fbpx
Уикипедия

Қасым Тыныстанов


Көрнекті Алаш қайраткері, қырғыз ұлты елшілдік қозғалысының көшбасшысы Қасым Тыныстанов 1901 жылы бүгінгі Қыргызстан жерінде туған. Алғаш мұсылманша хат танығаннан кейін, орыс тілін жекелеген мұғалімдерден үйренген. Мұнан соң алты сыныптық «түзем школында» оқып, оны 1918- 1919 жылдары бітірген (Пішпекте болса керек). 1919 жылы республикадағы жергілікті ұлт мамандарын даярлау жоспарына сәйкес, ол Түркістан кеңестік автономиясының орталығына курсқа, жұмысшы факультетіне жіберіледі. 1921 жылы Ташкенттегі өлкелік Қазақ-қырғыз халык ағарту институтына түседі. Осында 1924 жылға дейін оқиды. Осы тұста бүгінгі қырғыз зерттеушілері біле бермейтін Қ.Тыныстановтың айрықша шығармашылық өмірбаяны басталады. Қырғыз азаматы 1922 жылы 4 желтоқсанда Ташкентте ашылған «Талап» мәдениетті көркейтушілер ұйымының басқарма мүшесі болып сайланады. Мұны көрнекті Алаш қайраткері Х.Досмұхамедұлы басқарғаны, осында М.Тынышбайүлы, М.Жұмабаев, М. Әуезов сынды азаматтар жұмыс істегені белгілі. Тағы бір айрықша дәлел, Қасымның алғашқы өлеңдері қазақтың «Жаңа өріс» газетінде басылған (мұны қырғыз зерттеушілері «Өріс» деп кате жазып жүр). «Жаңа өріс» - Ташкентте 1920 жылы 18 сәуір мен 27 шілде аралығында шыққан газет. Ол - тарихи «Ақжол» газетінің ізашары, дәлірек айтсақ «Жаңа өріс» кейін жалғасын тауып, «Ақжол» деген атпен шыққан.

Қасым Тыныстанов
Дүниеге келгені: 1901
Қыргызстан
Қайтыс болғаны: 1937
Ұлты: қазақ
Мансабы: Алаш қайраткері

1924 жылы Ташкентте Түркістан мемлекеттік баспасынан Қ.Тыныстановтың «Қырғыз тілінің хрестоматиясы» атты алғашқы педагогикалық еңбегі жарық көреді.

1925 жылдың басында ол К.К. Юдахинмен бірігіп орыс фабрикасының негізінде қырғыз әліпбиінің алғашқы нұсқасын жасайды. Ғалым осы жобасын 1926 жылы Бакуде өткен түріктанушылардың I сиезіне ұсынады, бірак ол қаралмайды. Осы басқосуда ғалым «Жаңа алфавитті түзудің негізгі принңиптері» атты баяндама жасайды.

1926 жылы Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан қайраткердің «Ересектер үшін әліпби» атты еңбегі жарық көреді. Мұнан кейін ғалым бірыңғай сол кез үшін іргелі зерттеулер жасаумен болады: Қырғызстан астанасынан 1927 жылы «Қырғыз тілінің грамматикасы», 1934 жылы «Қырғыз әдеби тілінің жаңа орфографиясының жобасы», «Қырғыз тілінің морфологиясы», 1936 жылы «Қырғыз тілінің синтаксисі» атты кітаптар жариялайды.

Қ.Тыныстанов 26 жасында Қырғыз АСР-інің халық ағарту комиссары болып тағайындалады. Қайраткер және ғалым ретінде қырғыз тілінің дыбыстық қатарын, грамматикасын және әдістемесін ғылыми жүйеге түсіріп, қырғыз ғылыми тілінің негізін қалыптастырады. Ол К.Юдахин, В.Бартольд, Е.Поливанов сынды әлемге белгілі ғалымдарды қырғыз тарихы мен әдебиетін, тілі мен этнографиясын зерттеуге және дүниежүзіне насихаттауға жұмылдыра алды.

Қасымның туған елі мен түрік жұрты алдындағы айрықша еңбегі - поэзиядағы ізденістері. Оның алғашқы жыр кітабы «Қасым ырларынын жинағы» деген атпен Мәскеудің «Күншығыс» баспасынан 1925 жылы жарық көрді. Оның алғысөзін Қырғыз ғылым комиссиясының мүшесі Б.Даниярұлы жазған (осы жинақ дәл осы атпен 2001 жылы Қырғызстанда А.Ақаевтың алғы сөзімен қайта жарық көрді). Мәскеу жинағына ақынның 1920 жылдан бастап жазған өлеңдері енген. Ол осы кітабындағы «Алашқа» атты өлеңінде тарихтың тағылымды кезеңі мен ауыр шағын салыстыра еске алып, елді серпілуге шақырады.

«Қаламға», «Айға», «Бұлбұлға», «Күйемін», «Бөбек тербеткетде», «Жастарға» т.б. өлеңдерінде сезім мен сыршылдықты қатар ұстап, оқырманға салмақты ой салады. Ал «Жаңыл мырза» поэмасында тарих қойнауына терең бойлап, ұлтқа қажет елшілдікті, жауапкершілікті асқақтата жырлайды. Қ.Тыныстановтың 1932 жылы жазған «Академиялық кештер» атты пьесасы «идеалистік ұстанымы үшін» кезінде қатты сыналғанға ұқсайды.

1935 жылы Фрунзеде «Манас» жырына байланысты тұңғыш бүкілодақтық конференция өтеді. Оның жұмысына Е.Поливанов, М.Әуезов т.б. ғалымдар катысады. Осы ғылыми жиында Қ.Тыныстанов манастанудың жаңа міндеттері туралы баяндама жасайды. Ғалымның осы және бұған дейінгі шынайы, ғылыми, елшіл пайымы саяси қуғын-сүргін жылдары алдынан шықты. Оған «ұлтшыл, кеңестік ұлт саясатына қарсы, иантюркист» деген айыптар тақты. 1937 жылы 1 тамызда ұсталып, өлім жазасына кесілді.

  1. «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет.
Бұл мақалада еш сурет жоқ.

Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
Суретті мыннан табуға болады:

  • осы мақаланың тақырыбына байланысты сурет Ортақ қорда табылуы мүмкін;
  • мақаланың өзге тіл уикилеріндегі нұсқаларын қарап көріңіз;
  • өзіңіз жасаған суретті жүктеңіз (авторлық құқықпен қорғалған сурет қоспаңыз!).


Бұл — мақаланың бастамасы.Бұл мақаланытолықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.
Қасым Тыныстанов
Қасым, Тыныстанов, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Көрнекті, Алаш, қайраткері, қырғыз, ұлты, елшілдік, қозғалысының, көшбасшысы, 1901, жылы, бүгінгі, Қыргызстан, жерінде, туған, Алғаш, мұсылманша, хат, танығаннан, кейін, орыс, тілін, жекелеген, мұғалімдерден, үйренген, М. Қasym Tynystanov Til Bakylau Өndeu Kornekti Alash kajratkeri kyrgyz ulty elshildik kozgalysynyn koshbasshysy Қasym Tynystanov 1901 zhyly bүgingi Қyrgyzstan zherinde tugan Algash musylmansha hat tanygannan kejin orys tilin zhekelegen mugalimderden үjrengen Munan son alty synyptyk tүzem shkolynda okyp ony 1918 1919 zhyldary bitirgen Pishpekte bolsa kerek 1919 zhyly respublikadagy zhergilikti ult mamandaryn dayarlau zhosparyna sәjkes ol Tүrkistan kenestik avtonomiyasynyn ortalygyna kurska zhumysshy fakultetine zhiberiledi 1921 zhyly Tashkenttegi olkelik Қazak kyrgyz halyk agartu institutyna tүsedi Osynda 1924 zhylga dejin okidy Osy tusta bүgingi kyrgyz zertteushileri bile bermejtin Қ Tynystanovtyn ajryksha shygarmashylyk omirbayany bastalady Қyrgyz azamaty 1922 zhyly 4 zheltoksanda Tashkentte ashylgan Talap mәdenietti korkejtushiler ujymynyn baskarma mүshesi bolyp sajlanady Muny kornekti Alash kajratkeri H Dosmuhameduly baskargany osynda M Tynyshbajүly M Zhumabaev M Әuezov syndy azamattar zhumys istegeni belgili Tagy bir ajryksha dәlel Қasymnyn algashky olenderi kazaktyn Zhana oris gazetinde basylgan muny kyrgyz zertteushileri Өris dep kate zhazyp zhүr Zhana oris Tashkentte 1920 zhyly 18 sәuir men 27 shilde aralygynda shykkan gazet Ol tarihi Akzhol gazetinin izashary dәlirek ajtsak Zhana oris kejin zhalgasyn tauyp Akzhol degen atpen shykkan Қasym TynystanovDүniege kelgeni 1901 ҚyrgyzstanҚajtys bolgany 1937Ұlty kazakMansaby Alash kajratkeri 1924 zhyly Tashkentte Tүrkistan memlekettik baspasynan Қ Tynystanovtyn Қyrgyz tilinin hrestomatiyasy atty algashky pedagogikalyk enbegi zharyk koredi 1925 zhyldyn basynda ol K K Yudahinmen birigip orys fabrikasynyn negizinde kyrgyz әlipbiinin algashky nuskasyn zhasajdy Ғalym osy zhobasyn 1926 zhyly Bakude otken tүriktanushylardyn I siezine usynady birak ol karalmajdy Osy baskosuda galym Zhana alfavitti tүzudin negizgi prinnipteri atty bayandama zhasajdy 1926 zhyly Mәskeudin Kүnshygys baspasynan kajratkerdin Eresekter үshin әlipbi atty enbegi zharyk koredi Munan kejin galym biryngaj sol kez үshin irgeli zertteuler zhasaumen bolady Қyrgyzstan astanasynan 1927 zhyly Қyrgyz tilinin grammatikasy 1934 zhyly Қyrgyz әdebi tilinin zhana orfografiyasynyn zhobasy Қyrgyz tilinin morfologiyasy 1936 zhyly Қyrgyz tilinin sintaksisi atty kitaptar zhariyalajdy Қ Tynystanov 26 zhasynda Қyrgyz ASR inin halyk agartu komissary bolyp tagajyndalady Қajratker zhәne galym retinde kyrgyz tilinin dybystyk kataryn grammatikasyn zhәne әdistemesin gylymi zhүjege tүsirip kyrgyz gylymi tilinin negizin kalyptastyrady Ol K Yudahin V Bartold E Polivanov syndy әlemge belgili galymdardy kyrgyz tarihy men әdebietin tili men etnografiyasyn zertteuge zhәne dүniezhүzine nasihattauga zhumyldyra aldy Қasymnyn tugan eli men tүrik zhurty aldyndagy ajryksha enbegi poeziyadagy izdenisteri Onyn algashky zhyr kitaby Қasym yrlarynyn zhinagy degen atpen Mәskeudin Kүnshygys baspasynan 1925 zhyly zharyk kordi Onyn algysozin Қyrgyz gylym komissiyasynyn mүshesi B Daniyaruly zhazgan osy zhinak dәl osy atpen 2001 zhyly Қyrgyzstanda A Akaevtyn algy sozimen kajta zharyk kordi Mәskeu zhinagyna akynnyn 1920 zhyldan bastap zhazgan olenderi engen Ol osy kitabyndagy Alashka atty oleninde tarihtyn tagylymdy kezeni men auyr shagyn salystyra eske alyp eldi serpiluge shakyrady Қalamga Ajga Bulbulga Kүjemin Bobek terbetketde Zhastarga t b olenderinde sezim men syrshyldykty katar ustap okyrmanga salmakty oj salady Al Zhanyl myrza poemasynda tarih kojnauyna teren bojlap ultka kazhet elshildikti zhauapkershilikti askaktata zhyrlajdy Қ Tynystanovtyn 1932 zhyly zhazgan Akademiyalyk keshter atty pesasy idealistik ustanymy үshin kezinde katty synalganga uksajdy 1935 zhyly Frunzede Manas zhyryna bajlanysty tungysh bүkilodaktyk konferenciya otedi Onyn zhumysyna E Polivanov M Әuezov t b galymdar katysady Osy gylymi zhiynda Қ Tynystanov manastanudyn zhana mindetteri turaly bayandama zhasajdy Ғalymnyn osy zhәne bugan dejingi shynajy gylymi elshil pajymy sayasi kugyn sүrgin zhyldary aldynan shykty Ogan ultshyl kenestik ult sayasatyna karsy iantyurkist degen ajyptar takty 1937 zhyly 1 tamyzda ustalyp olim zhazasyna kesildi 1 Derekkozder Өndeu Alash kozgalysy Almaty 2008 ISBN 9965 32 715 7Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz Bul makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul eskertudi dәldep auystyru kazhet Bul tulga turaly makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul eskertudi dәldep auystyru kazhet https kk wikipedia org w index php title Қasym Tynystanov amp oldid 2357999 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.
Бұл — тұлға туралы мақаланың бастамасы.Бұл мақаланытолықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.