fbpx
Уикипедия

Қызылорда

Қызылорда – Қазақстанның оңтүстігіндегі қала, Қызылорда облысының әкімшілік, экономикалық және мәдени орталығы (1938 жылдан). Сырдария өзенінің оң жағалауында орналасқан. Тұрғыны 241 416 адам (2019). 8 әкімшілік-аумақтық бірліктен тұрады: Қызылорда қаласы, Тасбөгет, Белкөл кенттері, Қосшыңырау, Қызылжарма, Қызылөзек, Ақсуат, Ақжарма ауылдары. Қала теңіз деңгейінен 126-130 м биіктікте жатыр. Қала аумағы өзенді бойлай оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай төртбұрышты пішінде созылып жатыр. Жер аумағы 3683 га. Қаланың 17,0 га аумағы теміржол тораптарына, 165 га аумағы көліктік көшелерге, 19 га аумағы талы жоқ қала бақтары мен демалыс орындарына, 51 га алқабы шөлді-шөлейітті орындар үлесіне тиеді. Геологиялық тұрғыдан Қызылорда аумағы Тұран эпигерциндік платформасы үстінде жатыр. Палеозойда қалыптасқан бұл жазықты кейде "Сыр ойысы" деп те атайды. Ойыстың шеткі иіндері палеозойлық қатты метаморфты жыныстарға толған. Ойыстың көлденең ені 400 км. Орталығында палеозойлық тау жыныстары 600-900 м тереңдікте жатыр. Кейіннен ойыс мезозой, одан кейін кайнозой жыныстарымен жабылған. Шөгінді қабат үшке бөлінеді.

Қала
Қызылорда
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

ҚазақстанҚазақстан

Статусы

Облыс орталығы

Облысы

Қызылорда облысы

Әкімі

Ғанибек Қазантаев

Тарихы мен географиясы
Координаттары

44°51′ с. е.65°31′ ш. б. /44.850° с. е. 65.517° ш. б. /44.850; 65.517 Координаттар:44°51′ с. е.65°31′ ш. б. /44.850° с. е. 65.517° ш. б. /44.850; 65.517

Құрылған уақыты

1820

Бұрынғы атаулары

Ақмешіт, Перовск

Жер аумағы

240 км²

Климаты

қатаң континенталды, қуаң

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Тұрғындары
Тұрғыны

241 416 адам (2019)

Этнохороним

қызылордалық

Ресми тілі

қазақ тілі

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7242

Пошта индекстері

120000

Автомобиль коды

11


(қаз.)(орыс.)

Қызылорда
Қызылорда
Ортаққордағы санаты: Қызылорда
Қызылорда вокзалы

Ең жоғарғы қабатының қалыңдығы 10-15 м. Бұл толығымен аллювийлі шөгінді жыныстар. Келесі құмды қабаттың қалыңдығы 50-80 м. Олар негізінен көтеріңкі немесе құмды төбелер бөліктерінде жатыр. Үшінші қабат палеогеннің аяғындағы (олигоцен) теңіз саздары мен құм тастарынан тұратын жасыл-сұр түсті жыныстардан тұрады. Қабат 50-80 м тереңдікте жатыр.

Қала Қамысқала атты елді мекенде 1817 жылы салынған. Қоқан хандығының кезінде Ақмешіт бекінісі болып қаланды. 1853 жылдың тамызынан басқыншы, генерал В.А. Перовскийдің атымен бекініс Перовск форты аталды. 1867 жылы Перовскіге қала мәртебесі беріліп, уезд орталығына айналды. 1901-06 жылдары Орынбор – Ташкент теміржолының салынуына байланысты қала халқы қарқындап өсті. Кеңес өкіметі Қазақстанда ең бірінші осы Перовскіде, 1917 жылы 30 қазанда (12 қараша) орнады. 1922 жылы қаланың Ақмешіт аты қайтарылғанымен, 1925 жылдың сәуірінде Қызылорда деп қайта өзгертіліп, Қазақ АКСР-інің астанасы мәртебесі берілді (1929 жылға дейін).

Қалада 1926 жылы 13 қаңтарда Қазақ драма театры (М.Әуезов атындағы Қазақтың мемлекеттік академия театры) ашылды. Денсаулық сақтау, білім беру орындары көбейді. 1938 жылы облыс орталығына айналды. XX ғасырдың 30-жылдары қалада электр станциясы, диірмен, наубайханалар, балық өңдеу, күріш, кірпіш зауыты жұмыс істеп тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары аяқ-киім фабрикасы, ет комбинаты, астық өнімдері комбинаты, сүт зауыты, целлюлоза-картон зауыты, тоқылмайтын маталар фабрикасы іске қосылды. 1956 жылы қала іргесіндегі Тасбөгет кенті жанынан су бөгеті салынды. 1974 жылы «Қызылордакүрішмаш» зауыты іске қосылды. Көптеген оқу орындары мен мәдениет ошақтары ашылды. 1996 жылы 8 қазанда ҚР Президентінің жарлығымен «Қызылорда арнайы экономикалық аймағы» (АЭА) құрылды. Оның бағдарламасы негізінде қалада жекешелендіру, акционерлендіру, инвестиция тарту секілді жұмыстар жүргізілді. Түрлі меншіктік жүйелер жасалып, шағын және орта бизнес кәсіпорындары мен мекемелері құрылды. Өнеркәсіп, сауда, байланыс қатынастары реттелді. Экономиканың жандануы мемлекет және қала бюджетіне түсетін қаржы сомасын арттырды.

Қалада күріш машиналарын шығаратын «Қызылордакүрішмаш» АҚ, Құрылыс материалдары мен құралдар комбинаты, эксперименттік механикалық және тәжірибелік жөндеу-механикалық зауыттары, тоқылмайтын маталар, аяқ-киім фабрикалары, сонымен бірге астық өнімдері және азық-түлік, тағам бағытында «Береке-нан», «Балық», «Жайна» «Ісмер», «Қуат» АҚ-тары жұмыс істейді. Қалада «Айдан», «Аңсар», «Айжан», «Бабас», «Бастау және К», «Бейбарыс», «Сыр шарабы», «Темірхан», «Яксарт» және т.б. ӨК, АҚ-дар мен кәсіпорындар елге қызмет көрсетеді. Қаладағы көлік қатынасын «Маршрут», «Қатынас» АҚ-тары, «Жаңа талап» ӨК-і жүргізеді. Кейінгі жылдары қаланың архитектуралық келбеті жаңарып, тарихи орындар қайта жаңғыртылды. Жаңа әуежай, Аквапарк, Сарқырама каналы, Жағажай, төрт жұлдызды «Самал» қонақүйі, «Еуразия» кешені салынды. Саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіш, Қорқыт ата, Абылай хан, Амангелді Иманов, Мұхтар Әуезов мүсіндері орнатылған. «Қызылорда таймс» (1994), «Ақмешіт ақшамы» (1997), «Новая Кызылорда» (1998) газеттері шығады.

Білім беру және мәдениет саласы бойынша қалада 50-ден аса жалпы білім беретін мектеп, 5 колледж, 3 кәсіптік-техникалық мектеп, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті, «Сейхун» академиясы, Экономика, экология және құқық университеті, Гуманитарлық университет бар. Аймақтық агроэкология ғылыми-зерттеу институты облыста ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Облыстық мемлекеттік архив, драма театры, «Сыр сұлуы» халық ән-би ансамблі, филармония, көркемөнерпаздар шығармашылық үйі, облыстық халық шығармашылығы мен білім беру және мәдени жұмыстардың ғылыми-әдістемелік орталығы т.б. бар.

Мазмұны

Қорқыт ата кешені

Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы бұрынғы маңызын жоғалтпай, тек аты ғана бірнеше рет өзгергенімен (Ақмешіт – 1818 жылы, Перовск – 1853 жылы, қайтадан Ақмешіт – 1922 жылы, Қызылорда – 1925 жылы), әр кезеңде Сыр бойы атрабының әлеуметтік және мәдени орталығы болып қалыптасты.

Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған. Оның ішіндегі ақ кірпіштен өрілген мешіттің түсіне сай бекініс Ақмешіт деп аталды.

1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский Сыр қазақтарын қорғауды сылтауратып орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды қаладан қуып шығады. Қала Перовск аталып, 1867 жылы ол Сырдария уезінің орталығына айналады. Қалада 4 сыныптық мектеп, кірпіш зауыты, жел диірмен, ұста дүкендері жұмыс істей бастайды.

1905 жылы Орынбор – Ташкент теміржолы пайдалануға беріліп, қалада депо, вокзал үйлері салынды. Ал 1917 жылы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Жаңа үкімет үшін болған ұрыста А.Першин, Н.Шумилов, Н.Селиверстов тағы басқа жауынгерлер ерлік үлгісін көрсетті.

1922-1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт атанып, 1925-1929 жылдары Қазақстанның астанасына айналды. 1925 жылы қалаға Қызылорда аты беріліп, онда С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров сияқты белгілі қаламгерлердің туындылары сахналанып, М.Әуезовтың “Еңлік-Кебек” спектаклі қойылды. Ал 1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960-70 жылдары қалада қатырма қағаз, аяқкиім, механикалық және күріш зауыттарымен қатар бірнеше фабрикалар іске қосылып, жаңадан салынған Гагарин, Титов елді-мекендері арқылы қала көлемі ұлғая түсті.

Осы жылдары Қызылордада педагогикалық институт пен Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институттарының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орындары жұмыс істеп, көптеген мектеп үйлері жаңадан салынды.

1980-90 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан, А.Тоқмағамбетов көшелерінде сәнді үйлер, зәулім ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт, Мерей шағынаудандары, “Оңтүстікмұнайгаз” фирмасының әкімшілік үйі, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа үйлері қала ажарын аша түсті. Шетелдік компаниялардың Сыр бойының табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсара түсуіне ықпал ете бастады. Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген данышпан Қорқыт баба, Жалаңтөс Баһадүр, Әйтеке би, Жанқожа, Бұқарбай, Тоғанас батырлар мен Ұлы Отан соғысы кезіндегі Кеңес Одағының батырлары атанған 22 майдангер ерлеріміздің есімдері – ел мақтанышы. Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев сияқты қазақтың біртуар ұлдары мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаевтарды дүниеге әкелген де осы қасиетті Сыр топырағы. Олар — өлке тарихына енген, көше бойларындағы үйлерге жазылған биік тұлғалы қасиетті есімдер.

Сонымен қатар, Қызылорда қаласының іргесінің қаланғанына 200 жылға жуықтаған кезеңде де оның заман өзгерістеріне толы тарихи оқиғалары, ежелгі дәуірлерден бүгінгі күнге дейін Арал өңірін, Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы, әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілердің назарында болып келеді.

Республиканың астанасына Ақмешіт қаласы ұсынылғанға, ең басты дәлел ретінде онда Орынборға қарағанда қазақтардың көп тұратыны тілге тиек етілді. Орынбор – Ташкент теміржолы республиканың жаңа астанасын Ресей орталығымен, Қазақстанның батыс, оңтүстік аудандарымен және Орта Азия республикаларымен байланыстыратын еді. Оның үстіне Ақмешіт болашағы үлкен үміт күттіретін суармалы егістің орталығына орналасты. Бүгінгі көзқарас тұрғысынан қарағанда республика басшылары С.Қожанов, С.Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүддені көздеп келген деген деректер бар.

“Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек”, - деп жазды С.Қожанов “Ақжолдың” 1924 жылғы 17 желтоқсандағы санында. Қазақ астанасы болуға Орынбор қаласы шетте болғандықтан ғана жарамайды емес, қазақ қаласы болмағандықтан, қазақ ұлт мемлекетінің ұлтшылдығына орда болуына қисыны жоқтықтан жарамайды. Қазақ ұлт мемлекетшілдігіне әдемі қала, ыңғайлы үйлер керек емес, жаман да болса, өз ордасы болуы керек. Орынбордан көшпей, қазақ ұлтының ішкі тіршілігі оңдалып, қазақ еңбекшілерінің көпшілігінің қолына керекті шарлар іс жүзінде істелуі қиын”.

Перовск станциясы теміржол жұмысшыларының бастамасы бойынша Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіру үшін үш күн ішінде “Қызыл паровоз” жөндеуден өткізіліп, Орынборға жіберілді.

Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары және өкімет мүшелері бар пойыз Орынбордан республиканың жаңа астанасы Ақмешітке 1925 жылдың наурыз айының аяғында аттанды. Съезд делегаттарының ішінде мәдениет, өнер қайраткерлері Иса Байзақов, Александр Затаевич, Әміре Қашаубаев, Сәбит Мұқанов, Сәкен Сейфуллин, Қажымұқан Мұңайтпасов болатын.

Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері бірінші рет қатысты. Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев Ақмешіт қаласына жақын Сырдария өзенінің батыс жағасындағы “Қызыл қайың” ауылында 1899 жылы туған. Ол бірқатар жылдар бойы Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды. Кейінірек сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбанына айналды.

Құрамында Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезі делегаттары бар өкімет пойызын жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларының жұртшылығы қарсы алып, көп адам жиналған митингтер ұйымдастырылды. Ақмешіт станциясында орасан зор митинг болып өтті. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Өкімет делегациясын Қазақстанның жаңа астанасының жұмысшылары мен интеллигенциясы қызу құттықтады. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі.

Сонымен 1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешіт қаласында бүкіл Қазақстан еңбекшілері өкілдерінің басын қосқан Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатпен ашылды.

Бес күнге созылған съездің негізгі құжатының бірі қазақ халқының тарихи дұрыс атының қалпына келтірілуі еді. Яғни Кеңестердің бүкіл қазақтың V съезі “бұдан былайғы жерде “киргиз” деген атау “қазақ” деп аталсын” деп қаулы қабылдады. Сонымен бірге съезд “Киргиз Республикасын” “Қазақ Республикасы” деп атауға, ал оның астанасы Ақмешітті Қызылорда деп атауға қаулы алды.

Қызылорданың Қазақстан астанасы деп аталуымен тарихтың жарқын беттері ашылды. Еліміз жаңа бір қоғамдық құрылыстың ғимаратын қалай бастады. Бұл кезде қаланың тұрғыны 22577-ге жетті. “Қызылқала” сөйтіп өмірге жаңаша қарқынмен қанат жая бастады. Дәл осы жылдары жарқыраған электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесіне қол жеткізген соң түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қалана бастады. Біртіндеп кондитерлік фабрика, ет комбинаттары, сыра зауытымен бірге басқа да артелдердің қатары көбейді.

Қызылорда астана болған жылдары орта оқу және арнаулы оқу орындары, өнеркәсіп және ауылшаруашылық мекемелерімен қоса, орталық ғылыми-зерттеу ғимараты жанынан қазақтың эпидемиология және гигиена институтының негізінде егу лабораториясы дүниеге келді. Сондай-ақ ең алғашқы рет қазақтың ғылыми-зерттеу, жер қыртысын зерттеу, қазақтың мал дәрігерлік-бактериологиялық және де басқа институттары өз жұмысын осы қалада бастаған болатын.

«Қызылордакүрішмаш»

«Қызылордакүрішмаш» – машина жасау кәсіпорны. 1981 ж. ауыл шаруашылық машиналарын жасауға бағытталған зауыт ретінде пайдалануға берілген. 1994 жылдан акционерлік қоғам. Астық жинайтын машиналар шығаруға мамандандырылған. Зауыт шығаратын әртүрлі жатка машиналары елімізде көпшілік сұранысқа ие. Зауыт ЖВ-4,1, ЖРТ-5-01. ЖРТ-5, ЖВУ-6, ЖВТ-6, ЖВП-10 жатқаларын жасауды игерген. Кәсіпорынның өндірістік қуаты – жылына 600 жатка.

Қызылорда су тораптары

Қызылорда су тораптары, 1) Қызылорда су торабының оң жақ каналы, бастауын Сырдария өзені арнасында салынған бөгет (1957, Қызылорда қаласынан шығысқа қарай 12 км) маңынан алып, өзеннің оң жақ бойымен Қармақшы ауданына дейін созылады. Ұзындығы 80 км, ені 20, кейде 40 – 80 м. Тереңдігі 5 – 12 м. Су ағымы каналдың басында 48 м³/с. Канал бойында бірнеше бөгеттер, көпірлер бар. Сырдария өзенінің оң жақ бойындағы өңірдің ауыл шаруашылығын дамытуда бұл каналдың маңызы зор, оның суымен күріш, жем шөптік дақылдар егілетін 60 мыңға жуық га жер суарылады. 2) Қызылорда су торабының сол жақ каналы, республикада салынған (1950 – 60) ірі су құрылыстарының бірі. Бастауын Сырдария өз. арнасына салынған (1957) бөгеннен алады. Ұзындығы 140 км, ені 40 – 70 м, тереңд. 4,5 – 9 м. Су ағымы бас жағында 60 м³/с. Канал Сырдария, Қармақшы аудандарының шаруашылықтарына Сырдария суын жеткізеді. Суарылатын жер аумағы 50 мың га-дан астам. Канал жалпы ұзындығы 500 км-дей Жаңадария (Сырдарияның ескі арнасы) каналымен жалғасады. Оның суымен 600 – 700 мың га жайылым және шабындық суландырылады.

Қызылорда энергиялық орталығы

Қызылорда энергиялық орталығы – мемлекеттік коммуналдық қалалық кәсіпорын. 1963 ж. іске қосылған. Орталық Қызылорда қаласын жылумен және электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кәсіпорынның жылу энергиясын өндіретін екі қазандығы бар. Жылу маусымы кезінде сағатына 22 МВт электр энергиясын өндіреді.

Қызылорда мемлекеттік университеті

Қызылорда мемлекеттік университеті, Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті – Арал өңірі мен Қазақстанның оңтүстік-батыс аймақтары үшін түрлі саладағы білікті мамандар даярлайтын іргелі жоғары оқу орны. 1998 жылдың 24 наурызында Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университеті мен Ыбырай Жақаев атындағы Қызылорда политехникалық институтының бірігуі негізінде құрылған. ҚМУ-дың оқу және ғылыми жұмыстарын жоғары білікті оқытушылар ұжымы жүргізеді, олардың 49-ы ғылым докторы, 287-сі ғылым кандидаты. 12 мыңнан астам студент күндізгі, сырттай және кешкі бөлімдерде жаратылыстану және әлеумет, гуманитарлық сала, экономика, педагогика, өнер, мәдениет, спорт саласы, технология машиналар мен құралдар, мұнай-газ ісі, электр¬энергетика, азық-түлік өнімдері технологиясы, құрылыс, ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, т.б. салалар бойынша дәріс алады. Білім беру жүйесін дамыту, жаңа ақпараттық технологияларды енгізу арқылы оқу процесін жетілдіру, ғылым мен практиканы ұштастыру, оқытушылар мен студенттер шығармашылығын қалыптастыру – университет дамуының негізгі ұстанымдары болып саналады. ҚМУ қызметінің басым бағыттары Болонья декларациясының талаптарына сай келетін жоғары кәсіптік білім берудің жалпы еуропалық жүйесіне кіру, оқу процесін жүйелі ұйымдастыру, кәсіптік білім берудің көп сатылы жүйесін дамыту, бастауыш, орта және жоғары кәсіптік білім беруді ұйымдастыру мен жүргізуді ғылыми-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз ету болып табылады. 1993 жылы ҚМУ жанынан Қазақ-түрік лицейі, 1994 жылы жаңа үлгідегі мектеп-гимназия ашылды. Бұл оқу орындарында жоғары мектеп мамандары: ғылым кандидаттары, доценттер, жоғары санатты оқытушылар сабақ береді. Лицей мен мектеп-гимназияда шетел тілі және информатика пәндері бірінші сыныптан бастап тереңдетіліп оқылады. ҚМУ шетелдік жоғары оқу орындарымен байланыс орнату және оны дамыту жөніндегі шаралар кешенін төмендегі бағыттар бойынша жүргізеді: шетелдік оқу орындарымен тікелей келісім шарт бойынша байланыс; елшіліктер, түрлі халықар. қорлар және орталықтармен қатынас; оқытушылар құрамының шетелде тәжірибе алмасуы; шетелдерде мамандар даярлау; жолдама, шақыру арқылы шетел мамандарының, еріктілерінің қызметі; шетелдік қазақ жастарына білім беру; озық білім тәжірибелерін тарату; білім бағдарламаларын халықаралық стандарттармен сәйкестендіру; аспиранттар мен студенттерді шетелдерде оқыту. ҚМУ осы мақсатта АҚШ, Канада, Түркия, Оңтүстік Корея, Египет, Ресей, Белоруссия, Украина, Қырғызстан, т.б. алыс және таяу шетелдердегі ғылыми орталықтармен және жоғары оқу орындарымен тығыз байланыс орнатқан. Университет 1998 – 2002 жылдар аралығында Оңтүстік Альберта технология институтымен (SАІТ, Канада) бірлесе отырып Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландыратын (СИДА) «Қазақстанның жоғары оқу орындарына техникалық көмек көрсету» атты жобаны жүзеге асырды. Бұл жоба негізінде «Экономикадағы ақпараттық жүйелер», «Ақпараттарды өңдеудің автоматтандырылған жүйелері», «Бухгалтерлік есеп және аудит», «Экономика және менеджмент» мамандықтары бойынша оқу жоспарлары мен бағдарламалары жаңартылды. ҚМУ бірнеше жылдан бері Канаданың жетекші ауыл шаруашылық оқу орындарының бірі – Олдс колледжімен, Саскачеван университетімен Қазақстан – Канада – Қырғызстан арасындағы «Ауыл шаруашылық саласында кәсіби білім беруге ықпал ету, технологиялар ұсыну бағдарламасы», «Өндірістегі қолданбалы зерттеу мен сауда және индустриямен өзара байланыс бағдарламалары» атты үш жақты жобаны жүзеге асырып келеді. Аталмыш жобаны да Канада халықаралық даму агенттігі қаржыландырады. Сондай-ақ, Түрік халықаралық ынтымақтастық басқармасымен (ТІСА) бірлесе отырып «Қазақ-түрік қолданбалы өнер орталығы» атты екі жақты жобаны іске асырып келеді. Жоба мақсаты халықар. стандарттарға сай сәндік-қолданбалы өнер – кілем тоқу, зергерлік бұйымдар саласы бойынша жоғары білімді мамандар даярлау. Жоба шеңберінде университетте арнаулы кілем цехы іске қосылып, «Кәсіби білім беру» мамандығы негізінде қолдан кілем тоқу ісі бойынша мамандар даярланады. ҚМУ шетел тілдерін Франция, Түркия, Корея, Египеттен ерікті оқытушылар қатыстыру арқылы оқытуды тәжірибеге енгізген. Университетте Корей Республикасы Елшілігі жанындағы Корей ағарту орталығы мен Корей халықар. ынтымақтастық агенттігінің (КОІСА) бірлескен бөлімі ашылды. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті, Мәскеу мемлекеттік инженерлік университеті, Қазан, Киев мемл университеттері, Кенги университеті, Чан-Янг университеті (Сеул, Корея), Сүлеймен Демирель ун-тімен (Түркия), MASHAV халықаралық байланыс орталығымен (Израиль) білім және ғылым мәселелері бойынша тығыз байланыс орнатылған. Сондай-ақ ҚМУ Қоғамдық-технология колледжбен (Миннеаполис, Миннесота штаты, АҚШ) бірлескен Интернеткурсын өткізіп келеді, университеттің «Аударма ісі» мамандығы студенттері аталған колледжде білім алу құқығын бірнеше мәрте иеленді. ҚМУ халықаралық университеттер ассоциациясы мен экономика және бизнес пәндері бойынша ресурстық желінің мүшесі бола отырып экономика, бизнес пәндері бойынша оқулықтармен көмек беретін CARANA Корпорациясының EdNET жобасы аясында «Еуразия» қорының (USAІD) грантын иеленді. Университеттің оқытушылар құрамы Орталық Еуропа университетінің Ресурс Орталығы мен (Будапешт, Венгрия), ТМД, Таяу Шығыс елдерінің жоғары оқу орындары оқытушыларына арналған оқыту әдістемелері бойынша өтетін семинарларға ұдайы қатысады. Университет жанында шетелдерде білім алу мәселелері бойынша Сорос – Қазақстан қорының бөлімшесі жұмыс істейді. Аталмыш бөлімше арқылы студентттер білім және ғылым саласы бойынша кеңес алу, ақпараттық құралдармен танысу, АҚШ жоғары оқу орындарына тапсыруға қажет TOEFL, GMAT, GRE тесттеріне дайындалу, ІREX, ACCELS, USІS, Сорос қорларының стипендиялық бағдарламалары бойынша ақпарат алу мүмкіндігіне ие болды. ҚМУ жанында мұражай және көрме залы жұмыс істейді. Мұражайда университеттің өнері мен мәдениетінен сыр шертетін 1 көрме залы, 2 этнография залы, 1 техника залы, ун-т тарихын баяндайтын 6 экспозиц. зал бар. Мұражай қорында 3960 экспонат сақтаулы. Ун-т кітапханасы Қызылорда облысы оқу орындары кітапханаларының әдістемелік орталық болып табылады. Қазіргі уақытта кітапхананың жалпы қорында 2 млн дана басылым бар. Онда сирек кездесетін (5000 дана), ағылшын тіліндегі түпнұсқа әдебиеттер (1300 дана), электронды оқулықтар (300 дана) және миллионға жуық арнайы техн. әдебиеттер жинақталған. Оқырмандарға екі электронды зал қызмет көрсетеді. Кітапханада оқырмандар конференциясы, тақырыптық көрмелер, жаңа әдебиеттер көрмесі, өнер адамдарымен кездесулер өткізіледі. ҚМУ-дың жоғары сайланбалы өкілетті басқару органы – ғылыми кеңес болып табылады. Оның міндеті – университеттің келешегін, негізгі бағыттары мен ғылыми, экономикалық және әлеуметтік даму стратегиясын анықтау. Университет ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: құрылыс материалдары мен құрылыс өндірісінің технологиялары; аймақтың минералдық байлықтарын қайта өңдеудің физика-химия негіздері; ауыл шаруашылық дақылдарын өндіру және қайта өңдеу, сақтау технологияларының проблемалары; Қорқыт ата мұрасы және ежелгі түркі өркениеті; Арал өңірінің экологиясы; Қызылорда облыстық экономикасының проблемалары; машина-трактор агрегаттарын пайдалану тиімділігін көтеру жолдары; жерасты болат магистралды құбыржелілерінің төзімділігі; суармалы егіс ал¬қаптарының экол.-мелиоративтік жағдайы; Арал теңіз табанын игеру, т.б. Университет жанынан Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт ата мұраларын зерттеу орталығы құрылған. 2003 ж. осы орталық негізінде «Ежелгі түркі өркениеті және Қорқыт мұраларын зерттеудің көкейкесті мәселелері» тақырыбында халықар. ғылыми-теория конференция өткізілді. Қазіргі уақытта ҚМУ археологтары Оғыз мемлекетінің астанасы Жанкент қаласының орнын зерттеу үстінде. Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы көне қалалар мен Арал т-нің табанына жасалған ғылыми экспедициялар барысында құнды археологиялық материалдар жиналды. Университет ғалымдары бірқатар мемлекет ғылыми-технология бағдарламаларды орындауға қатысуда. ҚМУ студенттерінің қоғамдық қызметі Жастар ісі жөніндегі комитет арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық, республика байқаулардың бірнеше дүркін жеңімпаздары «Дидар» этнография-фольклорлық ансамблі, гандболдан Азия елдері және республика чемпионаттарының жүлдегері «Сейхун – Кам» қыздар командасы, республика және облыс байқаулардың бірнеше мәрте жеңімпаздары «Час пик», «Қазақтың қазағы», «Сәтті сағат», «Қорқыт құрамасы» көңілді тапқыштар клубы мен КВН командалары, «Ақиқат» дебат клубы – университет мақтанышы. ҚМУ студенттері арасында, сондай-ақ, республика «Шабыт», «Жас толқын» фестивальдарының лауреаттары, республика пәндік олимпиада жеңімпаздары мол. Студенттер өмірінде «Салауатты өмір салтын қалыптастыру» орталығы және "Студенттер кәсіподақ комитетінің" алатын орны ерекше. Бұдан бөлек университет студенттері көптеген ұйымдар мүшелері болып, университеттің қоғамдық өміріне етене араласып, бос уақытын қызықты өткізуіне болады. Атап өтетін болсақ, "Әскери патриоттық клуб", "Нәзік" қыздар кеңесі, "Ұлағат Ұландары" ЖҚБ, "Қазақстан Студенттер Альянсы", "Жас Отан" жастар қанаты, "Студенттер Кәсіподақ Комитеті", "Грация" би тобы, "Қыран" еріктілер жасағы, "Ақиқат" дебат клубы сияқты көптеген ұйымдар жұмыс жасауда. ҚМУ қазіргі уақытта білім берудің жаңа технологиялары кеңінен қолданылатын, материалдық-технология базасы бай, оқу мен тәрбие тұтастығын қамтамасыз ететін бакалавриат, магистратура, аспирантурасы бар білім мен ғылымның ошағы болып табылады.

Қызылорда гуманитарлық университеті

Қызылорда гуманитарлық университеті – экономика және педагогика мамандарын даярлайтын жоғары оқу орны. 2000 жылы құрылған. 17 кәсіптік мамандық бойынша жоғары білімді мамандар даярлайды. Оқу орны заман талаптарына сай ғимаратқа орналасқан. Оның жалпы ауданы 4070,0 шаршы метр. Онда кітапхана, 120 орынды оқу бөлмелері мен жаттығу спортзалдары, 100 орынды асхана, медициналық бөлме, баспахана, шеберхана, әкімшілік басқару кабинеттері, кафедралар, дәрісханалар, зертханалар орналасқан. Университеттің профессор-оқытушылар құрамында штат бойынша 63 оқытушы, оның ішінде 2 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты бар. Заманауи білім сапасын, студенттердің жан-жақты білім алуына мүмкіндік жасайды.

Қызылорда инженерлік-экономикалық институты

Қызылорда инженерлік-экономикалық институты – оқу-әдістемелік мекеме. 1998 жылы құрылған. Институт 8 мамандық бойынша (экономика, есеп және аудит, қаржы, мемлекеттік және жергілікті басқару, экология, есептеу техникасы және бағдарламамен қамсыздандыру, электроэнергетика, тасымалдау мен жол қозғалысын ұйымдастыру және көлікті пайдалану). Институтта 4 кафедра жұмыс істейді. Онда 84 оқытушы-профессор еңбек етеді. 2004 жылы институт жанынан колледж ашылды. Онда студенттер 5 түрлі мамандық бойынша білім алады.

Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті

Қызылорда экономика, экология және құқық академиялық университеті – жоғары оқу орны. 1997 ж. мамырда құрылған. Университетте 4 факультет, 12 кафедрада 18 мамандық бойынша кәсіби мамандар даярланады. 99 оқытушы, 7 ғылым докторы 37 ғылым кандидаты және өндірісте мол тәжірибе жинақтаған мамандар сабақ береді. Университетте ҚР Білім және ғылым министрлігі Философия және саясаттану институтының зерттеу бөлімі жұмыс істейді. Университет оқытушыларынан 2 докторлық, 8 кандидаттық, 14 магистрлік диссертация жұмыстары қорғалды. 2003 жылдан бері университет жанындағы «Қызмет» колледжі жұмыс істейді. Колледжде 11 мамандық бойынша арнаулы орта мамандар даярланады.

Қызылорда гуманитарлық заң колледжі

Қызылорда гуманитарлық заң колледжі – орта кәсіптік оқу орны. 2001 жылы құрылған. Экономика, заң, педагогика салалары бойынша мамандар даярлайды. Колледжде 1 ғылым докторы, 7 ғылым кандидаты, жоғары білімді мамандар дәріс береді. Университетте құқықтану, экономика бөлімдерінде 8 мамандық бойынша мамандар даярлаумен қатар жеке адамдардың сапалы білім алу мүддесін қанағаттандыруға және еңбек нарығындағы бәсекелестікке қабілетті болуына дайындайды. Салауатты өмірді қолдау мақсатында жұмыс жүргізетін «Жас заңгерлер» КТК командасы, «Әділет» дебат клубы, «Салауаттылық орталығы» бар. Колледжді 2001 жылдан саясаттану ғылымдарының докторы, профессор М.Мұхамедов басқарып келеді.

Қызылорда медицина колледжі

Қызылорда медицина колледжі – арнаулы орта медициналық білім беретін оқу орны. 1928 жылы Қазақстан денсаулық сақтау министрлігінің бұйрығымен «Қазақ акушер техникумы» болып ашылған. 1933 жылы «Фельдшерлік мектеп», ал 1954 жылы «Медицина училищесі» деп аталған. 1996 жылы қазіргі атауымен аталған. 1933-40 жылдары оқу орнында 320-дай оқушы білім алды. Колледж емдеу, акушерлік, стоматология, фармацевтика, медбике мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды.

Қызылорда музыка колледжі

Қызылорда музыка колледжі, Қазанғап Тілепбергенұлы атындағы – арнаулы орта білім беретін мемлекеттік оқу орны. 1977 ж. ашылып, 1999 жылға дейін М. Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжінің құрамында болды. 1999 жылы жеке бөлініп шықты. Қолледжде аспапта орындау, жеке ән салу, хорға дирижерлік ету, хореография өнер мамандықтары бойынша білім беріледі. Колледжде әр жылдары Е.Көшербаев, Т.Қалауов, Е.Сақтапбергенов басшылық етті, қазіргі директоры К.Ш. Ботабаев (Қазақстан білім беру ісінің озық қызметкері). «Super Star» мегапроектісінің жеңімпазы А.Кішкенбаев, «Жас қанат» байқауының жүлдегерлері Р.Садықов пен М.Сейітмұратов, т.б. осы оқу орнының түлектері.

Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры

Қызылорда облыстық қазақ музыкалық драма театры, Н. Бекежанов атындағы – кәсіпқой сахналық мекеме. 1955 жылы Еңбекшіқазақ (Алматы облысы) және Қаратал аудандары (бұрынғы Талдықорған облысы) жергілікті театры негізінде ұйымдастырылған. Театр шымылдығы Ғ. Мүсіреповтің «Ақан сері – Ақтоқты» трагедиясымен ашылды. 1960 жылы театр Қызылорда қаласына көшіріліп, 1970 ж. Н. Бекежанов есімі берілді. 1997 жылдан Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық қазақ музыка драма театры болып өзгертілді. Театрдың ірге көтеріп қалыптасуына актерлер: Б.Балғынбаев, Ш.Мәденов, Х.Саурықов, Ш.Бәкірова, К.Көпбаева Қ.Көпбаев, С.Рақышев, Т.Айнақұлов Р.Тәшібаева, А.Манасбаева, Ж.Бағысова, Ә.Кәнетов, С.Шотықов, т.б. көп үлес қосты. Тұңғыш режиссері Ж. Әбілтаев (Қазақстанның еңб. сің. арт.) болды. Театрдың бас режиссерлері болып әр жылдары: Мен Дон Ук, Андриасян Р. С., М. Байсеркенұлы, Оразымбетов Е. С. (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткерлері), Әмір-Темір Хүсейін (Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қайраткері) және Т. Өтебаев, суретшілері болып Ә. Әбдірахманов, Ж. Әбіров, С. Пірмаханов [(Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1967)], т.б. қызмет істеген. Театр ұжымы М. Әуезов пен Л. С. Соболевтің «Абай», М. Әуезовтің «Қаракөз», «Қара қыпшақ Қобыланды», Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», Қ. Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», «Жат елде», Т. Ахтановтың «Махаббат мұңы», «Әке мен бала», С. Жүнісовтің «Тұтқындар», «Қызым саған айтам», О. Бодықовтың «Нартай», Қ. Мұқашевтің «Парторг» пьесаларын, сондай-ақ У.Шекспирдің «Король Лир», Ф. Шиллердің «Зұлымдық пен махаббат», К.Гольдонидің «Екі мырзаға бір қызметкер», Н. В. Гогольдің «Үйлену», Ш. Айтматовтың «Ана – Жер-Ана», М. Кәрімнің «Айгүл елінде», т.б. спектакльдерді сахнаға шығарды. Театр балалар мен бүлдіршіндер үшін «Екі дос немесе делдал қарға», «Ақылды Ақшақар» ертегілерін және «Қандыөзек»(нашақор жайлы новелла) спектаклін сахналады. «Нартай бүлдіршіндері» атты қуыршақ театры жұмыс істейді. Шығармашылық жетістіктері үшін театр Бүкілодақтық венгр драматургиясы (1978), неміс драматургиясы (1980), КСРО халықтары драматургиясы (1982) фестивальдарының лауреаты болды.

Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті

Қызылорда облыстық ауыл шаруашылығы департаменті, – облыс әкімшілігінің ауыл шаруашылығы саласындағы атқарушы органы. Облыс құрылғанда (1938) ҚазКСР Егіншілік комитеті жанындағы Қызылорда облысының жер бөлімі ретінде ұйымдастырылды. 1947 – 52 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1953 – 62 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық минститунің ауыл шаруашылық басқармасы, 1962 – 65 ж. ҚазКСР ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру мен дайындау министрлігінің облыстық ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру басқармасы, 1965 – 89 ж. ҚазКСР Ауыл шаруашылық министрлінің облыстық ауыл шаруашылық басқармасы, 1986 – 89 ж. ҚазКСР Мемагроөнеркәсібінің облыстық агроөнеркәсіп комитеті, 1989 – 93 ж. облыстық агроөнеркәсіп бірлестігі, 1993 – 98 ж. облыстық Ауыл шаруашылық басқармасының, 1998 – 2001 ж. облыстық ауыл шаруашылық басқармасы болып аталып келді. 2005 жылдан қазіргі атымен аталады. Департаменттің негізгі міндеті – ауыл шаруашылық саласында халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, өндірісті шикізатпен, нарықтық қатынастардың даму жағдайында аграрлық сектордың экспорттық мүмкіндігін арттыруға бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыру болып табылады.

Қызылорда қаласындағы жастар саябағы

Демалыс паркі

Қызылорда қаласындағы жастар саябағы, Н.Ә. Назарбаев атындағы,Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекетік университетінің 5-ғимараты маңында, Сырдария өзені жағасында орналасқан. Аумағы 6 га. Қаланың көрікті жерінде орналасқан бұл жастар саябағы Қызылорда қалысының бас жоспарына енді. Қызылорда университетінің жаратылыстану факультеті мамандарының тәжірибелік-машықтық дәрістері осында өтеді. Саябаққа университеттің ғылыми кеңесінің 17.5.2006 жылғы шешімі бойынша ҚР президенті Н.Ә. Назарбаевтың есімі берілді.

Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві

Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві – ғылыми-құжаттық мекеме. 1928 ж. ұйымдастырылған. Алғашқы кезде округтік, 1931 ж. қалалық архив болды, 1938 жылдан қазіргі атауымен аталып келеді. Архивте облыстық, уездік-қалалық кеңестер мен атқару комитеттерінің 1917 жылдан бергі тарихи құжаттары жинақталған. Облыс өңіріндегі азамат соғысының барысы, алғашқы ұжымшарлар мен кеңшарлардың, МТС, тұңғыш мұғалімдер одағының, «Қосшы» одағының құрылуы, жергілікті өнеркәсіптің, балық шаруашылығының дамуы, күріш өсіру технологиясын меңгеру, атақты күрішшілер Ы.Жақаев, М.С. Кимнің еңбектері, мал шаруашылығын дамыту, оқу ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет басқармаларының, Қызылорда қаласы астана болып тұрған кездегі (1925 – 29) оқу орындарының құжаттары сақталған. Ғылыми анықтамалық әдебиеті 800-ден, құжат саны 136 мыңнан асады. Құрамында 2 бөлімшесі, 7 аудан архиві бар.

Қызылорда облыстық филармониясы

Қызылорда облыстық филармониясы – концерттік-сахналық мәдени мекеме. 1972 ж. құрылған. Оның алғашқы директоры Т.Қалауов болды. Филармонияны әр жылдары Д.Дүй¬сенбаев (1976 – 80), К. Асанбаев (1980 – 85), Қ. Мұхамедияров (1985 – 86), Б. Шөкенов (1986 – 89), Ш. Әбдібаев (1989 – 90), М. Әбдікәрімов (1990 – 2001), С. Ибрашев (2001 – 03), М. Ахметов (2003 – 05) басқарды. Оның құрамына «Сыр күмбезі» (жетекш. А. Тұяқбаев), «Ақ толқын» (жетекш. Қ. Сақтағанов), «Бәйшешек» (жетекш. Қ. Байғабылов), «Сыр маржаны» (жетекш. Ү. Ахметова), «Сыр самалы» (жетекш. С. Бердіхожаев) ансамбльдері және «Сыр әзілі» ойын-сауық отауы (жетекш. Б. Есенов) мен «Томирис» бишілер тобы (жетекш. Г. Мырзабаева) кірген. «Томирис» тобы «Шабыт» Халықар. фестивалінің лауреаты болды (2005). Қазіргі уақытта филармонияда Ш. Қалдаяқов атындағы халықар. ән байқауының лауреаттары Қ. Ысқақов, Э. Қанатбаева, Р. Бағланова атындағы аумақтық әншілер байқауының лауреаты Р. Ысқақова, республика «Жас қанат» байқауының дипломанты Г. Әлиханова, т.б. жұмыс істейді.

Қызылорда облыстық радиосы

Қызылорда облыстық радиосы, 1928 жылдың 14 қарашасында құрылған. Қызылорда облысында 1938 ж. радионүктелердің саны 2 мыңға жуық, 90-жылдары ол көрсеткіш 188 мыңға жетті. 60-жылдардың басында радиохабарын таратуға Ә.Мырзахметов, Н.Оспанов, Ә.Шабақов, Т.Елемесов, А.Тоқмағамбетов, Ж.Шөкенов, Д.Айдаров, т.б. басшылық етті. 1958 – 63 ж. облыс радиохабарларын таратуда 20 – 30 адам жұмыс істеді. Материалдар үш тілде: қазақша – 70%, орысша – 20%, корей тілінде – 10%. Алғашында жетісіне 1 рет 1, 2 сағаттан, кейіннен күнде әуе толқынына шығатын болды. 1964 ж. облысы радио еліміз күрішшілерінің Бүкілодақтық үндесуінің бастамашысы бола тұра, Қызылорданы Шымкентпен, Көкшетаумен, Талдықорғанмен, Қарақалпақстанмен байланыстыратын тұрақты радио көпірге айналды. 1967 ж. Одақ көлемінде алғаш өткізілген радиоқызметкерлердің бірінші аймақтық кеңесінде Қызылорда радио журналистерінің жұмыс тәжірибесі кеңінен талқыланып, республика көлемінде таратылды. Сонымен қатар магнитті пленкаларды электронды монтаждау әдісі елімізде алғаш рет Қызылорда радиосында қолданылды. 2004 жылғы желтоқсан айынан бастап әуе толқынына шығуды тоқтатты.

Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі

Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейі – ғылыми-мәдени мекеме. 1939 ж. негізі қаланған. Алғашқы экспозициясы 1890 – 96 ж. салынған шіркеу үйінде болды. 1980 ж. жеке ғимаратқа көшірілді. Мұражай 14 залдан тұрады. 2000 – 02 ж. мұражайда «Өлке кеңес үкіметі кезінде», «Сыр бойындағы астана», «Қызылорда облысы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында», «Тәуелсіз Қазақстан», «Этнография», «Мәдениет және өнер» залдары ашылды. Облыс географиясына, археологиясына арналған залдар да өлке тарихынан, өнеркәсібі мен ежелгі мәдениетінен мол мағлұмат береді. Мұражай қорында 42920 жәдігер бар, оның 5 мыңнан астамы көрмеге қойылған. Ондағы ең құнды жәдігерлер: батыр киетін дулыға, сауыт (1853), зеңбірек ұңғылары, ақша коллекциясы (Ұлы Жібек жолы сауда айналымындағы).

  1. Балалар Энциклопедиясы, 6 том.
  2. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

Қызылорда
Қызылорда, құрылды, ғасырдағы, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Қазақстанның, оңтүстігіндегі, қала, облысының, әкімшілік, экономикалық, және, мәдени, орталығы, 1938, жылдан, Сырдария, өзенінің, оң, жағалауында, орналасқан, Тұрғыны, адам, 2019, әкімшілік, аумақтық, бірлікт. Қyzylorda Қyzylorda kuryldy XIX gasyrdagy Til Bakylau Өndeu Қyzylorda Қazakstannyn ontүstigindegi kala Қyzylorda oblysynyn әkimshilik ekonomikalyk zhәne mәdeni ortalygy 1938 zhyldan Syrdariya ozeninin on zhagalauynda ornalaskan Turgyny 241 416 1 adam 2019 8 әkimshilik aumaktyk birlikten turady Қyzylorda kalasy Tasboget Belkol kentteri Қosshynyrau Қyzylzharma Қyzylozek Aksuat Akzharma auyldary Қala teniz dengejinen 126 130 m biiktikte zhatyr Қala aumagy ozendi bojlaj ontүstik shygystan soltүstik batyska karaj tortburyshty pishinde sozylyp zhatyr Zher aumagy 3683 ga Қalanyn 17 0 ga aumagy temirzhol toraptaryna 165 ga aumagy koliktik koshelerge 19 ga aumagy taly zhok kala baktary men demalys oryndaryna 51 ga alkaby sholdi sholejitti oryndar үlesine tiedi Geologiyalyk turgydan Қyzylorda aumagy Turan epigercindik platformasy үstinde zhatyr Paleozojda kalyptaskan bul zhazykty kejde Syr ojysy dep te atajdy Ojystyn shetki iinderi paleozojlyk katty metamorfty zhynystarga tolgan Ojystyn koldenen eni 400 km Ortalygynda paleozojlyk tau zhynystary 600 900 m terendikte zhatyr Kejinnen ojys mezozoj odan kejin kajnozoj zhynystarymen zhabylgan Shogindi kabat үshke bolinedi ҚalaҚyzylordaEltanbasyӘkimshiligiEl Қazakstan ҚazakstanStatusyOblys ortalygyOblysyҚyzylorda oblysyӘkimiҒanibek ҚazantaevTarihy men geografiyasyKoordinattary44 51 s e 65 31 sh b 44 850 s e 65 517 sh b 44 850 65 517 G O Ya Koordinattar 44 51 s e 65 31 sh b 44 850 s e 65 517 sh b 44 850 65 517 G O Ya Қurylgan uakyty1820Buryngy ataularyAkmeshit PerovskZher aumagy240 km Klimatykatan kontinentaldy kuanUakyt beldeuiUTC 5 00TurgyndaryTurgyny241 416 1 adam 2019 EtnohoronimkyzylordalykResmi tilikazak tiliSandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7242Poshta indeksteri120000Avtomobil kody11kyzylorda city kz kaz orys Қyzylorda ҚyzylordaOrtakkordagy sanaty Қyzylorda Қyzylorda vokzaly En zhogargy kabatynyn kalyndygy 10 15 m Bul tolygymen allyuvijli shogindi zhynystar Kelesi kumdy kabattyn kalyndygy 50 80 m Olar negizinen koterinki nemese kumdy tobeler bolikterinde zhatyr Үshinshi kabat paleogennin ayagyndagy oligocen teniz sazdary men kum tastarynan turatyn zhasyl sur tүsti zhynystardan turady Қabat 50 80 m terendikte zhatyr Қala Қamyskala atty eldi mekende 1817 zhyly salyngan Қokan handygynyn kezinde Akmeshit bekinisi bolyp kalandy 1853 zhyldyn tamyzynan baskynshy general V A Perovskijdin atymen bekinis Perovsk forty ataldy 1867 zhyly Perovskige kala mәrtebesi berilip uezd ortalygyna ajnaldy 1901 06 zhyldary Orynbor Tashkent temirzholynyn salynuyna bajlanysty kala halky karkyndap osti Kenes okimeti Қazakstanda en birinshi osy Perovskide 1917 zhyly 30 kazanda 12 karasha ornady 1922 zhyly kalanyn Akmeshit aty kajtarylganymen 1925 zhyldyn sәuirinde Қyzylorda dep kajta ozgertilip Қazak AKSR inin astanasy mәrtebesi berildi 1929 zhylga dejin Қalada 1926 zhyly 13 kantarda Қazak drama teatry M Әuezov atyndagy Қazaktyn memlekettik akademiya teatry ashyldy Densaulyk saktau bilim beru oryndary kobejdi 1938 zhyly oblys ortalygyna ajnaldy XX gasyrdyn 30 zhyldary kalada elektr stanciyasy diirmen naubajhanalar balyk ondeu kүrish kirpish zauyty zhumys istep turdy Ekinshi dүniezhүzilik sogystan kejingi zhyldary ayak kiim fabrikasy et kombinaty astyk onimderi kombinaty sүt zauyty cellyuloza karton zauyty tokylmajtyn matalar fabrikasy iske kosyldy 1956 zhyly kala irgesindegi Tasboget kenti zhanynan su bogeti salyndy 1974 zhyly Қyzylordakүrishmash zauyty iske kosyldy Koptegen oku oryndary men mәdeniet oshaktary ashyldy 1996 zhyly 8 kazanda ҚR Prezidentinin zharlygymen Қyzylorda arnajy ekonomikalyk ajmagy AEA kuryldy Onyn bagdarlamasy negizinde kalada zhekeshelendiru akcionerlendiru investiciya tartu sekildi zhumystar zhүrgizildi Tүrli menshiktik zhүjeler zhasalyp shagyn zhәne orta biznes kәsiporyndary men mekemeleri kuryldy Өnerkәsip sauda bajlanys katynastary retteldi Ekonomikanyn zhandanuy memleket zhәne kala byudzhetine tүsetin karzhy somasyn arttyrdy Ajtbaj meshiti Қalada kүrish mashinalaryn shygaratyn Қyzylordakүrishmash AҚ Қurylys materialdary men kuraldar kombinaty eksperimenttik mehanikalyk zhәne tәzhiribelik zhondeu mehanikalyk zauyttary tokylmajtyn matalar ayak kiim fabrikalary sonymen birge astyk onimderi zhәne azyk tүlik tagam bagytynda Bereke nan Balyk Zhajna Ismer Қuat AҚ tary zhumys istejdi Қalada Ajdan Ansar Ajzhan Babas Bastau zhәne K Bejbarys Syr sharaby Temirhan Yaksart zhәne t b ӨK AҚ dar men kәsiporyndar elge kyzmet korsetedi Қaladagy kolik katynasyn Marshrut Қatynas AҚ tary Zhana talap ӨK i zhүrgizedi Kejingi zhyldary kalanyn arhitekturalyk kelbeti zhanaryp tarihi oryndar kajta zhangyrtyldy Zhana әuezhaj Akvapark Sarkyrama kanaly Zhagazhaj tort zhuldyzdy Samal konakүji Euraziya kesheni salyndy Sayasi kugyn sүrgin kurbandaryna arnalgan eskertkish Қorkyt ata Abylaj han Amangeldi Imanov Muhtar Әuezov mүsinderi ornatylgan Қyzylorda tajms 1994 Akmeshit akshamy 1997 Novaya Kyzylorda 1998 gazetteri shygady 2 Bilim beru zhәne mәdeniet salasy bojynsha kalada 50 den asa zhalpy bilim beretin mektep 5 kolledzh 3 kәsiptik tehnikalyk mektep Қorkyt ata atyndagy Қyzylorda memlekettik universiteti Sejhun akademiyasy Ekonomika ekologiya zhәne kukyk universiteti Gumanitarlyk universitet bar Ajmaktyk agroekologiya gylymi zertteu instituty oblysta gylymi zertteu zhumystaryn zhүrgizedi Oblystyk memlekettik arhiv drama teatry Syr suluy halyk әn bi ansambli filarmoniya korkemonerpazdar shygarmashylyk үji oblystyk halyk shygarmashylygy men bilim beru zhәne mәdeni zhumystardyn gylymi әdistemelik ortalygy t b bar Mazmuny 1 Tarihy 2 Kәsiporyndary 2 1 Қyzylordakүrishmash 2 2 Қyzylorda su toraptary 2 3 Қyzylorda energiyalyk ortalygy 3 Oku oryndary 3 1 Қyzylorda memlekettik universiteti 3 2 Қyzylorda gumanitarlyk universiteti 3 3 Қyzylorda inzhenerlik ekonomikalyk instituty 3 4 Қyzylorda ekonomika ekologiya zhәne kukyk akademiyalyk universiteti 3 5 Қyzylorda gumanitarlyk zan kolledzhi 3 6 Қyzylorda medicina kolledzhi 3 7 Қyzylorda muzyka kolledzhi 4 Mәdenieti 4 1 Қyzylorda oblystyk kazak muzykalyk drama teatry 4 2 Қyzylorda oblystyk auyl sharuashylygy departamenti 4 3 Қyzylorda kalasyndagy zhastar sayabagy 4 4 Қyzylorda oblystyk memlekettik arhivi 4 5 Қyzylorda oblystyk filarmoniyasy 4 6 Қyzylorda oblystyk radiosy 4 7 Қyzylorda oblystyk tarihi olketanu muzeji 5 DerekkozderTarihy Өndeu Қorkyt ata kesheni Қyzylorda kalasynyn kalyptasu tarihy buryngy manyzyn zhogaltpaj tek aty gana birneshe ret ozgergenimen Akmeshit 1818 zhyly Perovsk 1853 zhyly kajtadan Akmeshit 1922 zhyly Қyzylorda 1925 zhyly әr kezende Syr bojy atrabynyn әleumettik zhәne mәdeni ortalygy bolyp kalyptasty Akmeshit 1818 zhyly Қokan handygy kezinde Syrdariya bojynda algash korgan retinde salyngan Onyn ishindegi ak kirpishten orilgen meshittin tүsine saj bekinis Akmeshit dep ataldy 1853 zhylgy 28 shildede Orynbor general gubernatory V A Perovskij Syr kazaktaryn korgaudy syltauratyp orys әskerlerimen kamalga basyp kirip kokandyktardy kaladan kuyp shygady Қala Perovsk atalyp 1867 zhyly ol Syrdariya uezinin ortalygyna ajnalady Қalada 4 synyptyk mektep kirpish zauyty zhel diirmen usta dүkenderi zhumys istej bastajdy 1905 zhyly Orynbor Tashkent temirzholy pajdalanuga berilip kalada depo vokzal үjleri salyndy Al 1917 zhyly 30 kazanda Perovskide Kenes үkimeti ornady Zhana үkimet үshin bolgan urysta A Pershin N Shumilov N Seliverstov tagy baska zhauyngerler erlik үlgisin korsetti 1922 1925 zhyldary kala kajtadan Akmeshit atanyp 1925 1929 zhyldary Қazakstannyn astanasyna ajnaldy 1925 zhyly kalaga Қyzylorda aty berilip onda S Sejfullin B Majlin I Zhansүgirov siyakty belgili kalamgerlerdin tuyndylary sahnalanyp M Әuezovtyn Enlik Kebek spektakli kojyldy Al 1938 zhyly Қyzylorda oblysy kuryldy 1960 70 zhyldary kalada katyrma kagaz ayakkiim mehanikalyk zhәne kүrish zauyttarymen katar birneshe fabrikalar iske kosylyp zhanadan salyngan Gagarin Titov eldi mekenderi arkyly kala kolemi ulgaya tүsti Osy zhyldary Қyzylordada pedagogikalyk institut pen Zhambyl gidromeliorativtik kurylys instituttarynyn filialy zhәne birneshe arnauly oku oryndary zhumys istep koptegen mektep үjleri zhanadan salyndy 1980 90 zhyldary kazirgi Abaj dangyly Zheltoksan A Tokmagambetov koshelerinde sәndi үjler zәulim gimarattar boj koterdi Songy zhyldary salyngan Akmeshit Merej shagynaudandary Ontүstikmunajgaz firmasynyn әkimshilik үji Diagnostikalyk ortalyk oblystyk auruhananyn zhana үjleri kala azharyn asha tүsti Sheteldik kompaniyalardyn Syr bojynyn tabigi bajlygyn igerui turgyndardyn әleumettik zhagdajynyn zhaksara tүsuine ykpal ete bastady Ezhelgi Syr bojynda omir sүrgen danyshpan Қorkyt baba Zhalantos Baһadүr Әjteke bi Zhankozha Bukarbaj Toganas batyrlar men Ұly Otan sogysy kezindegi Kenes Odagynyn batyrlary atangan 22 majdanger erlerimizdin esimderi el maktanyshy Mustafa Shokaj Temirbek Zhүrgenov Ғani Muratbaev siyakty kazaktyn birtuar uldary men dangajyr dikan Ybyraj Zhakaevtardy dүniege әkelgen de osy kasietti Syr topyragy Olar olke tarihyna engen koshe bojlaryndagy үjlerge zhazylgan biik tulgaly kasietti esimder Sonymen katar Қyzylorda kalasynyn irgesinin kalanganyna 200 zhylga zhuyktagan kezende de onyn zaman ozgeristerine toly tarihi okigalary ezhelgi dәuirlerden bүgingi kүnge dejin Aral onirin Syrdariya zhagasyn mekendegen halyktardyn arheologiyasy etnografiyasy әleumettik mәdeni omiri zertteushilerdin nazarynda bolyp keledi Respublikanyn astanasyna Akmeshit kalasy usynylganga en basty dәlel retinde onda Orynborga karaganda kazaktardyn kop turatyny tilge tiek etildi Orynbor Tashkent temirzholy respublikanyn zhana astanasyn Resej ortalygymen Қazakstannyn batys ontүstik audandarymen zhәne Orta Aziya respublikalarymen bajlanystyratyn edi Onyn үstine Akmeshit bolashagy үlken үmit kүttiretin suarmaly egistin ortalygyna ornalasty Bүgingi kozkaras turgysynan karaganda respublika basshylary S Қozhanov S Sәduakasov astanany koshiru mәselesine ulttyk mүddeni kozdep kelgen degen derekter bar Қazakstan astanasy orystyn tuy tigilgen kalada emes kalasy zhoktyktan kazaktyn kiiz auylynda bolsa da kazak zhurtshylygyna zhuyk boluy kerek dep zhazdy S Қozhanov Akzholdyn 1924 zhylgy 17 zheltoksandagy sanynda Қazak astanasy boluga Orynbor kalasy shette bolgandyktan gana zharamajdy emes kazak kalasy bolmagandyktan kazak ult memleketinin ultshyldygyna orda boluyna kisyny zhoktyktan zharamajdy Қazak ult memleketshildigine әdemi kala yngajly үjler kerek emes zhaman da bolsa oz ordasy boluy kerek Orynbordan koshpej kazak ultynyn ishki tirshiligi ondalyp kazak enbekshilerinin kopshiliginin kolyna kerekti sharlar is zhүzinde istelui kiyn Perovsk stanciyasy temirzhol zhumysshylarynyn bastamasy bojynsha Қazakstan okimetin Akmeshitke koshiru үshin үsh kүn ishinde Қyzyl parovoz zhondeuden otkizilip Orynborga zhiberildi Қazak ASSR i Kenesterinin V sezi delegattary zhәne okimet mүsheleri bar pojyz Orynbordan respublikanyn zhana astanasy Akmeshitke 1925 zhyldyn nauryz ajynyn ayagynda attandy Sezd delegattarynyn ishinde mәdeniet oner kajratkerleri Isa Bajzakov Aleksandr Zataevich Әmire Қashaubaev Sәbit Mukanov Sәken Sejfullin Қazhymukan Munajtpasov bolatyn Bul sezge Қazak Respublikasynyn karauyna kirgen Қarakalpak Avtonomiyaly oblysynyn okilderi birinshi ret katysty Қarakalpak delegattarynyn biri Әbu Қudabaev Akmeshit kalasyna zhakyn Syrdariya ozeninin batys zhagasyndagy Қyzyl kajyn auylynda 1899 zhyly tugan Ol birkatar zhyldar bojy Қarakalpak oblystyk partiya komitetin baskardy Kejinirek stalindik kugyn sүrginnin zhazyksyz kurbanyna ajnaldy Қuramynda Қazak ASSR i Kenesterinin V sezi delegattary bar okimet pojyzyn zhol bojynda Sekseuil Aral Қazaly Zhosaly stanciyalarynyn zhurtshylygy karsy alyp kop adam zhinalgan mitingter ujymdastyryldy Akmeshit stanciyasynda orasan zor miting bolyp otti Ony Tashkentten kelgen Syrdariya oblystyk partiya komitetinin hatshysy Әbilkajyr Dosov ashty Өkimet delegaciyasyn Қazakstannyn zhana astanasynyn zhumysshylary men intelligenciyasy kyzu kuttyktady Қala zhastary atynan Әbdilda Tәzhibaev soz sojledi Sonymen 1925 zhyldyn 15 sәuirinde Akmeshit kalasynda bүkil Қazakstan enbekshileri okilderinin basyn koskan Қazak ASSR Kenesterinin V sezi saltanatpen ashyldy Bes kүnge sozylgan sezdin negizgi kuzhatynyn biri kazak halkynyn tarihi durys atynyn kalpyna keltirilui edi Yagni Kenesterdin bүkil kazaktyn V sezi budan bylajgy zherde kirgiz degen atau kazak dep atalsyn dep kauly kabyldady Sonymen birge sezd Kirgiz Respublikasyn Қazak Respublikasy dep atauga al onyn astanasy Akmeshitti Қyzylorda dep atauga kauly aldy Қyzylordanyn Қazakstan astanasy dep ataluymen tarihtyn zharkyn betteri ashyldy Elimiz zhana bir kogamdyk kurylystyn gimaratyn kalaj bastady Bul kezde kalanyn turgyny 22577 ge zhetti Қyzylkala sojtip omirge zhanasha karkynmen kanat zhaya bastady Dәl osy zhyldary zharkyragan elektr zharygy iske kosyldy Astana mәrtebesine kol zhetkizgen son tүrli mekemeler men ondiris oryndarynyn irgetasy kalana bastady Birtindep konditerlik fabrika et kombinattary syra zauytymen birge baska da artelderdin katary kobejdi Қyzylorda astana bolgan zhyldary orta oku zhәne arnauly oku oryndary onerkәsip zhәne auylsharuashylyk mekemelerimen kosa ortalyk gylymi zertteu gimaraty zhanynan kazaktyn epidemiologiya zhәne gigiena institutynyn negizinde egu laboratoriyasy dүniege keldi Sondaj ak en algashky ret kazaktyn gylymi zertteu zher kyrtysyn zertteu kazaktyn mal dәrigerlik bakteriologiyalyk zhәne de baska instituttary oz zhumysyn osy kalada bastagan bolatyn Kәsiporyndary Өndeu Қyzylordakүrishmash Өndeu Қyzylordakүrishmash mashina zhasau kәsiporny 1981 zh auyl sharuashylyk mashinalaryn zhasauga bagyttalgan zauyt retinde pajdalanuga berilgen 1994 zhyldan akcionerlik kogam Astyk zhinajtyn mashinalar shygaruga mamandandyrylgan Zauyt shygaratyn әrtүrli zhatka mashinalary elimizde kopshilik suranyska ie Zauyt ZhV 4 1 ZhRT 5 01 ZhRT 5 ZhVU 6 ZhVT 6 ZhVP 10 zhatkalaryn zhasaudy igergen Kәsiporynnyn ondiristik kuaty zhylyna 600 zhatka Қyzylorda su toraptary Өndeu Қyzylorda su toraptary 1 Қyzylorda su torabynyn on zhak kanaly bastauyn Syrdariya ozeni arnasynda salyngan boget 1957 Қyzylorda kalasynan shygyska karaj 12 km manynan alyp ozennin on zhak bojymen Қarmakshy audanyna dejin sozylady Ұzyndygy 80 km eni 20 kejde 40 80 m Terendigi 5 12 m Su agymy kanaldyn basynda 48 m s Kanal bojynda birneshe bogetter kopirler bar Syrdariya ozeninin on zhak bojyndagy onirdin auyl sharuashylygyn damytuda bul kanaldyn manyzy zor onyn suymen kүrish zhem shoptik dakyldar egiletin 60 mynga zhuyk ga zher suarylady 2 Қyzylorda su torabynyn sol zhak kanaly respublikada salyngan 1950 60 iri su kurylystarynyn biri Bastauyn Syrdariya oz arnasyna salyngan 1957 bogennen alady Ұzyndygy 140 km eni 40 70 m terend 4 5 9 m Su agymy bas zhagynda 60 m s Kanal Syrdariya Қarmakshy audandarynyn sharuashylyktaryna Syrdariya suyn zhetkizedi Suarylatyn zher aumagy 50 myn ga dan astam Kanal zhalpy uzyndygy 500 km dej Zhanadariya Syrdariyanyn eski arnasy kanalymen zhalgasady Onyn suymen 600 700 myn ga zhajylym zhәne shabyndyk sulandyrylady Қyzylorda energiyalyk ortalygy Өndeu Қyzylorda energiyalyk ortalygy memlekettik kommunaldyk kalalyk kәsiporyn 1963 zh iske kosylgan Ortalyk Қyzylorda kalasyn zhylumen zhәne elektr kuatymen kamtamasyz etedi Kәsiporynnyn zhylu energiyasyn ondiretin eki kazandygy bar Zhylu mausymy kezinde sagatyna 22 MVt elektr energiyasyn ondiredi 3 Oku oryndary ӨndeuҚyzylorda memlekettik universiteti Өndeu Қyzylorda memlekettik universiteti Қorkyt ata atyndagy Қyzylorda memlekettik universiteti Aral oniri men Қazakstannyn ontүstik batys ajmaktary үshin tүrli saladagy bilikti mamandar dayarlajtyn irgeli zhogary oku orny 1998 zhyldyn 24 nauryzynda Қorkyt ata atyndagy Қyzylorda gumanitarlyk universiteti men Ybyraj Zhakaev atyndagy Қyzylorda politehnikalyk institutynyn birigui negizinde kurylgan ҚMU dyn oku zhәne gylymi zhumystaryn zhogary bilikti okytushylar uzhymy zhүrgizedi olardyn 49 y gylym doktory 287 si gylym kandidaty 12 mynnan astam student kүndizgi syrttaj zhәne keshki bolimderde zharatylystanu zhәne әleumet gumanitarlyk sala ekonomika pedagogika oner mәdeniet sport salasy tehnologiya mashinalar men kuraldar munaj gaz isi elektr energetika azyk tүlik onimderi tehnologiyasy kurylys auyl sharuashylygy orman zhәne balyk sharuashylygy t b salalar bojynsha dәris alady Bilim beru zhүjesin damytu zhana akparattyk tehnologiyalardy engizu arkyly oku procesin zhetildiru gylym men praktikany ushtastyru okytushylar men studentter shygarmashylygyn kalyptastyru universitet damuynyn negizgi ustanymdary bolyp sanalady ҚMU kyzmetinin basym bagyttary Bolonya deklaraciyasynyn talaptaryna saj keletin zhogary kәsiptik bilim berudin zhalpy europalyk zhүjesine kiru oku procesin zhүjeli ujymdastyru kәsiptik bilim berudin kop satyly zhүjesin damytu bastauysh orta zhәne zhogary kәsiptik bilim berudi ujymdastyru men zhүrgizudi gylymi әdistemelik turgydan kamtamasyz etu bolyp tabylady 1993 zhyly ҚMU zhanynan Қazak tүrik liceji 1994 zhyly zhana үlgidegi mektep gimnaziya ashyldy Bul oku oryndarynda zhogary mektep mamandary gylym kandidattary docentter zhogary sanatty okytushylar sabak beredi Licej men mektep gimnaziyada shetel tili zhәne informatika pәnderi birinshi synyptan bastap terendetilip okylady ҚMU sheteldik zhogary oku oryndarymen bajlanys ornatu zhәne ony damytu zhonindegi sharalar keshenin tomendegi bagyttar bojynsha zhүrgizedi sheteldik oku oryndarymen tikelej kelisim shart bojynsha bajlanys elshilikter tүrli halykar korlar zhәne ortalyktarmen katynas okytushylar kuramynyn shetelde tәzhiribe almasuy shetelderde mamandar dayarlau zholdama shakyru arkyly shetel mamandarynyn eriktilerinin kyzmeti sheteldik kazak zhastaryna bilim beru ozyk bilim tәzhiribelerin taratu bilim bagdarlamalaryn halykaralyk standarttarmen sәjkestendiru aspiranttar men studentterdi shetelderde okytu ҚMU osy maksatta AҚSh Kanada Tүrkiya Ontүstik Koreya Egipet Resej Belorussiya Ukraina Қyrgyzstan t b alys zhәne tayau shetelderdegi gylymi ortalyktarmen zhәne zhogary oku oryndarymen tygyz bajlanys ornatkan Universitet 1998 2002 zhyldar aralygynda Ontүstik Alberta tehnologiya institutymen SAIT Kanada birlese otyryp Kanada halykaralyk damu agenttigi karzhylandyratyn SIDA Қazakstannyn zhogary oku oryndaryna tehnikalyk komek korsetu atty zhobany zhүzege asyrdy Bul zhoba negizinde Ekonomikadagy akparattyk zhүjeler Akparattardy ondeudin avtomattandyrylgan zhүjeleri Buhgalterlik esep zhәne audit Ekonomika zhәne menedzhment mamandyktary bojynsha oku zhosparlary men bagdarlamalary zhanartyldy ҚMU birneshe zhyldan beri Kanadanyn zhetekshi auyl sharuashylyk oku oryndarynyn biri Olds kolledzhimen Saskachevan universitetimen Қazakstan Kanada Қyrgyzstan arasyndagy Auyl sharuashylyk salasynda kәsibi bilim beruge ykpal etu tehnologiyalar usynu bagdarlamasy Өndiristegi koldanbaly zertteu men sauda zhәne industriyamen ozara bajlanys bagdarlamalary atty үsh zhakty zhobany zhүzege asyryp keledi Atalmysh zhobany da Kanada halykaralyk damu agenttigi karzhylandyrady Sondaj ak Tүrik halykaralyk yntymaktastyk baskarmasymen TISA birlese otyryp Қazak tүrik koldanbaly oner ortalygy atty eki zhakty zhobany iske asyryp keledi Zhoba maksaty halykar standarttarga saj sәndik koldanbaly oner kilem toku zergerlik bujymdar salasy bojynsha zhogary bilimdi mamandar dayarlau Zhoba shenberinde universitette arnauly kilem cehy iske kosylyp Kәsibi bilim beru mamandygy negizinde koldan kilem toku isi bojynsha mamandar dayarlanady ҚMU shetel tilderin Franciya Tүrkiya Koreya Egipetten erikti okytushylar katystyru arkyly okytudy tәzhiribege engizgen Universitette Korej Respublikasy Elshiligi zhanyndagy Korej agartu ortalygy men Korej halykar yntymaktastyk agenttiginin KOISA birlesken bolimi ashyldy M V Lomonosov atyndagy Mәskeu memlekettik universiteti Mәskeu memlekettik inzhenerlik universiteti Қazan Kiev meml universitetteri Kengi universiteti Chan Yang universiteti Seul Koreya Sүlejmen Demirel un timen Tүrkiya MASHAV halykaralyk bajlanys ortalygymen Izrail bilim zhәne gylym mәseleleri bojynsha tygyz bajlanys ornatylgan Sondaj ak ҚMU Қogamdyk tehnologiya kolledzhben Minneapolis Minnesota shtaty AҚSh birlesken Internetkursyn otkizip keledi universitettin Audarma isi mamandygy studentteri atalgan kolledzhde bilim alu kukygyn birneshe mәrte ielendi ҚMU halykaralyk universitetter associaciyasy men ekonomika zhәne biznes pәnderi bojynsha resurstyk zhelinin mүshesi bola otyryp ekonomika biznes pәnderi bojynsha okulyktarmen komek beretin CARANA Korporaciyasynyn EdNET zhobasy ayasynda Euraziya korynyn USAID grantyn ielendi Universitettin okytushylar kuramy Ortalyk Europa universitetinin Resurs Ortalygy men Budapesht Vengriya TMD Tayau Shygys elderinin zhogary oku oryndary okytushylaryna arnalgan okytu әdistemeleri bojynsha otetin seminarlarga udajy katysady Universitet zhanynda shetelderde bilim alu mәseleleri bojynsha Soros Қazakstan korynyn bolimshesi zhumys istejdi Atalmysh bolimshe arkyly studenttter bilim zhәne gylym salasy bojynsha kenes alu akparattyk kuraldarmen tanysu AҚSh zhogary oku oryndaryna tapsyruga kazhet TOEFL GMAT GRE testterine dajyndalu IREX ACCELS USIS Soros korlarynyn stipendiyalyk bagdarlamalary bojynsha akparat alu mүmkindigine ie boldy ҚMU zhanynda murazhaj zhәne korme zaly zhumys istejdi Murazhajda universitettin oneri men mәdenietinen syr shertetin 1 korme zaly 2 etnografiya zaly 1 tehnika zaly un t tarihyn bayandajtyn 6 ekspozic zal bar Murazhaj korynda 3960 eksponat saktauly Un t kitaphanasy Қyzylorda oblysy oku oryndary kitaphanalarynyn әdistemelik ortalyk bolyp tabylady Қazirgi uakytta kitaphananyn zhalpy korynda 2 mln dana basylym bar Onda sirek kezdesetin 5000 dana agylshyn tilindegi tүpnuska әdebietter 1300 dana elektrondy okulyktar 300 dana zhәne millionga zhuyk arnajy tehn әdebietter zhinaktalgan Okyrmandarga eki elektrondy zal kyzmet korsetedi Kitaphanada okyrmandar konferenciyasy takyryptyk kormeler zhana әdebietter kormesi oner adamdarymen kezdesuler otkiziledi ҚMU dyn zhogary sajlanbaly okiletti baskaru organy gylymi kenes bolyp tabylady Onyn mindeti universitettin keleshegin negizgi bagyttary men gylymi ekonomikalyk zhәne әleumettik damu strategiyasyn anyktau Universitet gylymi zertteu zhumystarynyn negizgi bagyttary kurylys materialdary men kurylys ondirisinin tehnologiyalary ajmaktyn mineraldyk bajlyktaryn kajta ondeudin fizika himiya negizderi auyl sharuashylyk dakyldaryn ondiru zhәne kajta ondeu saktau tehnologiyalarynyn problemalary Қorkyt ata murasy zhәne ezhelgi tүrki orkenieti Aral onirinin ekologiyasy Қyzylorda oblystyk ekonomikasynyn problemalary mashina traktor agregattaryn pajdalanu tiimdiligin koteru zholdary zherasty bolat magistraldy kubyrzhelilerinin tozimdiligi suarmaly egis al kaptarynyn ekol meliorativtik zhagdajy Aral teniz tabanyn igeru t b Universitet zhanynan Ezhelgi tүrki orkenieti zhәne Қorkyt ata muralaryn zertteu ortalygy kurylgan 2003 zh osy ortalyk negizinde Ezhelgi tүrki orkenieti zhәne Қorkyt muralaryn zertteudin kokejkesti mәseleleri takyrybynda halykar gylymi teoriya konferenciya otkizildi Қazirgi uakytta ҚMU arheologtary Ogyz memleketinin astanasy Zhankent kalasynyn ornyn zertteu үstinde Syrdariya ozeninin tomengi agysyndagy kone kalalar men Aral t nin tabanyna zhasalgan gylymi ekspediciyalar barysynda kundy arheologiyalyk materialdar zhinaldy Universitet galymdary birkatar memleket gylymi tehnologiya bagdarlamalardy oryndauga katysuda ҚMU studentterinin kogamdyk kyzmeti Zhastar isi zhonindegi komitet arkyly zhүzege asyrylady Halykaralyk respublika bajkaulardyn birneshe dүrkin zhenimpazdary Didar etnografiya folklorlyk ansambli gandboldan Aziya elderi zhәne respublika chempionattarynyn zhүldegeri Sejhun Kam kyzdar komandasy respublika zhәne oblys bajkaulardyn birneshe mәrte zhenimpazdary Chas pik Қazaktyn kazagy Sәtti sagat Қorkyt kuramasy konildi tapkyshtar kluby men KVN komandalary Akikat debat kluby universitet maktanyshy ҚMU studentteri arasynda sondaj ak respublika Shabyt Zhas tolkyn festivaldarynyn laureattary respublika pәndik olimpiada zhenimpazdary mol Studentter omirinde Salauatty omir saltyn kalyptastyru ortalygy zhәne Studentter kәsipodak komitetinin alatyn orny erekshe Budan bolek universitet studentteri koptegen ujymdar mүsheleri bolyp universitettin kogamdyk omirine etene aralasyp bos uakytyn kyzykty otkizuine bolady Atap otetin bolsak Әskeri patriottyk klub Nәzik kyzdar kenesi Ұlagat Ұlandary ZhҚB Қazakstan Studentter Alyansy Zhas Otan zhastar kanaty Studentter Kәsipodak Komiteti Graciya bi toby Қyran eriktiler zhasagy Akikat debat kluby siyakty koptegen ujymdar zhumys zhasauda ҚMU kazirgi uakytta bilim berudin zhana tehnologiyalary keninen koldanylatyn materialdyk tehnologiya bazasy baj oku men tәrbie tutastygyn kamtamasyz etetin bakalavriat magistratura aspiranturasy bar bilim men gylymnyn oshagy bolyp tabylady Қyzylorda gumanitarlyk universiteti Өndeu Қyzylorda gumanitarlyk universiteti ekonomika zhәne pedagogika mamandaryn dayarlajtyn zhogary oku orny 2000 zhyly kurylgan 17 kәsiptik mamandyk bojynsha zhogary bilimdi mamandar dayarlajdy Oku orny zaman talaptaryna saj gimaratka ornalaskan Onyn zhalpy audany 4070 0 sharshy metr Onda kitaphana 120 oryndy oku bolmeleri men zhattygu sportzaldary 100 oryndy ashana medicinalyk bolme baspahana sheberhana әkimshilik baskaru kabinetteri kafedralar dәrishanalar zerthanalar ornalaskan Universitettin professor okytushylar kuramynda shtat bojynsha 63 okytushy onyn ishinde 2 gylym doktory 24 gylym kandidaty bar Zamanaui bilim sapasyn studentterdin zhan zhakty bilim aluyna mүmkindik zhasajdy Қyzylorda inzhenerlik ekonomikalyk instituty Өndeu Қyzylorda inzhenerlik ekonomikalyk instituty oku әdistemelik mekeme 1998 zhyly kurylgan Institut 8 mamandyk bojynsha ekonomika esep zhәne audit karzhy memlekettik zhәne zhergilikti baskaru ekologiya esepteu tehnikasy zhәne bagdarlamamen kamsyzdandyru elektroenergetika tasymaldau men zhol kozgalysyn ujymdastyru zhәne kolikti pajdalanu Institutta 4 kafedra zhumys istejdi Onda 84 okytushy professor enbek etedi 2004 zhyly institut zhanynan kolledzh ashyldy Onda studentter 5 tүrli mamandyk bojynsha bilim alady Қyzylorda ekonomika ekologiya zhәne kukyk akademiyalyk universiteti Өndeu Қyzylorda ekonomika ekologiya zhәne kukyk akademiyalyk universiteti zhogary oku orny 1997 zh mamyrda kurylgan Universitette 4 fakultet 12 kafedrada 18 mamandyk bojynsha kәsibi mamandar dayarlanady 99 okytushy 7 gylym doktory 37 gylym kandidaty zhәne ondiriste mol tәzhiribe zhinaktagan mamandar sabak beredi Universitette ҚR Bilim zhәne gylym ministrligi Filosofiya zhәne sayasattanu institutynyn zertteu bolimi zhumys istejdi Universitet okytushylarynan 2 doktorlyk 8 kandidattyk 14 magistrlik dissertaciya zhumystary korgaldy 2003 zhyldan beri universitet zhanyndagy Қyzmet kolledzhi zhumys istejdi Kolledzhde 11 mamandyk bojynsha arnauly orta mamandar dayarlanady Қyzylorda gumanitarlyk zan kolledzhi Өndeu Қyzylorda gumanitarlyk zan kolledzhi orta kәsiptik oku orny 2001 zhyly kurylgan Ekonomika zan pedagogika salalary bojynsha mamandar dayarlajdy Kolledzhde 1 gylym doktory 7 gylym kandidaty zhogary bilimdi mamandar dәris beredi Universitette kukyktanu ekonomika bolimderinde 8 mamandyk bojynsha mamandar dayarlaumen katar zheke adamdardyn sapaly bilim alu mүddesin kanagattandyruga zhәne enbek narygyndagy bәsekelestikke kabiletti boluyna dajyndajdy Salauatty omirdi koldau maksatynda zhumys zhүrgizetin Zhas zangerler KTK komandasy Әdilet debat kluby Salauattylyk ortalygy bar Kolledzhdi 2001 zhyldan sayasattanu gylymdarynyn doktory professor M Muhamedov baskaryp keledi Қyzylorda medicina kolledzhi Өndeu Қyzylorda medicina kolledzhi arnauly orta medicinalyk bilim beretin oku orny 1928 zhyly Қazakstan densaulyk saktau ministrliginin bujrygymen Қazak akusher tehnikumy bolyp ashylgan 1933 zhyly Feldsherlik mektep al 1954 zhyly Medicina uchilishesi dep atalgan 1996 zhyly kazirgi atauymen atalgan 1933 40 zhyldary oku ornynda 320 daj okushy bilim aldy Kolledzh emdeu akusherlik stomatologiya farmacevtika medbike mamandyktary bojynsha kadrlar dayarlajdy Қyzylorda muzyka kolledzhi Өndeu Қyzylorda muzyka kolledzhi Қazangap Tilepbergenuly atyndagy arnauly orta bilim beretin memlekettik oku orny 1977 zh ashylyp 1999 zhylga dejin M Mәmetova atyndagy Қyzylorda gumanitarlyk kolledzhinin kuramynda boldy 1999 zhyly zheke bolinip shykty Қolledzhde aspapta oryndau zheke әn salu horga dirizherlik etu horeografiya oner mamandyktary bojynsha bilim beriledi Kolledzhde әr zhyldary E Kosherbaev T Қalauov E Saktapbergenov basshylyk etti kazirgi direktory K Sh Botabaev Қazakstan bilim beru isinin ozyk kyzmetkeri Super Star megaproektisinin zhenimpazy A Kishkenbaev Zhas kanat bajkauynyn zhүldegerleri R Sadykov pen M Sejitmuratov t b osy oku ornynyn tүlekteri Mәdenieti ӨndeuҚyzylorda oblystyk kazak muzykalyk drama teatry Өndeu Қyzylorda oblystyk kazak muzykalyk drama teatry N Bekezhanov atyndagy kәsipkoj sahnalyk mekeme 1955 zhyly Enbekshikazak Almaty oblysy zhәne Қaratal audandary buryngy Taldykorgan oblysy zhergilikti teatry negizinde ujymdastyrylgan Teatr shymyldygy Ғ Mүsirepovtin Akan seri Aktokty tragediyasymen ashyldy 1960 zhyly teatr Қyzylorda kalasyna koshirilip 1970 zh N Bekezhanov esimi berildi 1997 zhyldan N Bekezhanov atyndagy Қyzylorda oblystyk kazak muzyka drama teatry bolyp ozgertildi Teatrdyn irge koterip kalyptasuyna akterler B Balgynbaev Sh Mәdenov H Saurykov Sh Bәkirova K Kopbaeva Қ Kopbaev S Rakyshev T Ajnakulov R Tәshibaeva A Manasbaeva Zh Bagysova Ә Kәnetov S Shotykov t b kop үles kosty Tungysh rezhisseri Zh Әbiltaev Қazakstannyn enb sin art boldy Teatrdyn bas rezhisserleri bolyp әr zhyldary Men Don Uk Andriasyan R S M Bajserkenuly Orazymbetov E S Қazakstannyn enb sin mәdeniet kajratkerleri Әmir Temir Hүsejin Қazakstannyn enb sin mәdeniet kajratkeri zhәne T Өtebaev suretshileri bolyp Ә Әbdirahmanov Zh Әbirov S Pirmahanov Қazakstannyn enbek sinirgen mәdeniet kajratkeri 1967 t b kyzmet istegen Teatr uzhymy M Әuezov pen L S Sobolevtin Abaj M Әuezovtin Қarakoz Қara kypshak Қobylandy Ғ Mүsirepovtin Қozy Korpesh Bayan sulu Қ Muhamedzhanovtyn Boltirik borik astynda Zhat elde T Ahtanovtyn Mahabbat muny Әke men bala S Zhүnisovtin Tutkyndar Қyzym sagan ajtam O Bodykovtyn Nartaj Қ Mukashevtin Partorg pesalaryn sondaj ak U Shekspirdin Korol Lir F Shillerdin Zulymdyk pen mahabbat K Goldonidin Eki myrzaga bir kyzmetker N V Gogoldin Үjlenu Sh Ajtmatovtyn Ana Zher Ana M Kәrimnin Ajgүl elinde t b spektaklderdi sahnaga shygardy Teatr balalar men bүldirshinder үshin Eki dos nemese deldal karga Akyldy Akshakar ertegilerin zhәne Қandyozek nashakor zhajly novella spektaklin sahnalady Nartaj bүldirshinderi atty kuyrshak teatry zhumys istejdi Shygarmashylyk zhetistikteri үshin teatr Bүkilodaktyk vengr dramaturgiyasy 1978 nemis dramaturgiyasy 1980 KSRO halyktary dramaturgiyasy 1982 festivaldarynyn laureaty boldy Қyzylorda oblystyk auyl sharuashylygy departamenti Өndeu Қyzylorda oblystyk auyl sharuashylygy departamenti oblys әkimshiliginin auyl sharuashylygy salasyndagy atkarushy organy Oblys kurylganda 1938 ҚazKSR Eginshilik komiteti zhanyndagy Қyzylorda oblysynyn zher bolimi retinde ujymdastyryldy 1947 52 zh ҚazKSR Auyl sharuashylyk ministrliginin oblystyk auyl sharuashylyk baskarmasy 1953 62 zh ҚazKSR auyl sharuashylyk minstitunin auyl sharuashylyk baskarmasy 1962 65 zh ҚazKSR auyl sharuashylyk onimderin ondiru men dajyndau ministrliginin oblystyk auyl sharuashylyk onimderin ondiru baskarmasy 1965 89 zh ҚazKSR Auyl sharuashylyk ministrlinin oblystyk auyl sharuashylyk baskarmasy 1986 89 zh ҚazKSR Memagroonerkәsibinin oblystyk agroonerkәsip komiteti 1989 93 zh oblystyk agroonerkәsip birlestigi 1993 98 zh oblystyk Auyl sharuashylyk baskarmasynyn 1998 2001 zh oblystyk auyl sharuashylyk baskarmasy bolyp atalyp keldi 2005 zhyldan kazirgi atymen atalady Departamenttin negizgi mindeti auyl sharuashylyk salasynda halykty azyk tүlikpen kamtamasyz etu ondiristi shikizatpen naryktyk katynastardyn damu zhagdajynda agrarlyk sektordyn eksporttyk mүmkindigin arttyruga bagyttalgan biryngaj memlekettik sayasatty zhүzege asyru bolyp tabylady Қyzylorda kalasyndagy zhastar sayabagy Өndeu Demalys parki Қyzylorda kalasyndagy zhastar sayabagy N Ә Nazarbaev atyndagy Қorkyt ata atyndagy Қyzylorda memleketik universitetinin 5 gimaraty manynda Syrdariya ozeni zhagasynda ornalaskan Aumagy 6 ga Қalanyn korikti zherinde ornalaskan bul zhastar sayabagy Қyzylorda kalysynyn bas zhosparyna endi Қyzylorda universitetinin zharatylystanu fakulteti mamandarynyn tәzhiribelik mashyktyk dәristeri osynda otedi Sayabakka universitettin gylymi kenesinin 17 5 2006 zhylgy sheshimi bojynsha ҚR prezidenti N Ә Nazarbaevtyn esimi berildi Қyzylorda oblystyk memlekettik arhivi Өndeu Қyzylorda oblystyk memlekettik arhivi gylymi kuzhattyk mekeme 1928 zh ujymdastyrylgan Algashky kezde okrugtik 1931 zh kalalyk arhiv boldy 1938 zhyldan kazirgi atauymen atalyp keledi Arhivte oblystyk uezdik kalalyk kenester men atkaru komitetterinin 1917 zhyldan bergi tarihi kuzhattary zhinaktalgan Oblys onirindegi azamat sogysynyn barysy algashky uzhymsharlar men kensharlardyn MTS tungysh mugalimder odagynyn Қosshy odagynyn kuryluy zhergilikti onerkәsiptin balyk sharuashylygynyn damuy kүrish osiru tehnologiyasyn mengeru atakty kүrishshiler Y Zhakaev M S Kimnin enbekteri mal sharuashylygyn damytu oku agartu densaulyk saktau mәdeniet baskarmalarynyn Қyzylorda kalasy astana bolyp turgan kezdegi 1925 29 oku oryndarynyn kuzhattary saktalgan Ғylymi anyktamalyk әdebieti 800 den kuzhat sany 136 mynnan asady Қuramynda 2 bolimshesi 7 audan arhivi bar Қyzylorda oblystyk filarmoniyasy Өndeu Қyzylorda oblystyk filarmoniyasy koncerttik sahnalyk mәdeni mekeme 1972 zh kurylgan Onyn algashky direktory T Қalauov boldy Filarmoniyany әr zhyldary D Dүj senbaev 1976 80 K Asanbaev 1980 85 Қ Muhamediyarov 1985 86 B Shokenov 1986 89 Sh Әbdibaev 1989 90 M Әbdikәrimov 1990 2001 S Ibrashev 2001 03 M Ahmetov 2003 05 baskardy Onyn kuramyna Syr kүmbezi zheteksh A Tuyakbaev Ak tolkyn zheteksh Қ Saktaganov Bәjsheshek zheteksh Қ Bajgabylov Syr marzhany zheteksh Ү Ahmetova Syr samaly zheteksh S Berdihozhaev ansamblderi zhәne Syr әzili ojyn sauyk otauy zheteksh B Esenov men Tomiris bishiler toby zheteksh G Myrzabaeva kirgen Tomiris toby Shabyt Halykar festivalinin laureaty boldy 2005 Қazirgi uakytta filarmoniyada Sh Қaldayakov atyndagy halykar әn bajkauynyn laureattary Қ Yskakov E Қanatbaeva R Baglanova atyndagy aumaktyk әnshiler bajkauynyn laureaty R Yskakova respublika Zhas kanat bajkauynyn diplomanty G Әlihanova t b zhumys istejdi Қyzylorda oblystyk radiosy Өndeu Қyzylorda oblystyk radiosy 1928 zhyldyn 14 karashasynda kurylgan Қyzylorda oblysynda 1938 zh radionүktelerdin sany 2 mynga zhuyk 90 zhyldary ol korsetkish 188 mynga zhetti 60 zhyldardyn basynda radiohabaryn taratuga Ә Myrzahmetov N Ospanov Ә Shabakov T Elemesov A Tokmagambetov Zh Shokenov D Ajdarov t b basshylyk etti 1958 63 zh oblys radiohabarlaryn taratuda 20 30 adam zhumys istedi Materialdar үsh tilde kazaksha 70 oryssha 20 korej tilinde 10 Algashynda zhetisine 1 ret 1 2 sagattan kejinnen kүnde әue tolkynyna shygatyn boldy 1964 zh oblysy radio elimiz kүrishshilerinin Bүkilodaktyk үndesuinin bastamashysy bola tura Қyzylordany Shymkentpen Kokshetaumen Taldykorganmen Қarakalpakstanmen bajlanystyratyn turakty radio kopirge ajnaldy 1967 zh Odak koleminde algash otkizilgen radiokyzmetkerlerdin birinshi ajmaktyk kenesinde Қyzylorda radio zhurnalisterinin zhumys tәzhiribesi keninen talkylanyp respublika koleminde taratyldy Sonymen katar magnitti plenkalardy elektrondy montazhdau әdisi elimizde algash ret Қyzylorda radiosynda koldanyldy 2004 zhylgy zheltoksan ajynan bastap әue tolkynyna shygudy toktatty Қyzylorda oblystyk tarihi olketanu muzeji Өndeu Қyzylorda oblystyk tarihi olketanu muzeji gylymi mәdeni mekeme 1939 zh negizi kalangan Algashky ekspoziciyasy 1890 96 zh salyngan shirkeu үjinde boldy 1980 zh zheke gimaratka koshirildi Murazhaj 14 zaldan turady 2000 02 zh murazhajda Өlke kenes үkimeti kezinde Syr bojyndagy astana Қyzylorda oblysy ekinshi dүniezhүzilik sogys zhyldarynda Tәuelsiz Қazakstan Etnografiya Mәdeniet zhәne oner zaldary ashyldy Oblys geografiyasyna arheologiyasyna arnalgan zaldar da olke tarihynan onerkәsibi men ezhelgi mәdenietinen mol maglumat beredi Murazhaj korynda 42920 zhәdiger bar onyn 5 mynnan astamy kormege kojylgan Ondagy en kundy zhәdigerler batyr kietin dulyga sauyt 1853 zenbirek ungylary aksha kollekciyasy Ұly Zhibek zholy sauda ajnalymyndagy Derekkozder Өndeu a b Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar zhәne astana kalalar audandar audan ortalyktary zhәne kentter bolinisindegi zhynysy bojynsha sany Balalar Enciklopediyasy 6 tom Қazakstan Ұlttyk encklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 ISBN 5 89800 123 9 https kk wikipedia org w index php title Қyzylorda amp oldid 2867502 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.