fbpx
Уикипедия

Қызылорда облысы

Қызылорда облысыҚазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік.

Қазақстан облысы
Қызылорда облысы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Облыс орталығы

Қызылорда

Аудандар саны

7

Әкімі

Гүлшара Әбдіқалықова

Тарихы мен географиясы
Координаттары

45°00′ с. е.64°00′ ш. б. /45.000° с. е. 64.000° ш. б. /45.000; 64.000 Координаттар:45°00′ с. е.64°00′ ш. б. /45.000° с. е. 64.000° ш. б. /45.000; 64.000

Құрылған уақыты

15 қаңтар 1938 жылы

Жер аумағы

226 076 км²(4-ші орын)

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Экономикалық ауданы

Оңтүстік Қазақстан

Тұрғындары
Тұрғыны

792 562 адам (2018)(8-ші орын)

Тығыздығы

3,5 адам/км²(12-ші орын)

Ұлттық құрамы

қазақтар 96,15 %
орыстар 1,89 %
корейлер 0,97 %
басқалары 0,99 % (2018ж.)

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7242 xx-xx-xx

Пошта индекстері

12xxxx

Автомобиль коды

11

ISO 3166-2:KZ коды

KZ-KZY

Ортаққордағы санаты: Қызылорда облысы

Облыс 1938 жылдың 15 қаңтар күні құрылған. Жер аумағы 226 мың км² (Қазақстан жерінің 8,3% -ы). Тұрғыны 783 099 адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге шаққанда 3,4 адамнан келеді. (2018).

Облыс орталығы - Қызылорда қаласы (кезінде Петровск және Ақмешіт деп аталған). Қала тұрғындары - 212 мың адам. Қызылорда қаласы 1925 жылдан Қазақ АКСР-ның астанасы болды, 1927 жылы астана мәртебесі Алматы қаласына ауысты,.

1997 жылдың 17 маусымында Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен қаланың орысша транскрипциясы Кзыл-Ордадан Кызылордаға, ал облыс аты Кзыл-Орда облысынан Кызылорда облысына өзгертілді.

Қызылорда облысы - Арал теңізінің шығысында, Сырдария өзенінің төменгі ағысында жəне Тұран ойпатында орналасқан. Қазақстан Респуликасының бірнеше облыстарымен, оның ішінде шығыс және оңтүстік–шығысында Түркістан облысымен, солтүстігінде – Қарағанды облысымен, солтүстік-батысында Ақтөбе облысымен және оңтүстік-батысында Қарақалпақстан Республикасымен, оңтүстігінде Өзбекстанның Науаи облысымен шектеседі. Жер көлемі жөнінен республика бойынша 4 - орында.

Мазмұны

Ежелгі дәуір

Қызылорда облысының басым бөлігі кезінде сақ - массагет иелігінде болған, қалған бөлігін қаңлылар басқарған. Ғұн тайпаларының батысқа қоныс аударуы кезінде Сырдарияның төменгі ағыстарына жетті. Б.з. 93 жылы Арал маңын мекендеген ғұндар эфталиттер мемлекетінің негізін қалайды. 427 жылы эфталиттер Үндістанға жорықтары нәтижесінде Сотүстік-Батыс Үндістан, Орта Азия, Шығыс Иран және Ауғанстан территориялары кірген үлкен мемлекетті құрайды.

VIII ғасырда Орталық Азияны және Қазақстан оңтүстігін арабтар бағындырып Ислам дінін таратады. IX-X ғасырларда Сырдарияның төменгі және ортаңғы ағыстарында оқыз тайпаларының ерте феодалдық мемлекеті құралады. Ортағасырлық қалалардың Ұлы Жібек жолы бойында орналасуы оғыз тайпаларына пайда әкелді

ХІІІ ғасырларда моңғолдардың шапқыншылықтары нәтижесінже Жент, Сығанақ, Асанас, Өзкент, Баршынкент, Жанкент қалалары қиратылды.

Әбілқайыр ханның билігі кезінде көшпелі өзбектер хандығының орталығы Сығанақ қаласы болған. XV ғасырдың ортасында қала аймақтың әкімшілік орталығына айналды. XVI ғасырда Сырдарияның оң жағалауы Қазақ хандығының қарамағына енді.

Перовск қаласының таңбасы

Ресей Империясы

Ақмешіт 1820 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды.

1847 жылдан бастап патшалық Ресей Сыр жағалауы мен Аралды өз империясына қосу саясатын бастады; 1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмен, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды.

1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы құрылған кезде осы қамал болыс орталығы болып, қала мәртебесін алды. Бастауыш мектептер ашылды, кірпіш зауыты, жел диірмендері, шеберханалар мен дүкендер жұмыс істей бастады. Қалада мешіттермен қатар шіркеулер де жұмыс жасады – 70-жылдардан бастап қалада мұсылман мешіттері пайда болды;

1868 жылы Перовскіде уездік пошта бөлімі ашылды; 1905 жылы «Оренбург-Ташкент» темір жолы қолдануға берілгеннен кейін үйлестіруші логистикалық құрылым (бекеттер, вокзал, депо, қоймалар) салынды;

Кеңес Өкіметі

Қызылорда облысының Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы кезіндегі таңбасы

1917 жылдың 30 қазанында Перовскіде Кеңес билігі орнады. 1922 жылы қала қайтадан Ақмешіт деп аталды. Осы жылы бірінші ағаш өңдейтін ұстахана ашылды, кірпіш зауыты қалпына келтірілді;

1925 жылы 15 сәуірде қалада Қазақ Автономдық Республикасының Бүкілодақтық еңбекшілер съезді болды, сол жерде қаланы Қызыл-Орда («қызыл астана») деп атау және оған республика астанасы дәрежесін беру шешімі қабылданды. Сол уақыттағы қала халқының саны 22 мың 577 адам болатын. Осы жылдары бірінші рет электрэнергиясы қосылды, қаланың барлық жерлерінде құрылыс жүріп жатты, жаңа үлгідегі үйлер салынды, оқу орындары, халық ағарту институттары және т.б. тұрғызылды;

1929 жылы астана Алматы қаласына көшірілді, ал Қызыл-Орда округ орталығы болды;

1930-1940-жылдары аймақтың және қаланың халық саны КСРО-ның басқа бөліктерінен келгендердің: саяси қуғындардың, Белоруссия мен Батыс Украинадан депортирленген поляктардың, немістердің, кәрістердің, Қырым мен Солтүстік Кавказ халықтарының Фашистік Германия жаулап алған аймақтардың эвакуанттарының есебінен едәуір артты;

1938 жылдың 15 қаңтарында Қызылорда облысы құрылып, Қызылорда қаласына облыс орталығының дәрежесі берілді;

1960-70-жылдары целлюлиттік-картонды, механикалық, күріш зауыттарымен және аяқ-киім фабрикасымен қатар Гагарин, Титов Қыстағы секілді тұрғын-үй кешендері құрылды. Осы жылдары «Главриссовхпзстрой» тресті ашылды;

Қазақстан Республикасы

1997 жылдың 17 маусымында Қазақстан Президентінің Жарлығымен қаланың Қызыл-Орда атауы Қызылорда, ал облыс атауы Қызыл-Орда атауынан Қызылордаға ауысты.

1992 жылдың қаңтарында «Возрождение» аралында сынақ полигоны жабылды, бұл оба, сібір язвасы, лепра ауруларының таралуына тосқауыл болды. «Барсакелмес» қорығындағы өмір қайта басталды.

Әкімдер (1991 - )

Облыстық комитетінің бірінші хатшылары (1938-1991)

Солтүстігінде Қарағанды, солтүстік-батысында Ақтөбе облыстарымен, оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен, шығысында Түркістан облысымен шектеседі.
Облыс құрамында 7 әкімшілік аудан, 3 қала бар:

Облыс Арал теңізінің шығысында Сырдария өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Аумақтың негізгі бөлігі Тұран ойпатында орналасқан (биіктігі 50-200 м.)

  • облыстың батыс бөлігі Арал теңізімен шектеседі;
  • оңтүстік-шығысы мен солтүстік-батысында Қаратаудың тау жоталары мен жазықтығы орналасқан;
  • батысында – Қарақұм арал маңы құмдарының төбелері бар.

Сырдарияның сол жақ жағалауында – Жаңадария мен Қуаңдария өзендерінің құрғақ арналары кесіп өтетітн Қызылқұм топырағының төбелері мен кең жазықтығы, оң жақ жағалауында үстірттері (Егізқара, 288 м.), құм учаскелері (Арысқұм және өзгелері), сорға толы таяз шұңқырлар кездеседі. Солтүстігінде – құм төбелері массивтері (Кішкентай Барсұқ және Қарақұм топырағы) бар. Оңтүстік-шығыс бөлігінде Қызылорда облысының аумағына Қаратау тауының жоталары кіреді (биіктігі 1419 м-ге дейін).

Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа дейін облыс орталығы арқылы ағып өтетін, ұзындығы 1 мың км. созылған, көптеген арналар мен ағыстарға тараған үлкен иреңді арнасы бар Сырдария өзені-ең ірі жалғыз өзен болып табылады. Тасқындардан қорғану мақсатында өзен жағалауының бойымен қорғаныс бөгеттері салынған; 1956 жылы Сырдария өзеніне Қызылорда плотинасы салынды; Для защиты от паводков вдоль берегов реки построены дамбы; в 1956 на реке Сырдарья сооружена Кзыл-Ординская плотина; 1958 жылы Жаңадария арнасымен жайылымдар мен егістікті суландыруға өзен суы жіберілді.

Жазды күндері кеуіп кететін көптеген тұзды көлдер бар (Жақсықылыш, Қамыслыбас, Арыс және т,б.); Көпек және Терескен көлдерінде — емдік қасиетке ие батпақтары бар. Қызылорда облысының шегінде солтүстік-шығысында Сарысу өзенінің сағасы кіреді.

Аумақтың біршама бөлігі өсімдігі аз топырақтары орналасқан; яғни қатайған жерлерінде жусанды бетегелер, тұзға бейімделген өсімдіктер, көктемде құмдақ және сортаң жерлерде тұрақсыз өсімдіктер сорты; құмдардың арасында дүзгіндер өседі. Құм төбешіктері сексеуіл, жыңғылдар, теріскен, бұйырғандар, жусандармен бекіген.

Облыс аумағының негізгі бөлігі Тұран ойпатында, шығысында Қаратау тауының жоталары, солтүстік-батысында Арал маңы Қарақұмы, оңтүстік-батысында Қызылқұм орналасқан. Қызылорда облысының климаты жазы ұзақ мерзімді ыстық және қары аз қысқа мерзімді суық, күрт өзгермелі континентті. Мұндай климаттық режим еуроазиялық материгінің ішінде орналысуымен, оңтүстік аймаққа жақындығымен, атмосфераның ауысымдылығының ерекшелігімен және өзге де факторлармен сипатталады.

Табиғи ресурстар

Аймақтың кен байлықтары толық зерттелмеген. Кен байлықтарынан ас тұзы, сульфат, мирабилит, тенардит тұздарының өнеркәсіптік маңызы зор. Құрылысқа қажетті ұсақ қиыршықтастар, әйнек және шыны бұйымдарын жасайтын кварц құмы, қыш, гипс, алебастр, цемент балшығы, құрылыс тастары, әктас, тақтатас (Майлыбас), қоңыр көмір (Құланды) кен байлықтарының мол қоры бар.
Қызылорда облысы түсті металл кені бойынша Қазақстанда 3-орын алады. Сонымен қатар ас тұзы 60%, мұнай мен газ конденсаты 21,4%, мырыш 15,1%, уран қоры 14%. Оңтүстік Торғай иінінің облысы бөлігінде 350 млн.т мұнай, 100 млрд.м³ газ қоры анықталды. Арал теңізі маңында 73 млн.т мұнай, 2 трлн.30 млрд.м³ газ қоры бар.

Климаты

Климаттың континенталдығы көптеген метеорологиялық элементтердің тәуліктік, айлық және жылдық өзгеруімен байқалады. Жазы ыстық және ұзақ мерзімді. Бұл кезеңде температурадағы күрт өзгеру сипаты байқалмайды. Кейбір жерлерде шілде айының орташа температурасы 36-39 0С. Облыс аумағының басым бөлігінде температураның абсолютты максимумы 44-48 0С құрайды. Қыс мезгілінде облыстың солтүстік және оңтүстік аймақтарынының арасында температурада айтарлықтай айырмашылықтары бар. Мысалы, ең салқын ай - қаңтардағы орташа температура - 35 -360 С градусты құрайды.

Солтүстікке ашықтылық қасиеті облыс аумағына кедергісіз салқын ауа массасыынң енуіне мүмкіндік береді және нәтижесінде қыс айларында күрт салқындайды. Ауа температурасының абсолютты минимумы 420 С градусқа дейін жетеді.

Құрғақшылық – облыс климатының ерекшелектерінің бірі. Жауын-шашын өте аз жауады. Орташа жылдық мөлшері 100-190 мм аспайды және жыл маусымдарында оның түсімі біркелкі емес: барлық жауын-шашынның 60 пайызы көктемгі-қысқы кезеңдерге тиесілі.

Облыс аумағының барлық бөлігінде солтүстік-шығыс бағытындағы күшті және жиі желдер болып тұрады. Оның орташа жылдық жылдамдығы секундына 3,1 метрден 6 метрге дейін ауытқып отырады. Қыс мезгілдеріндегі күшті желдер төменгі температура жағдайында жер бедерлерінің биік беткейлеріндегі қар жамылғыларын ұшырып кетеді, нәтижесінде топырақтың беткі қабаттарының терең қатуына және жарылуына әкеліп соғады. Жазғы уақытта шаңды дауылдар байқалады.
Жауын-шашынның орташа мөлшері 100-115 мм. Арал теңізінің тартылуынан, Байқоңыр ғарыш алаңы тарататын улы заттары және экологиялық ортаның нашарлауына байланысты қышқыл жауын-шашын жауатын болды.

Су қоры

Сырдария өзені, Қызылорда.

Облыс жерімен Сырдария өзенінің 1 мың км-ге жуық төменгі ағысы өтеді. 1956 жылы маусымда Сырдария өзенінде Қызылорда бөгеті іске қосылды. 1958 жылы Сырдарияның ескі арнасы Жаңадарияға өзен суы жіберілді. 1950-1960 жылдары Қызылорда су тораптарының сол жақ және оң жақ каналдары қазылды. 1969 жылы Қазалы су торабы егіс даласы мен жайылымдық жерлерді суғаруға берілді. Өзендер суының теңізге құю мөлшерінің кемуінен Арал теңізі Үлкен Арал және Солтүстік Арал теңізі болып екі көлге бөлінді.

Сырдарья

Арал теңізі

Флора мен фауна

Облыстың едәуір бөлігін құм басып жатыр. Топырағы қоңыр, құмдақ сұр, сортаң болып келеді. Жусан, бетеге, сексеуіл, жыңғыл, тал, тораңғы, қамыс өседі. Ауыл шаруашылығына қолайлы жер аумағының 12%-ы Сырдария өзенінің жайылмасында, 23%-ы шөлейтте, 65%-ы шөл аймағында орналасқан.
Жануарлар дүниесінен ақ бөкен, құлан, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қоян, қарсақ, шибөрі, қосаяқ, күзен, сарышұнақ тіршілік етеді. Құстардан бүркіт, қаршыға, қырғауыл, қаз, үйрек, көлдерде балықтың алабұға, сазан, жайын, бекіре түрлері кездеседі.

Қызылорда облысының агроөнеркәсіп кешені

Егіс көлемі

2007 жылы облыс бойынша 153,7 мың гектар алқапқа ауыл шаруашылдығы дақылдары орналастырылады. Оның 84,9 мың гектары дәнді дақылдар осының ішінде күріш егісінің үлесі 73,2 мың гектар болып отыр.

Тұқым шаруашылығы

Соңғы жылдары облыста сорт жаңалау, сорталмастыру жүйесі қалыптасып келеді. Облыс бойынша 2- бастапқы (бірегей), 3- элита, және 7- І-ІІІ- репродукциялы тұқым өндіретін тұқым шаруашылықтар жұмыс істейді. 2007 жылы тұқым шаруашылықтарын қолдауға 22,1 млн теңге субсидия бөлініп, оның 18,2 млн. теңгесі игерілді, қалған сомасы жоспар бойынша желтоқсан айында игерілді. Өткен жылы өндіріске «Арал 202» жаңа сорты берілсе биылғы жылы облыста қолдануға рұқсат етілген сорттар қатарына «Мадина», «Лиман» және «Ару» сорттары ендіріліп, биылғы жылы «Түгіскен-1» сорты келешегі бар сорттар тізбесіне ендірілді.

Минералдық тыңайтқыш

Облыс ауыл шаруашылы тауарын өндірушілер 2006 жылы барлығы 51458 тонна азотты және 8723 тонна фосфорлы минералдық тыңайтқыш пайдаланса, соның 25125 тонна азотты және 614 тонна фосфорлы минералдық тыңайтқышы арзандатылған бағамен алынды. Минералдық тыңайтқыш бағасын арзандатуға бөлінген субсидия толығымен игерілді. Ал, биылғы жылғы қажеттілік 35,9 мың тонна азотты және 8,9 мың тонна фосфорлы және 250 тонна калий тыңайтқышы пайдаланылды.

Машина-трактор паркін жаңалау

2007 жылы облыста ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер тарапынан машина-трактор паркін жаңалауда бір шама жұмыстар жүргізілді, өткен үш жылда шаруашылық құрылымдары барлығы 625 жаңа техника сатып алды. Ал, биылғы жылдың 9 айында, облыс бойынша 270 техника алынды. Оның 205 данасы лизингілік негізде болса, 65 данасы шаруашылықтардың өз қаржысы есебінен алынды.

ЖЖМ

Көктемгі дала және егін жинау жұмыстарын жүргізуге 32 мың тонна дизель отыны қажет болса, ол толығымен қамтамасыз етілді.Қолда бар күздік, жаздық бидай толығымен жиналып, барлығы 14,7 мың тонна астық алынды. Дән құрамында клейковинаның төмендігіне байланысты өндірілген билдай мал азығына пайдаланылады. Облыста жоңышқа, дәндік жүгері, картоп, көкөніс, бақша дақылдарын жинау жұмыстары жалғасуда. Облыста картоп, көкөніс, бақша және басқа дақылдарды жинау жұмыстары жүргізілуде. Бүгінгі күнге дәндік жүгері, күнбағыс, мақсары, мақта, сорго дақылдарының егіс көлемі толық жиналса, картоптың – 88,9 %, көкөністің - 95,0 %, бақшаның – 97,0 % жиналып, картоптың 1 гектарынан орташа 129,3 цн өнім жиналса, көкөністен -138,8 цн және бақшадан 151,3 цн. өнім жиналуда.Мал азығын дайындау жұмыстары жалғасуда, бүгінгі күні облыс бойынша барлығы 596,2 мың тн. шөп дайындалса, оның 89 мың тоннасы жоңышқа шөбі.

Мал шаруашылығы

Облыс бойынша 2007 жылы төрт түлік малдың басын өткен жылмен салыстырғанда мүйізді ірі қара 6,1 пайызға, қой мен ешкі – 3,6, жылқы – 5,0, түйе – 6,9, шошқа 27,5 пайызға көбейіп, мал өнімдерін өндіруде біршама көбейіп отыр. Бүгінгі күні облыста 23 шаруашылық асыл тұқымды мал өсірумен айналысады. Осы шаруашылықтардың ішінде 4 сүт, 1 ет бағытындағы мүйізді ірі қарамен, 8-і асыл тұқымды қаракөл қойымен, 3 шаруашылық жабы және мұғалжар тектес жылқымен, 7-і қазақтың айыр түйесін бағумен айналысады. 2007 жылы осы шаруашылықтарда мүйізді ірі қара-1607 бас, қой- 36362 бас, жылқы- 2497 бас, түйе- 2560 бас болып, 2006 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда, мүйізді ірі қара-0,9, қой -0,6, жылқы 7,8, түйе тиісінше 1,4 пайызға көбейген.

Қызылорда облысы халқының саны

1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 2007
491 780 566 365 651 323 596 215 603 804 607 491 612 048 618 249 625 070
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
632 234 677 732 689 008 700 502 712 878 726 781 739 776 753 148

Қорқыт ата кесенесі

Көне қалалар

Алтынасар қорғаны

Қызылорда облысы Ұлы Жібек жолының тарихи орталығы болады, оның дәлелі 500-ден астам қазақ халқының мәдени және тарихи ескерткіштердің мекенінің дамуында ерекше орынға ие. Бұл қазақ халқы өкілдерінің сәулет, археологиялық ескерткіштері және кесенелері.
Ежелгі жерде өмір сүрген Қорқыт баба, Әйтеке би және Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы, Жанқожа, Бұхарбай, Тоғанас батырлары халықтың мақтанышы. Осы жерде туған Ғани Мұратбаев, Мұстафа Шоқай және белгілі жер өңдеуші Ыбырай Жақаев – өз елінің батыр ұлдары. Олардың аттары өлкетану тарихына кіріп, үйлердің қабырғаларында қашалған.

Қорқыт ата мемориалдық кешені

Тарихи қалалар Сауран және Сығанақ, археологиялық ескерткіштері және кесенелер Сунақ Ата, Айқожа ишан, Қарасопы, Оқшы Ата, Досбол би, Есабыз, Ақтас мешіті, Қорқыт ата мемориалдық кешені Ұлы Жібек жолының туристік бағыттарына кіреді.

Жетіасар

Жетіасар — қалалар тобы б.э.д. соңы I мың жылдың аяғы — б.э.8 ғасырда ежелгі Сырдарияның солтүстік бөлігінде орналасқан. Қаланың негізгі бөлігі Қазақстанның Қызылорда облысының қазіргі Байқоңыр қаласы және Жусалы ауылынан оңтүстікте 45-90 км қашықтықта орналасқан. Жетіасар мәдениетінің барлық қалашықтары өзендер маңайында, қоғамдық үйлердің орнында қызмет ететен бірнеше бір-екі этажды қорғандардан тұрады. Тұрғындары балық, мал, жерді өңдеу шаруашылығымен айналысып, қалашық аудандары арқылы Тянь-Шаньнан Волгаға дейін маңызды караванды жол өтетін болған. Жетіасар мәдениеті археологтарды ежелгі тохарлар және эфталиттермен, басқа канғой тайпаларының мәдениетімен байланысты болады.

Алтынасар

Алтынасар, Құрайлыасар, Қараасар, Базарасар, Томпақасар, Жалпақасар қорғандары маңызды болып келеді. Қалашықтардың биіктігі қоршаған ортаның үстінен екіден он метрге дейін.

1946-1951 жылдары ескерткіштер С.П. Толстовтың жетекшілігімен КСРО Ғылым академиясы Хивин экспедициясымен алғашқы рет зерттелген болатын. 1973-1993 жылдары зерттеулер Л.М. Левиннің жетекшілігімен жалғасқан болатын. Алтынасар қаласының маңызды қазбалары және ескерткіштерге қосымша 1980 жылдың екінші ортасында – 1990 жылы Ленинск (қазіргі Байқоңыр) қаласымен Қызылқұмда артезианның су көздері біріктіретін су құбырларын салуда сақтау жұмыстары ретінде орындалған еді.

Сығанақ

Сығанақ – қалашық, қазіргі Қызылорда облысының шығысында, Түмен-Арық теміржол станциясынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км, Сырдария өзненінің солтүстігінде 20 км қашықтықта орналасқан. Қаланың көлемі 10 га шамасында 15 төбемен құрылған сақталған қабырғаларымен қапталған. Орынның жалпы көлемі 13 га шамасындай бекітілген. Мешіттер, кесенелер, ғимараттардың бөліктері сақталды. Сырдариядан Түмен-Арқадан, одан басқа таулы өзендер Қаратау баурайларынан 20 километрден тұратын каналы қалаға дейін созылған. Қала алғашқы рет 10 ғасырдағы араб георграфы Махсиди жазуларында айтылатын оғыздар қаласы, 11 ғасырдың ортасындағы Каспийдің солтүстік жағалауынан Тянь-Шань тауларынан Сырдариямен өтетін керуен жолдарының ірі кәсіпті және сауда орталығы, қыпшақтардың астанасы. 1219 жылы қала моңғолдармен жойылып, 13 ғасырдың екінші жартысында Алтын Орданың ақша орталықтарының бірі пайда болған еді. 14 ғасырдың ортасында – Ақ орданың астанасы, 14-ші ғасыр және 15 ғасырдың бірінші жартысында Түркістан және Сауранмен тең, Қазақ хандығының орталығы болған.

1948 жылы алғашқы археологиялық қазбалар мәскеу археологтарымен жүргізіліп, б.э. 5 ғасырдағы заттар табылған болатын. 2004 жылдан бастап қаланы зерттеу «Мәдени мұра» Қазақстан мемлекеттік бағдарламасының аясында жүргізіліп, зерттелуде.

  1. [ 2018 жылдың басынан 2018 жылдың 1 қарашасына дейінгі Қазақстан Республикасы халық санының өзгеруі туралы]. Қазақстан Республикасы Ұлттық Экономика министрлігі Статистика комитеті. Тексерілді, 3 қаңтар 2019.
  2. Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5
  3. Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.
  4. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.

Қызылорда облысы
Қызылорда, облысы, Қызылорда, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Қазақстан, Республикасының, оңтүстігінде, орналасқан, әкімшілік, аумақтық, бірлік, Қазақстан, облысыЕлтаңбасыӘкімшілігіОблыс, орталығыҚызылордаАудандар, саны7ӘкіміГүлшара, ӘбдіқалықоваТарихы, мен, географиясыК. Қyzylorda oblysy Қyzylorda Til Bakylau Өndeu Қyzylorda oblysy Қazakstan Respublikasynyn ontүstiginde ornalaskan әkimshilik aumaktyk birlik Қazakstan oblysyҚyzylorda oblysyEltanbasyӘkimshiligiOblys ortalygyҚyzylordaAudandar sany7ӘkimiGүlshara ӘbdikalykovaTarihy men geografiyasyKoordinattary45 00 s e 64 00 sh b 45 000 s e 64 000 sh b 45 000 64 000 G O Ya Koordinattar 45 00 s e 64 00 sh b 45 000 s e 64 000 sh b 45 000 64 000 G O Ya Қurylgan uakyty15 kantar 1938 zhylyZher aumagy226 076 km 4 shi oryn Uakyt beldeuiUTC 5 00Ekonomikalyk audanyOntүstik ҚazakstanTurgyndaryTurgyny 792 562 1 adam 2018 8 shi oryn Tygyzdygy3 5 adam km 12 shi oryn Ұlttyk kuramykazaktar 96 15 orystar 1 89 korejler 0 97 baskalary 0 99 2018zh 2 Sandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7242 xx xx xxPoshta indeksteri12xxxxAvtomobil kody11ISO 3166 2 KZ kodyKZ KZYe kyzylorda kzOrtakkordagy sanaty Қyzylorda oblysy Oblys 1938 zhyldyn 15 kantar kүni kurylgan Zher aumagy 226 myn km Қazakstan zherinin 8 3 y Turgyny 783 099 adam ortasha tygyzdygy 1 km ge shakkanda 3 4 adamnan keledi 2018 3 Oblys ortalygy Қyzylorda kalasy kezinde Petrovsk zhәne Akmeshit dep atalgan Қala turgyndary 212 myn adam Қyzylorda kalasy 1925 zhyldan Қazak AKSR nyn astanasy boldy 1927 zhyly astana mәrtebesi Almaty kalasyna auysty 4 1997 zhyldyn 17 mausymynda Қazakstan Respublikasy Prezidentinin zharlygymen kalanyn oryssha transkripciyasy Kzyl Ordadan Kyzylordaga al oblys aty Kzyl Orda oblysynan Kyzylorda oblysyna ozgertildi Қyzylorda oblysy Aral tenizinin shygysynda Syrdariya ozeninin tomengi agysynda zhene Turan ojpatynda ornalaskan Қazakstan Respulikasynyn birneshe oblystarymen onyn ishinde shygys zhәne ontүstik shygysynda Tүrkistan oblysymen soltүstiginde Қaragandy oblysymen soltүstik batysynda Aktobe oblysymen zhәne ontүstik batysynda Қarakalpakstan Respublikasymen ontүstiginde Өzbekstannyn Nauai oblysymen shektesedi Zher kolemi zhoninen respublika bojynsha 4 orynda Mazmuny 1 Tarihy 1 1 Ezhelgi dәuir 1 2 Resej Imperiyasy 1 3 Kenes Өkimeti 1 4 Қazakstan Respublikasy 1 5 Әkimder 1991 1 6 Oblystyk komitetinin birinshi hatshylary 1938 1991 2 Әkimshilik kurylymy 3 Geografiyasy 3 1 Tabigi resurstar 3 2 Klimaty 3 3 Su kory 3 3 1 Syrdarya 3 3 2 Aral tenizi 3 4 Flora men fauna 4 Ekonomikasy 4 1 Қyzylorda oblysynyn agroonerkәsip kesheni 4 1 1 Egis kolemi 4 1 2 Tukym sharuashylygy 4 1 3 Mineraldyk tynajtkysh 4 1 4 Mashina traktor parkin zhanalau 4 1 5 ZhZhM 4 1 6 Mal sharuashylygy 5 Demografiyasy 6 Mәdenieti 6 1 Қorkyt ata kesenesi 6 2 Kone kalalar 6 2 1 Zhetiasar 6 2 2 Altynasar 6 2 3 Syganak 7 Bilimi 8 Sport 9 Tulgalary 10 Derekkozder 11 Tagy karanyzTarihy ӨndeuEzhelgi dәuir Өndeu Қyzylorda oblysynyn basym boligi kezinde sak massaget ieliginde bolgan kalgan boligin kanlylar baskargan Ғun tajpalarynyn batyska konys audaruy kezinde Syrdariyanyn tomengi agystaryna zhetti B z 93 zhyly Aral manyn mekendegen gundar eftalitter memleketinin negizin kalajdy 427 zhyly eftalitter Үndistanga zhoryktary nәtizhesinde Sotүstik Batys Үndistan Orta Aziya Shygys Iran zhәne Auganstan territoriyalary kirgen үlken memleketti kurajdy VIII gasyrda Ortalyk Aziyany zhәne Қazakstan ontүstigin arabtar bagyndyryp Islam dinin taratady IX X gasyrlarda Syrdariyanyn tomengi zhәne ortangy agystarynda okyz tajpalarynyn erte feodaldyk memleketi kuralady Ortagasyrlyk kalalardyn Ұly Zhibek zholy bojynda ornalasuy ogyz tajpalaryna pajda әkeldi HIII gasyrlarda mongoldardyn shapkynshylyktary nәtizhesinzhe Zhent Syganak Asanas Өzkent Barshynkent Zhankent kalalary kiratyldy Әbilkajyr hannyn biligi kezinde koshpeli ozbekter handygynyn ortalygy Syganak kalasy bolgan XV gasyrdyn ortasynda kala ajmaktyn әkimshilik ortalygyna ajnaldy XVI gasyrda Syrdariyanyn on zhagalauy Қazak handygynyn karamagyna endi Perovsk kalasynyn tanbasy Resej Imperiyasy Өndeu Akmeshit 1820 zhyly Қokan handygy kezinde Syrdariya bojynda algash korgan retinde salyngan Onyn ishindegi ak kirpishten orilgen meshittin tүsine saj bekinis Akmeshit dep ataldy 1847 zhyldan bastap patshalyk Resej Syr zhagalauy men Araldy oz imperiyasyna kosu sayasatyn bastady 1853 zhylgy 28 shildede Orynbor general gubernatory V A Perovskij Syr kazaktaryn korgaudy syltauratyp orys әskerlerimen kamalga basyp kirip kokandyktardy kaladan kuyp shygady Қala Perovsk atalyp 1867 zhyly ol Syrdariya uezinin ortalygyna ajnalady Қalada 4 synyptyk mektep kirpish zauyty zhel diirmen usta dүkenderi zhumys istej bastajdy 1867 zhyly Tүrkistan general gubernatorlygy kurylgan kezde osy kamal bolys ortalygy bolyp kala mәrtebesin aldy Bastauysh mektepter ashyldy kirpish zauyty zhel diirmenderi sheberhanalar men dүkender zhumys istej bastady Қalada meshittermen katar shirkeuler de zhumys zhasady 70 zhyldardan bastap kalada musylman meshitteri pajda boldy 1868 zhyly Perovskide uezdik poshta bolimi ashyldy 1905 zhyly Orenburg Tashkent temir zholy koldanuga berilgennen kejin үjlestirushi logistikalyk kurylym beketter vokzal depo kojmalar salyndy Kenes Өkimeti Өndeu Қyzylorda oblysynyn Қazak Kenestik Socialistik Respublikasy kezindegi tanbasy 1917 zhyldyn 30 kazanynda Perovskide Kenes biligi ornady 1922 zhyly kala kajtadan Akmeshit dep ataldy Osy zhyly birinshi agash ondejtin ustahana ashyldy kirpish zauyty kalpyna keltirildi 1925 zhyly 15 sәuirde kalada Қazak Avtonomdyk Respublikasynyn Bүkilodaktyk enbekshiler sezdi boldy sol zherde kalany Қyzyl Orda kyzyl astana dep atau zhәne ogan respublika astanasy dәrezhesin beru sheshimi kabyldandy Sol uakyttagy kala halkynyn sany 22 myn 577 adam bolatyn Osy zhyldary birinshi ret elektrenergiyasy kosyldy kalanyn barlyk zherlerinde kurylys zhүrip zhatty zhana үlgidegi үjler salyndy oku oryndary halyk agartu instituttary zhәne t b turgyzyldy 1929 zhyly astana Almaty kalasyna koshirildi al Қyzyl Orda okrug ortalygy boldy 1930 1940 zhyldary ajmaktyn zhәne kalanyn halyk sany KSRO nyn baska bolikterinen kelgenderdin sayasi kugyndardyn Belorussiya men Batys Ukrainadan deportirlengen polyaktardyn nemisterdin kәristerdin Қyrym men Soltүstik Kavkaz halyktarynyn Fashistik Germaniya zhaulap algan ajmaktardyn evakuanttarynyn esebinen edәuir artty 1938 zhyldyn 15 kantarynda Қyzylorda oblysy kurylyp Қyzylorda kalasyna oblys ortalygynyn dәrezhesi berildi 1960 70 zhyldary cellyulittik kartondy mehanikalyk kүrish zauyttarymen zhәne ayak kiim fabrikasymen katar Gagarin Titov Қystagy sekildi turgyn үj keshenderi kuryldy Osy zhyldary Glavrissovhpzstroj tresti ashyldy Қazakstan Respublikasy Өndeu 1997 zhyldyn 17 mausymynda Қazakstan Prezidentinin Zharlygymen kalanyn Қyzyl Orda atauy Қyzylorda al oblys atauy Қyzyl Orda atauynan Қyzylordaga auysty 1992 zhyldyn kantarynda Vozrozhdenie aralynda synak poligony zhabyldy bul oba sibir yazvasy lepra aurularynyn taraluyna toskauyl boldy Barsakelmes korygyndagy omir kajta bastaldy Әkimder 1991 Өndeu Oblystyk komitetinin birinshi hatshylary 1938 1991 ӨndeuӘkimshilik kurylymy ӨndeuSoltүstiginde Қaragandy soltүstik batysynda Aktobe oblystarymen ontүstik batysy men ontүstiginde Өzbekstan Respublikasymen shygysynda Tүrkistan oblysymen shektesedi Oblys kuramynda 7 әkimshilik audan 3 kala bar Aral audany ortalygy Aral kalasy Қazaly audany ortalygy Әjteke bi kenti Қarmakshy audany ortalygy Zhosaly Zhalagash audany ortalygy Zhalagash kenti Syrdariya audany ortalygy Terenozek Shieli audany ortalygy Shieli Zhanakorgan audany ortalygy Zhanakorgan kentiGeografiyasy ӨndeuOblys Aral tenizinin shygysynda Syrdariya ozeninin tomengi agysynda ornalaskan Aumaktyn negizgi boligi Turan ojpatynda ornalaskan biiktigi 50 200 m oblystyn batys boligi Aral tenizimen shektesedi ontүstik shygysy men soltүstik batysynda Қarataudyn tau zhotalary men zhazyktygy ornalaskan batysynda Қarakum aral many kumdarynyn tobeleri bar Syrdariyanyn sol zhak zhagalauynda Zhanadariya men Қuandariya ozenderinin kurgak arnalary kesip otetitn Қyzylkum topyragynyn tobeleri men ken zhazyktygy on zhak zhagalauynda үstirtteri Egizkara 288 m kum uchaskeleri Aryskum zhәne ozgeleri sorga toly tayaz shunkyrlar kezdesedi Soltүstiginde kum tobeleri massivteri Kishkentaj Barsuk zhәne Қarakum topyragy bar Ontүstik shygys boliginde Қyzylorda oblysynyn aumagyna Қaratau tauynyn zhotalary kiredi biiktigi 1419 m ge dejin Ontүstik shygystan soltүstik batyska dejin oblys ortalygy arkyly agyp otetin uzyndygy 1 myn km sozylgan koptegen arnalar men agystarga taragan үlken irendi arnasy bar Syrdariya ozeni en iri zhalgyz ozen bolyp tabylady Taskyndardan korganu maksatynda ozen zhagalauynyn bojymen korganys bogetteri salyngan 1956 zhyly Syrdariya ozenine Қyzylorda plotinasy salyndy Dlya zashity ot pavodkov vdol beregov reki postroeny damby v 1956 na reke Syrdarya sooruzhena Kzyl Ordinskaya plotina 1958 zhyly Zhanadariya arnasymen zhajylymdar men egistikti sulandyruga ozen suy zhiberildi Zhazdy kүnderi keuip ketetin koptegen tuzdy kolder bar Zhaksykylysh Қamyslybas Arys zhәne t b Kopek zhәne Teresken kolderinde emdik kasietke ie batpaktary bar Қyzylorda oblysynyn sheginde soltүstik shygysynda Sarysu ozeninin sagasy kiredi Aumaktyn birshama boligi osimdigi az topyraktary ornalaskan yagni katajgan zherlerinde zhusandy betegeler tuzga bejimdelgen osimdikter koktemde kumdak zhәne sortan zherlerde turaksyz osimdikter sorty kumdardyn arasynda dүzginder osedi Қum tobeshikteri sekseuil zhyngyldar terisken bujyrgandar zhusandarmen bekigen Oblys aumagynyn negizgi boligi Turan ojpatynda shygysynda Қaratau tauynyn zhotalary soltүstik batysynda Aral many Қarakumy ontүstik batysynda Қyzylkum ornalaskan Қyzylorda oblysynyn klimaty zhazy uzak merzimdi ystyk zhәne kary az kyska merzimdi suyk kүrt ozgermeli kontinentti Mundaj klimattyk rezhim euroaziyalyk materiginin ishinde ornalysuymen ontүstik ajmakka zhakyndygymen atmosferanyn auysymdylygynyn ereksheligimen zhәne ozge de faktorlarmen sipattalady Tabigi resurstar Өndeu Ajmaktyn ken bajlyktary tolyk zerttelmegen Ken bajlyktarynan as tuzy sulfat mirabilit tenardit tuzdarynyn onerkәsiptik manyzy zor Қurylyska kazhetti usak kiyrshyktastar әjnek zhәne shyny bujymdaryn zhasajtyn kvarc kumy kysh gips alebastr cement balshygy kurylys tastary әktas taktatas Majlybas konyr komir Қulandy ken bajlyktarynyn mol kory bar Қyzylorda oblysy tүsti metall keni bojynsha Қazakstanda 3 oryn alady Sonymen katar as tuzy 60 munaj men gaz kondensaty 21 4 myrysh 15 1 uran kory 14 Ontүstik Torgaj iininin oblysy boliginde 350 mln t munaj 100 mlrd m gaz kory anyktaldy Aral tenizi manynda 73 mln t munaj 2 trln 30 mlrd m gaz kory bar Klimaty Өndeu Klimattyn kontinentaldygy koptegen meteorologiyalyk elementterdin tәuliktik ajlyk zhәne zhyldyk ozgeruimen bajkalady Zhazy ystyk zhәne uzak merzimdi Bul kezende temperaturadagy kүrt ozgeru sipaty bajkalmajdy Kejbir zherlerde shilde ajynyn ortasha temperaturasy 36 39 0S Oblys aumagynyn basym boliginde temperaturanyn absolyutty maksimumy 44 48 0S kurajdy Қys mezgilinde oblystyn soltүstik zhәne ontүstik ajmaktarynynyn arasynda temperaturada ajtarlyktaj ajyrmashylyktary bar Mysaly en salkyn aj kantardagy ortasha temperatura 35 360 S gradusty kurajdy Soltүstikke ashyktylyk kasieti oblys aumagyna kedergisiz salkyn aua massasyynn enuine mүmkindik beredi zhәne nәtizhesinde kys ajlarynda kүrt salkyndajdy Aua temperaturasynyn absolyutty minimumy 420 S graduska dejin zhetedi Қurgakshylyk oblys klimatynyn erekshelekterinin biri Zhauyn shashyn ote az zhauady Ortasha zhyldyk molsheri 100 190 mm aspajdy zhәne zhyl mausymdarynda onyn tүsimi birkelki emes barlyk zhauyn shashynnyn 60 pajyzy koktemgi kysky kezenderge tiesili Oblys aumagynyn barlyk boliginde soltүstik shygys bagytyndagy kүshti zhәne zhii zhelder bolyp turady Onyn ortasha zhyldyk zhyldamdygy sekundyna 3 1 metrden 6 metrge dejin auytkyp otyrady Қys mezgilderindegi kүshti zhelder tomengi temperatura zhagdajynda zher bederlerinin biik betkejlerindegi kar zhamylgylaryn ushyryp ketedi nәtizhesinde topyraktyn betki kabattarynyn teren katuyna zhәne zharyluyna әkelip sogady Zhazgy uakytta shandy dauyldar bajkalady Zhauyn shashynnyn ortasha molsheri 100 115 mm Aral tenizinin tartyluynan Bajkonyr garysh alany taratatyn uly zattary zhәne ekologiyalyk ortanyn nasharlauyna bajlanysty kyshkyl zhauyn shashyn zhauatyn boldy Su kory Өndeu Syrdariya ozeni Қyzylorda Oblys zherimen Syrdariya ozeninin 1 myn km ge zhuyk tomengi agysy otedi 1956 zhyly mausymda Syrdariya ozeninde Қyzylorda bogeti iske kosyldy 1958 zhyly Syrdariyanyn eski arnasy Zhanadariyaga ozen suy zhiberildi 1950 1960 zhyldary Қyzylorda su toraptarynyn sol zhak zhәne on zhak kanaldary kazyldy 1969 zhyly Қazaly su toraby egis dalasy men zhajylymdyk zherlerdi sugaruga berildi Өzender suynyn tenizge kuyu molsherinin kemuinen Aral tenizi Үlken Aral zhәne Soltүstik Aral tenizi bolyp eki kolge bolindi Syrdarya Өndeu Aral tenizi Өndeu Flora men fauna Өndeu Oblystyn edәuir boligin kum basyp zhatyr Topyragy konyr kumdak sur sortan bolyp keledi Zhusan betege sekseuil zhyngyl tal torangy kamys osedi Auyl sharuashylygyna kolajly zher aumagynyn 12 y Syrdariya ozeninin zhajylmasynda 23 y sholejtte 65 y shol ajmagynda ornalaskan Zhanuarlar dүniesinen ak boken kulan karakujryk kaskyr tүlki koyan karsak shibori kosayak kүzen saryshunak tirshilik etedi Қustardan bүrkit karshyga kyrgauyl kaz үjrek kolderde balyktyn alabuga sazan zhajyn bekire tүrleri kezdesedi Ekonomikasy ӨndeuҚyzylorda oblysynyn agroonerkәsip kesheni Өndeu Egis kolemi Өndeu 2007 zhyly oblys bojynsha 153 7 myn gektar alkapka auyl sharuashyldygy dakyldary ornalastyrylady Onyn 84 9 myn gektary dәndi dakyldar osynyn ishinde kүrish egisinin үlesi 73 2 myn gektar bolyp otyr Tukym sharuashylygy Өndeu Songy zhyldary oblysta sort zhanalau sortalmastyru zhүjesi kalyptasyp keledi Oblys bojynsha 2 bastapky biregej 3 elita zhәne 7 I III reprodukciyaly tukym ondiretin tukym sharuashylyktar zhumys istejdi 2007 zhyly tukym sharuashylyktaryn koldauga 22 1 mln tenge subsidiya bolinip onyn 18 2 mln tengesi igerildi kalgan somasy zhospar bojynsha zheltoksan ajynda igerildi Өtken zhyly ondiriske Aral 202 zhana sorty berilse biylgy zhyly oblysta koldanuga ruksat etilgen sorttar kataryna Madina Liman zhәne Aru sorttary endirilip biylgy zhyly Tүgisken 1 sorty keleshegi bar sorttar tizbesine endirildi Mineraldyk tynajtkysh Өndeu Oblys auyl sharuashyly tauaryn ondirushiler 2006 zhyly barlygy 51458 tonna azotty zhәne 8723 tonna fosforly mineraldyk tynajtkysh pajdalansa sonyn 25125 tonna azotty zhәne 614 tonna fosforly mineraldyk tynajtkyshy arzandatylgan bagamen alyndy Mineraldyk tynajtkysh bagasyn arzandatuga bolingen subsidiya tolygymen igerildi Al biylgy zhylgy kazhettilik 35 9 myn tonna azotty zhәne 8 9 myn tonna fosforly zhәne 250 tonna kalij tynajtkyshy pajdalanyldy Mashina traktor parkin zhanalau Өndeu 2007 zhyly oblysta auyl sharuashylygy tauaryn ondirushiler tarapynan mashina traktor parkin zhanalauda bir shama zhumystar zhүrgizildi otken үsh zhylda sharuashylyk kurylymdary barlygy 625 zhana tehnika satyp aldy Al biylgy zhyldyn 9 ajynda oblys bojynsha 270 tehnika alyndy Onyn 205 danasy lizingilik negizde bolsa 65 danasy sharuashylyktardyn oz karzhysy esebinen alyndy ZhZhM Өndeu Koktemgi dala zhәne egin zhinau zhumystaryn zhүrgizuge 32 myn tonna dizel otyny kazhet bolsa ol tolygymen kamtamasyz etildi Қolda bar kүzdik zhazdyk bidaj tolygymen zhinalyp barlygy 14 7 myn tonna astyk alyndy Dәn kuramynda klejkovinanyn tomendigine bajlanysty ondirilgen bildaj mal azygyna pajdalanylady Oblysta zhonyshka dәndik zhүgeri kartop kokonis baksha dakyldaryn zhinau zhumystary zhalgasuda Oblysta kartop kokonis baksha zhәne baska dakyldardy zhinau zhumystary zhүrgizilude Bүgingi kүnge dәndik zhүgeri kүnbagys maksary makta sorgo dakyldarynyn egis kolemi tolyk zhinalsa kartoptyn 88 9 kokonistin 95 0 bakshanyn 97 0 zhinalyp kartoptyn 1 gektarynan ortasha 129 3 cn onim zhinalsa kokonisten 138 8 cn zhәne bakshadan 151 3 cn onim zhinaluda Mal azygyn dajyndau zhumystary zhalgasuda bүgingi kүni oblys bojynsha barlygy 596 2 myn tn shop dajyndalsa onyn 89 myn tonnasy zhonyshka shobi Mal sharuashylygy Өndeu Oblys bojynsha 2007 zhyly tort tүlik maldyn basyn otken zhylmen salystyrganda mүjizdi iri kara 6 1 pajyzga koj men eshki 3 6 zhylky 5 0 tүje 6 9 shoshka 27 5 pajyzga kobejip mal onimderin ondirude birshama kobejip otyr Bүgingi kүni oblysta 23 sharuashylyk asyl tukymdy mal osirumen ajnalysady Osy sharuashylyktardyn ishinde 4 sүt 1 et bagytyndagy mүjizdi iri karamen 8 i asyl tukymdy karakol kojymen 3 sharuashylyk zhaby zhәne mugalzhar tektes zhylkymen 7 i kazaktyn ajyr tүjesin bagumen ajnalysady 2007 zhyly osy sharuashylyktarda mүjizdi iri kara 1607 bas koj 36362 bas zhylky 2497 bas tүje 2560 bas bolyp 2006 zhyldyn osy kezenimen salystyrganda mүjizdi iri kara 0 9 koj 0 6 zhylky 7 8 tүje tiisinshe 1 4 pajyzga kobejgen 5 Demografiyasy ӨndeuҚyzylorda oblysy halkynyn sany 6 7 1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 2007491 780 566 365 651 323 596 215 603 804 607 491 612 048 618 249 625 0702008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015632 234 677 732 689 008 700 502 712 878 726 781 739 776 753 148Mәdenieti ӨndeuҚorkyt ata kesenesi Өndeu Kone kalalar Өndeu Altynasar korgany Қyzylorda oblysy Ұly Zhibek zholynyn tarihi ortalygy bolady onyn dәleli 500 den astam kazak halkynyn mәdeni zhәne tarihi eskertkishterdin mekeninin damuynda erekshe orynga ie Bul kazak halky okilderinin sәulet arheologiyalyk eskertkishteri zhәne keseneleri Ezhelgi zherde omir sүrgen Қorkyt baba Әjteke bi zhәne Zhalantos Baһadүr Sejitkululy Zhankozha Buharbaj Toganas batyrlary halyktyn maktanyshy Osy zherde tugan Ғani Muratbaev Mustafa Shokaj zhәne belgili zher ondeushi Ybyraj Zhakaev oz elinin batyr uldary Olardyn attary olketanu tarihyna kirip үjlerdin kabyrgalarynda kashalgan Қorkyt ata memorialdyk kesheni Tarihi kalalar Sauran zhәne Syganak arheologiyalyk eskertkishteri zhәne keseneler Sunak Ata Ajkozha ishan Қarasopy Okshy Ata Dosbol bi Esabyz Aktas meshiti Қorkyt ata memorialdyk kesheni Ұly Zhibek zholynyn turistik bagyttaryna kiredi Zhetiasar Өndeu Zhetiasar kalalar toby b e d sony I myn zhyldyn ayagy b e 8 gasyrda ezhelgi Syrdariyanyn soltүstik boliginde ornalaskan Қalanyn negizgi boligi Қazakstannyn Қyzylorda oblysynyn kazirgi Bajkonyr kalasy zhәne Zhusaly auylynan ontүstikte 45 90 km kashyktykta ornalaskan Zhetiasar mәdenietinin barlyk kalashyktary ozender manajynda kogamdyk үjlerdin ornynda kyzmet eteten birneshe bir eki etazhdy korgandardan turady Turgyndary balyk mal zherdi ondeu sharuashylygymen ajnalysyp kalashyk audandary arkyly Tyan Shannan Volgaga dejin manyzdy karavandy zhol otetin bolgan Zhetiasar mәdenieti arheologtardy ezhelgi toharlar zhәne eftalittermen baska kangoj tajpalarynyn mәdenietimen bajlanysty bolady Altynasar Өndeu Altynasar Қurajlyasar Қaraasar Bazarasar Tompakasar Zhalpakasar korgandary manyzdy bolyp keledi Қalashyktardyn biiktigi korshagan ortanyn үstinen ekiden on metrge dejin 1946 1951 zhyldary eskertkishter S P Tolstovtyn zhetekshiligimen KSRO Ғylym akademiyasy Hivin ekspediciyasymen algashky ret zerttelgen bolatyn 1973 1993 zhyldary zertteuler L M Levinnin zhetekshiligimen zhalgaskan bolatyn Altynasar kalasynyn manyzdy kazbalary zhәne eskertkishterge kosymsha 1980 zhyldyn ekinshi ortasynda 1990 zhyly Leninsk kazirgi Bajkonyr kalasymen Қyzylkumda arteziannyn su kozderi biriktiretin su kubyrlaryn saluda saktau zhumystary retinde oryndalgan edi Syganak Өndeu Syganak kalashyk kazirgi Қyzylorda oblysynyn shygysynda Tүmen Aryk temirzhol stanciyasynan soltүstik shygyska karaj 18 km Syrdariya ozneninin soltүstiginde 20 km kashyktykta ornalaskan Қalanyn kolemi 10 ga shamasynda 15 tobemen kurylgan saktalgan kabyrgalarymen kaptalgan Orynnyn zhalpy kolemi 13 ga shamasyndaj bekitilgen Meshitter keseneler gimarattardyn bolikteri saktaldy Syrdariyadan Tүmen Arkadan odan baska tauly ozender Қaratau baurajlarynan 20 kilometrden turatyn kanaly kalaga dejin sozylgan Қala algashky ret 10 gasyrdagy arab georgrafy Mahsidi zhazularynda ajtylatyn ogyzdar kalasy 11 gasyrdyn ortasyndagy Kaspijdin soltүstik zhagalauynan Tyan Shan taularynan Syrdariyamen otetin keruen zholdarynyn iri kәsipti zhәne sauda ortalygy kypshaktardyn astanasy 1219 zhyly kala mongoldarmen zhojylyp 13 gasyrdyn ekinshi zhartysynda Altyn Ordanyn aksha ortalyktarynyn biri pajda bolgan edi 14 gasyrdyn ortasynda Ak ordanyn astanasy 14 shi gasyr zhәne 15 gasyrdyn birinshi zhartysynda Tүrkistan zhәne Sauranmen ten Қazak handygynyn ortalygy bolgan 1948 zhyly algashky arheologiyalyk kazbalar mәskeu arheologtarymen zhүrgizilip b e 5 gasyrdagy zattar tabylgan bolatyn 2004 zhyldan bastap kalany zertteu Mәdeni mura Қazakstan memlekettik bagdarlamasynyn ayasynda zhүrgizilip zerttelude Bilimi ӨndeuSport ӨndeuTulgalary ӨndeuTolyk makalasy Қyzylorda oblysynyn kurmetti azamattarynyn tizimiDerekkozder Өndeu https stat gov kz getImg id ESTAT287264 2018 zhyldyn basynan 2018 zhyldyn 1 karashasyna dejingi Қazakstan Respublikasy halyk sanynyn ozgerui turaly Қazakstan Respublikasy Ұlttyk Ekonomika ministrligi Statistika komiteti Tekserildi 3 kantar 2019 2018 zh Қazakstan Respublikasy halkynyn zhekelegen etnostary bojynsha sany 2018 zhyldyn 1 kantarga Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar kalalar zhәne audandar bojynsha sany Қazakstan tabigaty Enciklopediya Bas red B Ө Zhakyp Almaty Қazak enciklopediyasy ZhShS 2011 T Z 304 bet ISBN 9965 893 64 0 T Z ISBN 9965 893 19 5 Oryssha kazaksha tүsindirme zhalpy sozdik Kolik professor E Aryn Pavlodar EKO ҒӨF 2006 Division of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 Қazakstan Respublikasynyn oblystary kalalary zhәne audandary bojynsha halyk sany 2003 2012Tagy karanyz ӨndeuҚyzylorda oblystyk tarihi olketanu murazhajy Қyzylorda oblystyk memlekettik arhivi Қyzylorda oblystyk filarmoniyasy Қyzylorda oblystyk drama teatry https kk wikipedia org w index php title Қyzylorda oblysy amp oldid 2789780 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.