul zhoba eki el arasyndagy bajlanystardy damytumen katar turizm salasyn orkendetuge mүmkindik beredi Қyrgyzstan TMD elderimen sonyn ishinde Resej Federaciyasymen Қazakstanmen tygyz karym katynas ornatkan Resej el ekonomikasyna kүrdeli karzhy әkelip otyrgan birden bir iri el Қyrgyzstan men Қazakstannyn katynastarynyn damuyna 1993 zhyly 8 shildede kol kojylgan kelisimshart negiz boluda 2008 zhyly eki el arasyndagy syrtky sauda ajnalymy 310 mln AҚSh dollaryn kurady bizdin elimizde Қyrgyzstanme birlesken 70 ten astam kәsәporyn zhumys istejdi Қazakstan zhyl sajyn bul elden keletin myndagan adamdardy zhumyspen kamtamasyz etedi Қyrgyzstanda birneshe kazakstandyk bankterdin bolimsheleri zhumys istejdi Үkimet kurylymy ӨndeuTagy kara Қyrgyzstannyn әkimshilik bolinisi Әkimshilik kurylymy Өndeu Қyrgyzstan kuramyna 7 ajmak kiredi 31 kala zhalpy respublikalyk manyzy bar 2 kala Bishkek Osh 12 oblystyk manyzy bar kalalyk zhәne 17 oblystyk manyzy bar kalalar 44 audan sonyn ishinde Bishkektegi 4 audan 12 posyolkov i 453 ajylnyh ajmaka 19 Tokmak kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Syrtky sayasat ӨndeuTolyk makalasy Қyrgyzstannyn syrtky sayasaty Қyrgyzstan әlemnin 155 memleketimen diplomatiyalyk katynas ornatty Қyrgyzstannyn manyzdy seriktesteri Resej Қazakstan zhәne Қytaj Өzbekstan men karym katynas ekiushty 1999 2012 zhyldary Bishkekke zhalpy somasy 12 5 million AҚSh dollaryn kurajtyn әskeri komek korsetken 2012 zhyly Қyrgyzstannyn 50 million dollar karyzyn zhojgan Tүrkiyaga zhakyn tildi Tүrkiya respublikany kyzyktyrady 20 Resej Қyrgyzstannyn manyzdy ekonomikalyk zhәne sayasi seriktesi manyzdy gumanitarlyk zhәne әskeri tehnikalyk komek korsetedi Қyrgyzstan azamattarynyn edәuir boligi Resejde zhumys istejdi 2000 zhyldardyn basyna dejin Қytajdyn katysuy minimaldy boldy birak shekara delimitaciyalanyp otkizu punktteri ashylgannan kejin ҚHR zhalpy Ortalyk Aziyaga atap ajtkanda Қyrgyzstanga enuin kүrt kүshejtti Қazakstanmen karym katynas barlyk korshi memleketter arasynda en zhakyn bolyp tabylady 2015 zhyly kedendik shekara ashylgannan kejin sauda kobejdi Bishkek Өndeu Bishkek Қyrgyz Respublikasy sayasi ekonomikalyk gylymi ondiristik zhәne mәdeni ortalygy zhәne eldin en iri kalasy Arnajy әkimshilik birlik 1878 zhylmen zhyly kurylgan 12 7 ga audany Halyktyn sany 874 4 myn 2012 Bishkek sayasi ekonomikalyk gylymi әkimshilik zhәne mәdeni ortalygy Respublikasy Үkimetinin zhogary organdarynyn sheteldik elshilikter men okildikterdin ornalaskan zheri Shu oblysy Өndeu Қyrgyzstannyn kartasy Han Tәniri Alatau Kidiristen kejin kolinin zhanynda Tokmak kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Alamүdүn audany Lebedinovka auyly Zhajyl audany Қarabalta kalasy Kemin audany Kemin kalasy Moskva audany Belovodskoe auyly Panfilov audany Қajyndy kalasy Sokulyk audany Sokulyk auyly Shu audany Tokmak kalasy Ystyk Ata audany Қant kalasy Ystykkol oblysy Өndeu Қarakol kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Қarakol kalasy ortalygy Ak Su audany Қarakol kalasy Ton audany Bokenbaev auyly Zheti Өgiz audany Қyzyl Su auyly Ystykkol audany Cholpon Ata kalasy Tүp audanyTalas oblysy Өndeu Talas kalasy ortalygy Bakaj Ata audany Talas audany Manas audany Қara Bura audanyNaryn oblysy Өndeu Naryn kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Naryn kalasy ortalygy Қoshkar audany Kochkor auyly Naryn audany Naryn kalasy At Bashy audany At Bashy auyly Zhumgal audany Chaek auyly Ak Tala audany Baetov auyly Zhalalabat oblysy Өndeu Zhalalabat kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Zhalalabat kalasy ortalygy Aksy audany Kerben kalasy Alabuka audany Alabuka auyly Bazar Қorgan audany Bazar Қorgan auyyly Nauken audany Masy auyly Sozak audany Қyrgyzstan Sozak auyly Shatkal audany Shatkal auyly Togyz Tarau audany Kazarman auyly Toktogul audanyShu oblysy Өndeu Osh kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Osh kalasy ortalygy Alaj audany Gүlsho auyly Aravan audany Aravan auyly Қara Su audany Қara Su kalasy Қara Қulzha audany Қara Қulzha auyly Nookat audany Nookat kalasy Өzgon audany Өzgon kalasy Chon Alaj audany Daroot Қorgan auyly Batken oblysy Өndeu Batken kalasynyn әkimshilik ortalygy bolyp tabylady Batken kalasy ortalygy Қyzylkiya kalasy Batken audany Batken kalasy Lejlek audany Isfana kalasy Қadamzhaj audany Pulgon auyly Bajrak Oblys Қala Әkimshilik ortalygy Audany km Halyk adamdar kol zhetimdi 1 01 2017 5 Tygyzdygy adam km Bishkek astanasy respublikalyk manyzy bar kala amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0160 amp amp amp amp amp 0 160 amp amp amp amp amp amp amp amp 01010200 amp amp amp amp amp 0 1 010 200 6 313 75 Osh respublikalyk manyzy bar kala amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0182 amp amp amp amp amp 0 182 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0267000 amp amp amp amp amp 0 267 000 1 467 03 Batken oblysy Batken amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 017000 amp amp amp amp amp 0 17 000 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0455100 amp amp amp amp amp 0 455 100 26 77Zhalalabat oblysy Zhalalabat amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 033700 amp amp amp amp amp 0 33 700 amp amp amp amp amp amp amp amp 01097400 amp amp amp amp amp 0 1 097 400 32 56 Ystykkol oblysy Қarakol amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 043100 amp amp amp amp amp 0 43 100 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0463500 amp amp amp amp amp 0 463 500 10 75 Naryn oblysy Naryn amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 045200 amp amp amp amp amp 0 45 200 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0268600 amp amp amp amp amp 0 268 600 5 94Osh oblysy Osh amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 029200 amp amp amp amp amp 0 29 200 amp amp amp amp amp amp amp amp 01182800 amp amp amp amp amp 0 1 182 800 40 51 Talas oblysy Talas amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 011400 amp amp amp amp amp 0 11 400 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0248000 amp amp amp amp amp 0 248 000 21 75 Shu oblysy Bishkek amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 020200 amp amp amp amp amp 0 20 200 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0892400 amp amp amp amp amp 0 892 400 44 18Barlygy amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0199951 amp amp amp amp amp 0 199 951 amp amp amp amp amp amp amp amp 05885000 amp amp amp amp amp 0 5 885 000 29 43Қyrgyzstan zhәne halykaralyk indekster Өndeurejting oryn barlyk el indikatorlardyn dinamikasy zhyl ujym zertteu zhүrgizediCorruption Perceptions Index Sybajlas zhemkorlykty kabyldau indeksi 135 176 21 29 2017 Transparency InternationalICT Development Index Akparattyk zhәne kommunikaciyalyk tehnologiyalardy damytu indeksi 109 176 22 4 37 2017 International Telecommunication UnionDoing Bisiness Biznesti zhүrgizu 77 190 23 65 7 2018 The World BankWorldwide Press Freedom Index Dүniezhүzilik baspasoz bostandygy indeksi 89 180 24 30 92 2017 Reporters Without BordersMilitary Strength Ranking Әskeri kuat rejtingi 108 133 25 2 2661 2017 Global FirepowerFreedom on the Net Internettin bostandygy әlemde ishinara erkin 65 26 37 2016 Freedom HouseThe Global Enabling Trade Index Halykaralyk saudadagy elderdi tartu indeksi 113 136 27 Қyrgyzstan3 76 2016 World Economic Forum aldyngy basylymmen salystyrgandaHalyk ӨndeuTagy kara Қyrgyzstan halky Қyrgyzstannyn demografiyalyk kisygy Қyrgyzstannyn turakty turgyndary 6 140 200 adam akshalaj halyk 5 885 000 adam 2017 zhylgy 1 kantarga 28 Bul әldekajda kop 1959 zhyly elde omir sүrgen 2 065 000 1970 2 935 000 1979 3 523 000 1989 4 258 000 1999 4 823 000 zhyldary 1960 zhyldarga dejin respublika turgyndary koshi kon men tabigi osimnin arkasynda tez osti songy auyldyk kyrgyz әsirese manyzdy boldy Өzbekter zhәne baska da Ortalyk Aziya halyktarymen 2015 zhyldyn 26 karashasynda Қyrgyzstan halkynyn sany 6 millionga zhetti 29 Halyktyn basym boligi respublikanyn ontүstik ajmaktarynda Osh Zhalal Abad Batken 3 241 600 nemese respublikanyn turakty turgyndarynyn 52 8 Halyky negizinen Fergana alkabynda turady Sondaj ak halyktyn basym boligi Shu angarynda shogyrlangan 1 885 600 turgyn nemese respublikadagy turakty halyktyn 30 7 y zhәne Talas alkaby 255 200 turgyn nemese respublikanyn turakty turgyndarynyn 4 2 Ystykkol zhәne Naryn oblystarynda 757 800 nemese respublikadagy turakty halyktyn 12 3 y turady 28 En tygyz eldi mekender Osh zhәne Shu 30 Etnodemografiya Өndeu Negizgi halky 4 393 057 adam nemese 73 2 Қyrgyz sany Қyrgyzdar bүkil el bojynsha omir sүrip zhatyr zhәne koptegen auyldyk zherlerde basym Өzbekter ekinshi en kop sany bar 898 363 adam bul halyktyn 14 6 kurajdy Өzbekstannyn shekaralas onirlerinde eldin ontүstik batysynda shogyrlangan Orystar 356 637 adam 5 8 negizinen respublikanyn soltүstigindegi kalalar men auyldarda shogyrlangan Baska ult okilderi dүngender 69 093 ujgyrlar 56 015 tәzhikter 53 848 tүrikter 42 829 kazaktar 35 087 tatarlar 27 341 azerbajdzhandar 20 010 korejler 17 015 ukrainder 11 915 nemister 8340 31 Ұlttyk kuramy 32 kyrgyzdar 73 2 ozbekter 14 6 orystar 5 8 dүngender 1 1 ujgyrlar 0 9 tәzhikter 0 9 baskalar 3 5 Қazaktar Shu oblysynyn 13 000 kazak turady Ystykkolde 7000 Bishkekte 10 000 eldin kez kelgen baska ajmakta kazaktardyn sany 700 2016 artyk emes 1926 zhyly Қyrgyzstandagy kazaktardyn sany 1 7 mynga zhetti Қyrgyz halkynyn sany 661 000 adammen salystyrganda 33 1932 1933 zhyldardagy Қazakstandagy asharshylyk kezeninde mәzhbүrlep uzhymdastyru kezinde kazirgi zamangy Қazakstan aumagynda katal boldy koptegen kazakstandyktar Қyrgyzstan aumagyna koship Osygan bajlanysty 1939 zhylgy sanak derekterine sәjkes kazaktardyn sany 24 myn adamga dejin osti Tipti 2007 zhyly Osy kazaktardyn kejbiri әli de Bishkekte turady 34 35 1989 zhylgy sanakpen 37 000 adam karaganda kazaktardyn sanyn sәjkes Osy kezende tәuelsiz Қyrgyzstan kalyptastyru kejin keldi Қazakstan kauymdastygynyn Қazakstanga kajta oraluy boldy zhalpy alganda 12 mynnan astam halyktyn teris kaldyktary ol 34 615 adam dengejine Қyrgyzstandagy kazaktardyn sanynyn kyskaruyna әkeldi 2016 zhylgy 1 kantardagy zhagdaj bojynsha Ystykkol oblysynda үj kazaktardyn birkatar sondaj ak bar Қara Suu kalasynda omir sүrip kazaktardyn az molsherde Osh oblysy Kazak mahallya Ukrainndar Қyrgyzstan aumagynda ukraindar orystarmen birge birinshi kezekte Ukrainanyn Poltava ajmagynan zhәne Resejden koship kelgen Nemister Nemisterdin bir boligi HIH gasyrda ajmakta omir sүrdi Bul ajmakta algashky nemis mannondary kona bastagan kezde dini kudalau saldarynan үjlerin tastap ketken Ol birneshe myn gana adam boldy soltүstikte turatyn Talas audanynda olar Nikolajpoldyn konys audaratyn auyldaryn kurdy Vladimir Andreevka Romanovka kejinirek Nikolajopolyamen bajlanysty 1944 zhyly Қyrgyzstan KSR da 4 mynga zhuyk nemister turdy 1941 1945 zhzh Ortalyk Aziya respublikalarynda shamamen 500 myn nemis konys audaryldy 1989 zhyly Қyrgyz SSR da turatyn 101 myn nemis bul respublika halkynyn zhalpy sanynyn 2 4 yn kurady Dagystandyktar Dagystandyktar Kavkazdagy koptegen baska halyktar siyakty әrtүrli tolemder bojynsha deportaciyalau procesinde deportaciyalauga zhәne kugynga ushyrady dini zhәne dini kyzmet үshin 1936 zhyly KSRO halyk komissarlary Kenesi kauly kabyldady 21 mamyr 911 150 cc Dagestan men Sheshen Ingush ajmagynan 1000 kulak sharuashylygyn koshiru turaly onyn negizinde birneshe myn adam kyrgyz SSR ge koshirilgen Tatarlar Tatarlar 27 341 adam koleminde Қyrgyzstanda omir sүredi Tatarlar termini Volga ajmagynyn koptegen tүpnuskalyk toptaryn bildiredi ontүstik Oral Sibirde sondaj ak Ortalyk Aziyadan kelgen migranttar Olardyn ortak ereksheligi tүrki tilderinin Қypshak kishi toptagy tatar tilinin tүrli dialektilerin koldanu bolyp tabylady Volga tatarlary Mishar tobyn da kamtidy mozhari mechera Simbirsk pen Қazak guberniyasynda tүrkitildes turgyndar Tomengi Volgada zhәne Ontүstik Oralda turatyn Dүngender XIX gasyrdyn sonynda Қytajdyn soltүstik batysyndagy Қytajdyn ortalyk үkimetinin Dүngan koterilisin basyp ozgannan kejin myndagan dүngender musylman kytajlar Dәstүrli tүrde dүngender zhaksy fermerler men bagbandar olardyn suarmaly baktary korshilerge үlgi boldy Dүngender etnonimi negizinen Resej men TMD nyn baska elderinde koldanylady Қytajda ozindik aty orys tilinde eufoniya maksatynda retinde Huej Auyl sharuashylygy kogaldandyru zhәne kogaldandyrudan baska Ortalyk Aziyadagy dәstүrli Dungan kәsipteri sauda zhәne shagyn biznes mysaly mejramhana Bul azshylykty zhenildikti koshiru oblysy bul Shu alkaby Tokmok Aleksandrovka auyly Milyanfan Ken Bulun Tashyrov auyly Қara Su audany Osh oblysy zhәne Ystykkol kolinin audany Karakol Irdyk auyly Bүgingi Kievtin Bishkektegi Dunganskaya koshesi dep atalatyn koshe Қyrgyz Dungannyn bir boligi 2000 shy zhyldary Resejge koship negizinen Saratov oblysynyn Rivne audanynda onda dungandar tygyz konystangan birinshi kezekte Privolnoe Skatkovka Kochetnoe auylynda Ұjgyrlar Ұjgyrlardyn bir boligi 1820 zhyldary Қytajga Shynzhan provinciyasynan Қyrgyzstanga keldi Emigranttardyn ekinshi tolkyny 1950 zhyldan beri zhalgasyp keledi birneshe myn adamnyn ishinde әsirese kytaj mәdeni revolyuciya kezinde Dүngannan ajyrmashylygy ujgyr etnosy tүrki tildesine zhatady Osylajsha Қytajdagy adamdardyn basym boliginen gana emes dinmen gana emes sonymen birge mәdeni zhәne lingvistikalyk dәstүrler ujgyr tili Altaj tilinin otbasynyn tүrik bolimshesinin shygys tobyna zhatady Degenmen TMD aumagynda Dүngandar retinde ujgyrlar kejbir mәdeni uksastyktarmen sipattalady Bүgingi tanda Қyrgyzstanda 54810 ujgyr turady negizinen Bishkekte zhәne onyn ajnalasy sondaj ak Osh zhәne Zhalal Abad kalalarynda Bishkekte ujgyrlar Tokoldosh eldi mekenderinde tygyz turady Lebedinovka Novopokrovka Қyrgyzstannyn ontүstiginde Қashkar Kyshtak үlken ujgyrly auyly ornalaskan Eldin ontүstiginde ujgyrlar sondaj ak dүngender men kazaktar kobinese ozbektermen assimilyaciyalandy kalasynda ujgyr kauymdastyktar negizinen shagyn zhәne orta bizneste zhumys istejtin kogamdyk tamaktandyru zhәne sauda salasynda sonyn ishinde Қytajmen iri koterme satu Қashkar Kyshtak auylynda negizinen auyl sharuashylygynda Tүrikter Tүrikter en manyzdy ulttyk azshylyktardyn birin kurajdy Sondaj ak Қyrgyzstan aumagynda 1943 zhylgy deportaciyadan kejin osynda bolatyn Қarashaj men malkardardyn sany az Pikir bar formaldy negizder bojynsha zhariyalangan resmi derekter bojynsha halyk ojtkeni resmi derekkozderdegi derekterdi rastau mүmkin emes Қyrgyzstan halkynyn songy sanagy 2009 osy sipattagy buzushylyktardan otti olar obektivti akparat retinde karastyryla almajdy Қyrgyzstan tilderi ӨndeuҚyrgyzstan men Қazakstan Ortalyk Aziyadagy buryngy KSRO nyn zhalgyz respublikalary bolyp tabylady orys tilin memlekettik til retinde kalyptastyrgan 1989 zhyldyn kyrkүjeginde Қyrgyz tili memlekettik tilge ajnaldy Ontүstik Altajga Қyrgyz tili tүrki tilderinin kypshak tobyna Қyrgyz kypshak ishki toptyn zhatady birge Ontүstik Altaj zhatady tili Қyrgyz kypshak top kypshak toby tүrki tilderi Baska kypshak tilderinde Nogaj tilderi kishi toptary Nogaj Nogaj kyrgyz tiline en zhakyn dep sanaluy mүmkin Қarakalpak zhәne t b 1920 zhyldarga dejin arab әlipbii koldanyldy 1920 zhyldary arab әlipbii koldanyldy 1928 zhyly latyn әlipbii engizildi zhәne bejimdeldi ol 1941 zhyly auystyryldy kirillica kirillica ontүstik Altaichpen katar kypshak tүrki tilderinin toptarynyn Қyrgyz Қypshak kishi tobyna zhatady birge Ontүstik Altaj zhatady tili Қyrgyz kypshak top kypshak toby tүrki tilderi tilderdi top Nogaj kazak Қarakalpak t b baska kypshak tilinde arasynda kyrgyz zhakyn sondaj ak Nogaj tilderi dep sanauga bolady kazaksha Қarakalpak zhәne t b 1920 zhyldarga dejin arab әlipbii koldanyldy 1928 zhyly latyn әlipbii engizildi zhәne bejimdeldi ol 1941 zhyly auystyryldy kirillica 2009 zhylgy sanak bojynsha 36 4 1 mln adamga kyrgyz tili ekinshi nemese ekinshi til 2 5 mln adamga orys nemese orys tili zhatady Өzbek tili ana tili bolyp tabylady sodan kejin orys Orys tili en ken taralgan ekinshi til bolyp tabylady Өzbek zhәne agylshyn tilderinde Til atauy Ana tili Ekinshi til Tasymaldaushylardyn zhalpy sanyҚyrgyz tili 3 830 556 271 187 4 121 743Orys tili 482 243 2 109 393 2 591 636Өzbek tili 772 561 97 753 870 314Agylshyn tili 28 416 28 416Francuz tili 641 641Nemis tili 50 10 60Baskalar 277 433 31 411Merekeler ӨndeuAkparat kozi 37 Kүnderi Atauyzheltoksan ajy nyn 13 kүni Muhammed pajgambardyn SAV tugandar ajy kүniAjdyn otu bar Oraza ajtOraza ajttan 70 kүnnen kejin Қurban ajtbugy ajynyn 1i 1 maj Emgekchilerdin kүnүbugy ajynyn 5i Konstituciya kүnibugy ajynyn 9u Zhenis kүniTamyz ajyna 31 kүn ҚR egemendttik kүndeiҚyrgyzstandagy din ӨndeuTagy kara Қyrgyzstandagy din Қyrgyzstandagy Islam Қyrgyzstandagy hristian Қyrgyzstandagy senushilerdin basym kopshiligi sunnit musylmandary Hristiandar bar pravoslavielik Katolikter zhәne tүrli protestanttyk agymdar Sonymen birge Қyrgyzstan zajyrly memleket El biligi dini kyzmetkerlerdin dini rәsimderdi oryndau үshin respublikanyn zannamasyna kajshy keledi Mysaly 2016 zhyly zan kabyldandy dini kyzmetkerler okilderinin kylmystyk is zhүrgizude 3 zhyldan 6 zhylga dejin bas bostandygynan ajyru adammen nekege turuga katysatyn kәbenettik zhaska үjlengen emes 38 Қylmys Өndeu2011 zhyly elde 9199 adam sottaldy onyn ishinde belgili bir mamandyktary zhok enbekke kabiletti adamdar 79 1 39 2011 zhyly urlyk 1 713 adam үshin basym kopshiligi sottaldy esirtkinin zansyz ajnalymy 1 248 adam zhәne buzakylyk 766 adam 39 Tutastaj alganda TMD sottalgandardyn basym kopshiligi erler 2011 zhyly 89 5 39 Bilim ӨndeuҚyrgyzstandagy kazirgi zamangy bilim beru үshin negiz kenestik zhүje bolyp tabylady Tәuelsizdik algannan kejin bilim beru salasynda reformalar zhүrgizildi Mekteptegi bilim 11 zhylga eseptelgen Olardyn 9 y mindetti Bastauysh mektep 1 den 4 synypka dejin 6 7 zhastan 11 zhaska dejingi balalar bilim alady Bastauysh mektepte balalarga bazalyk bilim beriledi Mundaj zhazbasha retinde oku oku tilderi arifmetika Otan sabaktary zhumys etika zhәne dene tәrbiesi Orta synyptar 5 den 9 shy synyptarga dejin 12 zhastan 16 zhaska dejingi balalar Orta klasstarda gylymi takyryptardy zerttej bastajdy matematika akparattyk tehnologiyalar shet tilderin terendetip okytu zhәne t b Zhogary synyptar 10 11 synypty kurajdy Қaramastan 10 11 synypty tandau mindetti emes Mektep okushylarynyn 80 y orta mektepte okidy Munda studentter sol takyrypty okyp zhatyr orta synyptagydaj әskeri isterdi bastajdy sondaj ak universitetke tүsuge dajyndyk 11 synyptyn sonynda mektep okushylary korytyndy emtihandar men Bүkil respublikalyk testileudi ORT alady onyn korytyndysy bojynsha universitetterge zhumyska kabyldau zhүrgizilude 90 zhyldardyn basynda mektepter zheke pәnder men mamandyktardy zhogary dengejde okyp үjrendi 2000 zhyly orta kogamdyk mektepter sany boldy 1975 mektep Қazir olardyn 2000 nan astamy bar Үlken kalalarda zhekemenshik elitalyk mektepter ashyldy Sonymen katar 7 17 zhas aralygyndagy balalar sany kop emes 2013 zhyly respublikada 2901 adam boldy onyn ishinde 1021 adam zhumys istedi 40 ZhOO Өndeu 1990 zhyly respublikada tek 9 ZhOO boldy onda 58 8 myn okushy okidy Tәuelsizdik zhyldarynda zhogary oku oryndarynyn sany ajtarlyktaj osti zhәne 2010 zhyldyn basynda 52 ge zhetti onyn 36 sy memleket Studentterdin sany da artyp 2010 zhyldyn basynda boldy 220 myn Respublikada halykaralyk birlesken universitetter bar Қyrgyz orys slavyan universiteti Қyrgyz Tүrik universitetinin Manas zhәne Қyrgyz tүrik universitetinin Ala Too Ortalyk Aziyadagy Amerika universiteti Қyrgyz Respublikasy Prezidentinin zhanyndagy Memlekettik baskaru akademiyasy Shygys universiteti Mahmud Қashgari Barsakan Қyrgyz Respublikasynyn Syrtky ister ministrliginin Diplomatiyalyk akademiyasy Halykaralyk Atatyurk Alatoo Universiteti MOAA Үlgi Audarylmagan 4 AUCA Bishkek karzhy ekonomikalyk akademiyasy BFEA Bishkek gumanitarlyk universiteti BGU Қyrgyz ekonomikalyk universiteti KEU Ekonomika zhәne biznes universiteti UEP Қyrgyz Respublikasy Үkimeti zhanyndagy Қyrgyz Memlekettik Қukyk Akademiyasy KSKA Қyrgyz memlekettik medicina akademiyasy ҚMMA Қyrgyz memlekettik dene tәrbiesi zhәne sport akademiyasy KGAFKI Қyrgyz ulttyk agrarlyk universiteti K I Skryabin KUAU Ystykkol memlekettik universiteti Қasym Tynystanov IGU Қyrgyz memlekettik pedagogikalyk universiteti at Arabaeva Naryn memlekettik universiteti S Naamatova NGU Osh memlekettik universiteti Osh memlekettik universiteti Osh tehnologiyalyk universiteti Akademik M Adyshev Oshtu Osh gumanitarlyk pedagogikalyk instituty OGPI Osh memlekettik әleumettik universiteti OҚMU MS nyn Osh filialy Ortalyk Aziyadagy Osh universiteti Қyrgyz memlekettik zan akademiyasy Әdil Murat uly Қyrgyz memlekettik kurylys kolik zhәne sәulet universiteti KMKTAU Zhүsip Balasaguni atyndagy Қyrgyz Ұlttyk Universieti Boris Elcin atyndagy Қyrgyz Resej Slavyan Universiteti KRSU Қyrgyz memlekettik tehnikalyk universiteti I Razzakova ҚarMTU Ortalyk Aziyadagy Halykaralyk Universitet MUCA Қyrgyzstannyn halykaralyk universiteti MUK Қyrgyz tүrik universiteti Manas KTMU Қyrgyz Respublikasy Қaruly Kүshterinin Әskeri instituty Kenes Odagynyn Batyry general lejtenanty K Usenbekovtyn esimi berilgen Zhalal Abad memlekettik universiteti DzhAGU Batken memlekettik universiteti BatGU Derekkozder Өndeu Razdel pervyj Osnovy konstitucionnogo stroya Statya 10 Chislennost postoyannogo naseleniya Kyrgyzskoj Respubliki v 2019g stat kg a b c d World Economic Outlook Database April 2019 International Monetary Fund Human Development Report 2017 United Nations Development Programme 2017 Table 1 Human Development Index and its components a b http www stat kg ru news chislennost naseleniya kyrgyzskoj respubliki na 1 yanvarya 2017 goda Erekshe korgalatyn tabigi aumaktar agyl www ecology gov kg Tekserildi 21 kantar 2018 a b c http www mfa gov kg contents view id 90 www mfa gov kg Tekserildi 7 akpan 2018 Қyrgyzstan tabigatynyn kazynasy orys limon kg Tekserildi 7 akpan 2018 Kadamzhaj surma zauyty AҚ kk KZ Қyrgyzstan onerkәsibi Tekserildi 7 akpannyn 2018 Әlemdik tutynu zhәne synap shygaru ondirisi tomendejdi Merchant Research amp Consulting Ltd marketpublishers ru Tekserildi 7 akpan 2018 Әlem ashylularga toly Қyrgyzstan sozi ru RU slovo kg Tekserildi 7 akpan 2018 Қyrgyzstan muzdyktary Қyrgyzstan turaly akparattyk portal Қyrgyzstannyn zhanalyktary zhәne turizm Tekserildi 5 akpannyn 2018 Anur Tour Uzbekistan Қyrgyzstan muzdyktary Қyrgyzstannyn tabigaty Қyrgyzstan turaly kyzykty derekter www tourstokyrgyzstan com Tekserildi 5 akpan 2018 Қyrgyzstannyn ozeni Қyrgyzstan turaly akparattyk portal zhanalyktar Қyrgyzstan zhәne turizm Tekserildi 2 akpannyn 2018 Қyrgyzstannyn ozenderi men kolderi Қyrgyzstandagy aua rajy Қyrgyzstandagy mausymdar kaz kyrgyzstan orexca com Tekserildi 2 akpan 2018 Қyrgyzstannyn ozeni Kyrgyzstan Review kz KZ Kyrgyzstan Review Tekserildi 2 akpannyn 2018 Қyrgyzstannyn ozeni orys www advantour com Tekserildi 2 akpan 2018 Geografiya Dүniezhүzine zhalpy sholu TMD elderi Zhalpy bilim beretin mekteptin zharatylystanu matematika bagytyndagy 10 synybyna arnalgan okulyk Ө Bejsenova K Kajmuldinova S Әbilmozhinova t b Өnd tolykt 2 bas Almaty Mektep 2010 304 b sur ISBN 978 601 293 170 9 Қyrgyz Respublikasynyn әkimshilik aumaktyk kurylysy turaly Қazakstan Respublikasynyn 2008 zhylgy 25 sәuirdegi 65 Zany cbd minjust gov kg Tekserildi 21 kantar 2018 Kozhemyakin S V Ortalyk Aziyadagy integraciyalyk procesterdin ajnasyndagy Қyrgyzstannyn syrtky sayasaty Postkenestik kontinent 2014 No 1 1 P 105 e V Transparency International Corruption Perceptions Index 2017 www transparency org Tekserildi 22 akpannyn 2018 ICT STATISTICS Home Page en US www itu int Tekserildi 10 akpan 2018 Doing Business 2018 Reforming to Create Jobs World Bank Group www doingbusiness org Tekserildi 10 akpan 2018 Classement mondial de la liberte de la presse 2017 Reporters sans frontieres fran RSF Tekserildi 10 akpannyn 2018 2017 Military Strength Ranking en US Tekserildi 10 akpannyn 2018 Freedom on the Net 2017 Manipulating Social Media to Undermine Democracy agyl freedomhouse org Tekserildi 10 akpan 2018 The Global Enabling Trade Report 2016 en US Global Enabling Trade Report 2016 Tekserildi 10 akpannyn 2018 a b 2017 zhyly oblystardyn audandardyn kalalardyn kalalyk tiptegi eldi mekenderdin sany 26 karasha 2015 Muragat Қyrgyz Respublikasy Prezidentinin resmi sajty www president kg Tekserildi 13 akpan 2018 http stat kg ru publications kratkij statisticheskij spravochnik kyrgyzstan Қyskasha statistikalyk anyktamalyk Қyrgyzstan Zhariyalanymdardyn muragaty Қyrgyzstan statistikasy agyl stat kg Tekserildi 13 akpan 2018 Қyrgyz Respublikasynyn turakty halky 2009 2017 zhzh Zheke azamattardyn sany http stat kg media publicationarchive 5b9a991d 7133 4f31 85b5 84ba6c206e3e pdf 1926 zhylgy Bүkilodaktyk halyk sanagy RSFSR onirleri bojynsha halyktyn ulttyk kuramy Қyrgyz ASSR Petr KOKAISL Jan Pargac a kol Pastevecka spolecnost v promenach casu Kyrgyzstan a Kazachstan Kyrgyzstan Cesta pastevcu od tradice k modernite Praha Univerzita Karlova 2006 ISBN 80 7308 119 9 Petr KOKAISL et al Kyrgyzstan a Kyrgyzove Қyrgyzstan men kyrgyz Plzen Zapadoceska univerzita 2008 ISBN 978 80 7043 772 8 Қyrgyz Respublikasy halkynyn sanagy zhәne turgyn үj kory 2009 zh Basty derekkozinen muragattalgan 21 kantar 2013 Қyrgyz Respublikasynyn Enbek kodeksinin 113 baby Қyrgyz Respublikasynda kәmeletke tolmagan balalardy tartuga tyjym salynady a b c Turdiev T I Қyrgyzstannyn ekonomikalyk kauipsizdigi men ornykty damuyna shugyl kauipter turaly Қyrgyz orys Slavyan universitetinin habarshysy 2014 T 14 8 S 163 Sorochajkina E V Tutynushylar kogamyn kalyptastyru zhagdajynda zamanaui zhastardy әleumettendirudin erekshelikteri kyrgyzstannyn mysalynda Әleumettik gylymdardyn ozekti suraktary әleumettanu sayasattanu filosofiya tarih 2015 46 S 49 https kk wikipedia org w index php title Қyrgyzstan amp oldid 2899000 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.