fbpx
Уикипедия

Қарағанды облысы

Қарағанды облысыҚазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1932 ж. 10 наурызда құрылған. Жер аумағы 428 мың км2. Тұрғыны 1 380 280 адам, орташа тығыздығы 1 км2-ге 3,2 адамнан келеді (2018). Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында Шығыс Қазақстан, оңтүстігінде Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық әкімшілік аудандарға бөлінеді. 11 қала, 39 кент, 168 ауылдық әкімшілік округі бар. Әкімшілік орталық – Қарағанды қаласы.

Қазақстан облысы
Қарағанды облысы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Облыс орталығы

Қарағанды

Аудандар саны

9

Әкімі

Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек

Тарихы мен географиясы
Координаттары

48°00′ с. е.71°00′ ш. б. /48.000° с. е. 71.000° ш. б. /48.000; 71.000 Координаттар:48°00′ с. е.71°00′ ш. б. /48.000° с. е. 71.000° ш. б. /48.000; 71.000

Құрылған уақыты

10 наурыз 1932 жылы

Жер аумағы

427 982 км²(1-ші орын)

Уақыт белдеуі

UTC+6:00

Экономикалық ауданы

Орталық Қазақстан

Тұрғындары
Тұрғыны

1 379 061 адам (2018)(4-ші орын)

Тығыздығы

3,22 адам/км²(13-ші орын)

Ұлттық құрамы

қазақтар 51,31 %
орыстар 35,83 %
украиндар 2,98 %
немістер 2,34 %
татарлар 2,24 %
другие 5,29 % (2018ж.)

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 721

Пошта индекстері

100000

Автомобиль коды

09

ISO 3166-2:KZ коды

KZ-KAR

Ортаққордағы санаты: Қарағанды облысы

Мазмұны

Қарағанды облысының тарихы 1932 жылдан бастау алады. Сол жылы орталығы Петропавл қаласы болып белгіленген Қарағанды облысы құрылды. Арада төрт жыл өткенде ол екіге бөлінді. Біреуі Солтүстік Қазақстан аталып, екіншісі Қарағанды қаласы және 14 аудан қараған жаңа аймаққа айналды.

ҚОАК-тің Қарағанды облысы бойынша Ұйымдық комитетінің төрағасы, өлкелік партия комитетінің ұйымдастыру бюросының мүшесі Абдолла Асылбеков болды.

Осы өңірдің тумасы, сол замандағы қоғамдық құбылыстардың, өзгерістердің ұйытқысы, ұлттық басшылық құрамның көрнекті өкілі Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков облыстық кеңес атқару комитетінің тұңғыш төрағасы болып сайланды. Бірақ ол 1937 жылдың зобалаңына ұшырап, нақақтан нақақ ауыр жазаға кесілді.

1938 жылдың қыркүйегінде Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институтының құрылды. Ол кейін педагогикалық институттың, бұдан соң қазіргі Е.А.Бөкетов атындағы мемлекеттік университеттің негізін қалаған облыстағы тұңғыш жоғары оқу орны болды. Бұл уақытта қала тұрғындарының саны 162 мың адамға ұлғайып, бүгінгі орталық бөлігіндегі ғимараттар мен үйлердің салынуы басталды.

1939 жылы құрамынан Ақмола облысы бөлініп шығып, әкімшілік-аумақтық құрылымы жүйелене түсті.

1943 жылы Қарағандыда облыстар арасынан алғаш рет өткізілген әйгілі ақындар айтысы болды. Облыстың барлық қалаларына, аудан орталықтарына, ірі кәсіпорындарына радио арқылы тыңдатылған бұл айтыста атақты халық ақындары Доскей Әлімбаев, Шашубай Қошқарбаев, Қайып Айнабеков, Жолдыкей Нұрмағамбетов, Нартай Бекежанов,Ғабдиман Игенсартов, Нұрлыбек Баймұратов, Көшен Елеуовтер жыр додасын қыздырды.

1944 жылдың 31 желтоқсанында Теміртаудағы Қазақ металлургиялық қайта өңдеу зауытының бірінші мартен пешінің қатарға қосылып, қазақстандық тұңғыш болат алынды.

1947 жылы 12 миллион 565 мың тонна көмір өндіріліп, Қарағанды Одақтағы үшінші отын ошағы ретінде танылды. Қазақ металлургия зауытында екінші мартен пеші іске қосылып, экономиканың нығаюы басталды.

1949 жылдың 16-21 маусымы аралығында қалада «Орталық Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеп, игеру проблемалары» жөніндегі Қазақ КСР Ғылым академиясының көшпелі сессиясы өткізілуі аймақ ғылымының дамуына тың қозғау салды. Геология басқармасы құрылып, жаңа кен көздерін іздестіріп табу істерін кең ауқымды жүргізу жолға қойылды.

1949 жылдың 29 тамызында Семей полигонында тұңғыш атом бомбасының сыналуы облыс тарихындағы қаралы таңба болып қалды. Төрт жылдан кейін Дегелең тауы тұсында сутегі қаруы жарылып, Егіндібұлақ аймағы өңірі тұрғындарына тағы ауыр зардап әкелді. 1949-1962 жылдары бір кездегі әсем өңірдің ашық аспанында дүлей қарудың 266 жарылысы жасалды. Содан кейінгі уақытта да сынақтар тоқталмай, дала 300 рет ғаламат жарылыстардан сілкінді.

1950 жылдың 17 қазанында облыстағы екінші жоғары оқу орны — Қарағанды медициналық институты ашылды. Аймақтың өз білікті дәрігерлерін көптеп даярлауына мүмкіндік туды.

Облыс елуінші жылдары тек өнеркәсібі дамуымен ерекшеленбей сондай-ақ ауыл шаруашылығын да өркендетті. 1956-1957 жылдары аймақта ірі қара саны — 36,5 мың, қой мен ешкі 358,7 мың басқа жетті. Сонымен қатар бұл кезеңде тұрғын үй құрылысы кең қанат жайды. Облыс бойынша 1958 жылы 1957 жылмен салыстырғанда осы мақсатқа жұмсалған қаржы мөлшері 13 пайызға өсіп, тұрғын үйлерді пайдалануға беру 28 пайызға артты.

1953 жылдың қыркүйегінде облыстағы үшінші жоғары оқу орны Қарағанды тау-кен институты (қазіргі мемлекеттік техникалық университет) тұңғыш рет студенттер қабылдады. Бұл жылы Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» және Ғабит Мүсіреповтің «Оянған өлке» романдары қарағандылық оқырмандардың қолына тиді.

Қарағандының түбіндегі Жауыртау етегінде туып-өскен Ғабиден Мұстафин бұдан соң аймақ өткендегісін баяндаған «Дауылдан кейін» және «Көз көрген» кітаптарын жазды.

Тың

Елуінші жылдардың орта шенінде облыстың топырағы құнарлы бөліктерінде тың игеру науқанының басталуы елеулі оқиғалардың бірі болды. Осынау іс жері егін өсіруге қолайлы Нұра және Осакаров аудандарында кең өріс алды. Алғашқы тың шаруашылықтары «Донской», «Родниковский», «Киевский», «Энтузиаст», «Шахтер», «Индустриальный», «Шербаковский», «Киргизия» т.б. құрылды.

1954 жылы Жезқазғанға қала мәртебесі берілді. 1957 жылдың 3 желтоқсанында Кеңес одағындағы ең ірі металлургиялық зауыт Қазақстан Магниткасында бірінші домнаның іргетасы қаланды.

1958 жылдың қазан айында облыс Ленин орденімен марапатталды. Ол астық және ауыл шаруашылығының басқа да өнімдерін өндірудегі зор жетістіктер үшін берілген еді.

Қоныстандыру

Орталық Қазақстанның этникалық құрылымының құрылуы мен дамуының тарихы ұзақ. Өлкені қоныстандыру әртүрлі уақыттарда және түрліше жүргізілді. Орталық Қазақстан аумағында адам баласы ежелгі кезеңнен өмір сүргені белгілі, бірақ, өлкені қоныстандыру және игеру үдерісі XX ғасырға дейін созылды.

Бұл кезең Қазақстан аумағында өз позициясын нығайту мақсатында күрес жүргізген Ресей империясының аймақта өз қызметін жандандыруымен сипатталады. 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы Жарғы» бойынша қазіргі Қарағанды облысының аумағы Баянауыл, Ақмола, Қарқаралы округтерінің құрамына кірді. Өз әсерінің күшін нығайту және өлкені игеруге қажетті жағдай жасау үшін патша үкіметі шекара бойына нығайтылған шептер ұйымдастырды. Осы шептер бойында сібір казактары мекендеген Қарқаралы (1824 ж.), Ұлытау (1841 ж.), Ақтау (1837 ж.) және тағы да басқа осылар сияқты алғашқы елді мекен-станицалар пайда болды.

Орта жүздің ірі руларының бірі арғындардың негізгі бұқарасы Орталық Қазақстанда шоғырланғаны белгілі. Деректік мәліметтер бойынша олардың саны уездер бойынша келесідегідей болған: Қарқаралы уезінде – 87 381 шаруашылық, Ақмолада- шамамен 100 мың, Атбасарда – 32 207 болған. Бұнымен қоса осы жерлерде найман руынан шыққан қазақтар да көшіп-қонып жүрген. Атбасар уезінде олар 38 375 шаруашылық болды.

Орталық Қазақстан өнеркәсіптік даму деңгейі тұрғысында республика аймақтары арасында бірінші орын алады. Онда қуатты екі өнеркәсіптік торап құрылған. Бірі Қарағанды-Теміртау көмір-металлургиялық кешені, оған Қарағанды, Теміртау, Саран, Абай, Шахтинск, Ақтау, Жезқазған қалаларындағы электр энергетикасы, машина жасау, металл өңдеу, химия, жеңіл, азық-түлік өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындары кіреді, екіншісі Балқаш түсті металлургия өнеркәсіптік кешені, ол негізінен мыс кендерін өндіру және өңдеуге тазартылмаған және тазартылған мысты, түсті прокатты, сондай-ақ марганец, қорғасын, мырыш және басқа полиметалл концентраттарын шығаруга маманданған. Осынау кәсілорындық торап Жезқазган, Балқаш, Сәтпаев, Қаражал қалаларының, Жәйрем, Жезді, Қоңырат, Саяқ, Ақшатау кенттерінін кеніштері мең шахталарын, байыту фабрикаларын, мыс қорыту зауыттарын, өнеркәсіптін химия, азық-түлік және басқа салаларын біріктірген.

Облыс экономикасының қазіргі жағдайы экономикалық және әлеуметтік құрылымдардағы елеулі өзгерістермен сипатталады. Облыстың республикадағы өнеркәсіптік өндірістің жалпы көлеміндегі үлес салмағы 15% пайыздан асып жығылады. Бүгінде аймақта 300-ден астам бірлескен және шетелдік кәсіпорындар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең ірілері мыналар: «Қазақмыс» корпорациясы ААҚ, ол көп қырлы, өндірісі аяқталған циклды кен-металлургия кәсіпорны, әрі бірқатар зауыттар, кеніштер және энергетикалық нысаңдардьі біріктіреді; «Арселор Миттал» ААҚ, ол толық металлургиялық циклді кәсіпорындардын барлығының Қарағанды бассейнінің көмір шахталарының ЖЭО, қосалқы және басқа да қызмет көрсететін өндірістік инфрақұрылымының басын қосқан.

Марганецтің ірі өндірушісі «Жәйрем КБК» ААҚ болып табылады. Мәшине жасау және металл өңдеудегі жетекші кәсіпорындар Пархоменко атындағы мәшине жасау зауыты, «Қарағандыкенмаш» НТЭК» ЖАҚ, «Қарағанды құю-мәшине жасау зауыты» ААҚ, «Техол» ЗПХ ЖАҚ, «Қазкарметавтоматика» ААҚ және басқа кәсіпорындар есептеледі. Резеңке және пластмасса бұйымдар шығаратын негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындар қатарына «Қарағанды резеңке техника» ЖШС, «Саранрезеңкетехника» ААҚ, «Восход» ЖШС жатады.

Химиялык өнеркәсіпте «Теміртау химия-металлургиялық зауыт», «Монета Дитерджентс жуғыш заттары зауыты» ЖШС жұмыс істейді. Құрылыс материалдарды өндірумен «Сеntral Аzia Cement» ААҚ және «Қарағанды асбоцементтік бұйымдары» ЖШС айналысады.

Жеңіл өнеркәсіптің ірі кәсіпорындары «Гүлден» ЖШС және «Тоmiris» ЖШС, азық-түлік өндірісінде «Тұлпар» фирмасы саналады.

Өндірістік мәселелерді шешу және тұрғындардың қажеттіліктерін қанағаттандыру, сондай-ақ жаңа технологияларды енгізу үшін тың өндірістік куаттар және нысандар іске қосылуда, әртүрлі мәшинелер мен тау-кен және өңдеу өнеркәсібінің техникалық жабдықтарына қосалқы бөлшектер өндіру және тұтыну тауарларын даярлау ауқымы ұлғая түсуде.

Қарағанды облысы бойынша 55 ұлттық-мәдени орталықтар жұмыс істейді. 20 орталықта кешкілік мектептер жұмыс жасайды.Әр мектепте оқып үйренушілер саны орта есеппен 25 адамды құрайды.

Аса белсенді ұлттық-мәдени орталықтарға Қарағанды қаласы, Жезқазған қаласы, Сатпаев, Теміртау, Бұхар-Жырау аудандары кіреді.

Қарағанды облысы Қазақстан Республикасының орталығында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік. 1932 жылы, 10 наурызда құрылған. Жерінің аумағы 428,0 мың км². Тұрғыны 1333, 6 мың адам. Солтүстігінде Ақмола, Павлодар, шығысында Шығыс Қазақстан, оңтүстігінде Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, батысында Ақтөбе, Қостанай облыстарымен шектеседі. Облыс 9 ауылдық, 2 қалалық, әкімшілік ауданға бөлінеді. 11 қала, 39 кент, 168 ауылдық әкімшілік округі бар. Әкімшілік орталығы-Қарағанды қаласы.

Қарағанды облысы Сарыарқаның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын Торғай қолатының шығысы мен Тұран ойпатының сотүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз-Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, Ерейментау, Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанбай өзендерінің аңғары, оңтүстігін Бетпақдалада сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары-гранитті тау массивтері көптеп кездеседі.

Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш-Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі-Қарқаралы (Жиренсақал тауы, 1403 м), Кент тауы, Қу, Қарақуыс тауы, Қызылтас тауы, Қызыларай тауы т.б. көптеген таулар алып жатыр.

Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш-Ертіс су айрығынан басталып, Теңіз-Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары - Шерубайнұра және Құланөтпес пен Көң өзендері. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Құсақ, т.б. өзендер суландырады.

Қарағанды облысы - Қазақстанның ірі өнеркәсіп кен байлықтары мен ауылшаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия , химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамыған , облыс экономикасының ірі орталығы.

Халқының саны 1 миллион 381,6 мың адам,оның ішінде 1 миллион 138,5 мың адам қалаларда тұрады. Облыста республика халқының 9% -ы тұрады. Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км².- 3,2 адамнан келеді.

Қалалары : Қарағанды, Абай, Балқаш, Жезқазған, Қаражал, Қарқаралы, Приозерск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск.

Қарағанды облысында қазақтардан (37,6 %) басқа көптеген ұлт өкілдері мекендейді: орыстар (43,6%), украинлар (5%), беларусьтер (4.0%), немістер.(0.2%) , басқалары (7.5%).

Облыс республикадағы марганецтің баланстық қорының 100 пайызын, вольфрамның 80, молибденнің 64, қорғасынның 54, мырыштың 40, мыстың 36, көмірдің 32, соның ішінде коксті көмірдің 100, баридің 70 пайызының қоры бар.

Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ-өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды.

Қарағанды облысы 2001 жылы республикада жалпы ішкі өнімнің 10,1% -ын (290,6 млрд.теңге) берді.

Облыстың энергетикасы жергілікті көмірге негізделген. Ірі аудандық және жылу электр станциялары Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Балқаш, Тентек, Топар, Қаражал елді мекендерінде, ұсақтары Қарсақбай, Атасу, Жамбыл, Мойынты, Сарышағанда орналасқан. Өнеркәсіптің басты салаларының бірі-көмір өндіру, кокс шығару. Түсті металлургия мыс кендерін өндіру мен қорыту және полиметалл мен сирек кездесетін металл кентастарын шығару мен байыту салаларынан тұрады. Облыста мыс өнеркәсібі екі орталықта дамыған. Оның біріншісі «Қазақмысә корпорациясына қарайтын Жезқазған кен-металлургия комбинатында. Оның құрамында Жезқазған кентінде, Сәтбаев қаласында 10-ға жуық механикаландырылған шахталар, екі карьер, екі байыту фабрикасы, мыс қорыту зауыты бар. Екіншісі-«Балқашмыс» кен-металлургия комбинаты. Оның құрамында Қоңырат, Саяқ, Шатыркөл карьерлері, байыту фабрикасы, мыс қорыту, қақтау зауыттары бар. Жезқазған, Балқаш кен-металлургия комбинаттары мыс балқытумен қатар таза алтын, күміс, т.б. сирек металдар алумен шұғылданады.

Полиметалл мен сирек кездесетін металдарды өндіру өнеркәсібі дамып келеді. Оныің ірі орталығыАқжол (қорғаысн, мырыш), Ақшатау, Жамбыл (вольфрам, молибден), Қарағайлы, Жоғарғы Қайрақты (полиметалл, сирек металдар). Облыста Балқаш, Жезқазған, Теміртау зауыттарынан шығатын газ, әк-тас, минералды түз кендерінің негізінде химия өнеркәсібі дамып келеді. Химия кәсіпорындарынан Теміртауда химияда химия- металлургия зауыты, «Қарағанды химя өнеркәсібі» ЖШС-і, Саранда екі машина жөндеу зауыттары бар. Машина жасау және металл өңдеу кәсіпорындары негізінен Қарағанды қаласында орналасқан. Мұнда құю-машина жасау зауыты, «Қарағанды кен-машина-ИТЭКС» ААҚ, Энергия, сауда-техника комбинаты,турбо-механикалық, Пархоменко атындағы машина жасау, көмір машинасын жасау, №1 машина жасау, тұрмыстықтехника заттары, Теміртауда «Шығысэнергияжөндеу-SEE», «Энергия жөндеу-Т» ЖШС-рі, «Энергоприбор» өндірістік кооперативі, Жезқазғанда «Салаларалық өндіріс-өндіру фирмасы» өндіріс кооперативі жұмыс істейді. Облыс қалаларында және кейбір ірі кенттерде,аудан орталықтарында тұрмыс қажетін өтеу комбинаттары, баспаханалар жұмыс істейді. Балқаш көлінде балық ауланады.Ол Шашубай кентіндегі (Балқаш қаласы жағалауында) балық зауытында өңделеді.

Қарағанды облысында 95 аурухана, 359 амбулатория мен емхана болды Оларда 5777 дәрігер, 10866 орта медициналық мамандар жұмыс істеді. 298 кітапхана, қазақ, орыс драматетрлары, филармония, музыкалық комедия театры. 33 клуб пен мәдениет үйі, 8 мұражай, цирк бар. 1931 жылдан 2 облыстық («Орталық Қазақстан», «Индустриальная Караганда») және бір қалалық (Темиртауский рабочий») газеті шығады.Бір сөзбен айтқанда, Қарағанды қаласының облыс орталығы болуы оның жан-жақты, түрлі салада дамып, одан әрі өсіп өркендеуіне мүмкіндік берді.

Облыста 11 қала бар: Абай, Балқаш, Жезқазған, Қарағанды, Қаражал, Қарқаралы, Приозерск, Саран, Сәтбаев, Теміртау, Шахтинск.

Кенттер: Ағадыр, Ақжал, Ақтас, Ақтау, Ақшатау, Жаңаарқа, Жоғарғы Қайрақты, Гүлшат, Дария, Долинка, Жәйрем, Жамбыл, Жарық (Сейфуллин), Жезді, Жезқазған, Изумрудный, Қайрақты, Қарабас, Қарағайлы, Қарсақпай, Нұра, Қоңырат, Қушоқы, Қызылжар, Мойынты, Молодёжный, Новодолинский, Осакаровка, Сарышаған, Саяқ, Ғабиден Мұстафин, Топар, Ботақара, Шақан, Шашубай, Шұбаркөл, Южный.

Ауылдар — 273.

қалалар мен аудандар халық саны(2007 г) ауданы(км кв.) әкімшілік орталығы құрылған жылы әкімшілік бөлінісі
Қарағанды 453 400 543 - 1934 1 а.о.
Теміртау 171 900 300 - 1945 1п
Жезқазған 97 300 1 800 - 1954 3 а.о.
Сәтбаев 70 600 1 100 - 1973 1 а.о. 1п
Балқаш 73 700 5 900 - 1937 4 п
Саран 50 700 174 - 1954 1п
Шахтинск 56 600 200 - 1961 3п
Қаражал 19 000 12 300 - 1963 1п
Приозерск 12 800 54 - 1956 -
Абай ауданы 54 700 6 500 Абай 1997(1973) 10 а.о. және 4 к.
Бұқар жырау ауданы 60 700 14 600 Ботақара 1938 27 а.о. және 3 к.
Ақтоғай ауданы 18 900 52 000 Ақтоғай 1928 15 а.о. және 2 к.
Шет ауданы 46 500 65 700 Ақсу-Аюлы 1928 18 а.о. және 9 к.
Нұра ауданы 30 600 46 300 Нұра 1928 25 а.о. және 2 к.
Осакаров ауданы 36 800 11 200 Осакаровка 1940 22 а.о. және 2 к.
Қарқаралы ауданы 42 500 35 500 Қарқаралы 1930 23 а.о. және 1 к. 1 қ
Ұлытау ауданы 14 300 122 900 Ұлытау 1972 13 а.о. және 3 к.
Жаңаарқа ауданы 28 500 50 900 Жаңаарқа 1928 12 а.о. және 2 к.

а.о. – ауылдық округ к. – кент қ - қала

  1. Бұқар жырау ауданы
  2. Осакаров ауданы
  3. Қарқаралы ауданы
  4. Жаңаарқа ауданы
  5. Абай ауданы
  6. Шет ауданы
  7. Нұра ауданы
  8. Ақтоғай ауданы
  9. Ұлытау ауданы

Облыстық қалалар

  1. Қарағанды
  2. Теміртау
  3. Жезқазған
  4. Сәтбаев
  5. Балқаш
  6. Саран
  7. Шахтинск
  8. Қаражал
  9. Приозерск

Аудандық қалалар

  1. Абай
  2. Қарақаралы

Қарағанды облысы Сарыарқаның оңтүстік жарты бөлігінде орналасқан. Қиыр батысын Торғай қолатының шығысы мен Тұран ойпатының солтүстік-шығысы, солтүстігін Теңіз – Қорғалжын ойысы, Есіл жазығы, Ерейментау, Қызылтау және басқа ұсақ таулар, шығысында Ащысу, Дағанделі өзендерінің аңғары, оңтүстігін Бетпақдала сазды шөлі мен Балқаш көлі алып жатыр. Бедері негізінен ұсақ шоқылы, төбелі-белесті болып келеді. Олардың арасында ерте кездегі өте биік қатпарлы таулардың жұрнақтары – гранитті тау массивтері көптеп кездеседі. Мұндай аласа тауларды тауаралық кең жазықтар, өзен аңғарлары, көл ойыстары бөліп тұрады. Облыстың батыс бөлігін Ұлытау (1131 м), Арғанаты, Желдіадыр, т.б. таулар, ұсақ, орташа Абсолюттік биіктігі 300 – 500 м Сарысу төбелі-белесті жазығы алып жатыр. Қарағанды облысының шығысын көтеріңкі келген Балқаш – Ертіс суайрығын құрайтын таулар тізбегі – Қарқаралы (Жиренсақал тауы, 1403 м), Кент тауы (1469 м), Қу (1356 м), Қарақуыс тауы (1342 м), Қызылтас тауы (Қушоқы, 1283 м), Қызыларай тауы (Ақсораң, 1565 м, Сарыарқаның ең биік нүктесі), Кешубай (Сарыобалы, 1320 м), Қоңыртемірші тауы (Қарасораң, 1368 м), т.б. көптеген таулар алып жатыр. Шығыс бөлігі өзінің биіктігімен (орташа Абсолюттік биіктігі 500 – 1000 м) және жер бетінің қатты тілімденгендігімен ерекшеленеді. Облыстың бұл бөлігі солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте аласарады. Үлкенді-кішілі ойыс пен қазаншұңқырлар бір-бірімен алмасып жатады. Аласа тау массивтерінің салыстырмалы биікт. 500 – 600 м, бұлардың арасында белесті қырат немесе көптеген шашыранды ұсақ шоқылар, дөңесті бұйраттар, адырлар кездеседі. Облыстың солтүстігінде Ерейментаудың оңтүстік сілемдері – Ақдің (899 м), Нияз (833 м), Айыртау (814 м), Желтау, т.б. таулар, Қарасор көлінің ойысы бар. Облыстың оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде Арал маңы Қарақұмы, Мойынқұм, Жетіқоңыр, Қарақойын, Сарықұм сияқты құм массивтері жайғасқан.

Облыстың жер аумағы каледон және герцин құрылымдарын қамтитын Орталық Қазақстан палеозоидының ортаңғы бөлігінде орналасқан. Каледон қатпарлығына Шыңғыс-Тарбағатай мегаантиклинориі мен Шыңғысалды синклинориі және Семізбұғы синклинориі, каледонид пен герцинидтің орта тұсында орналасқан Қарағанды синклинориі герциндік Теңіз ойысы мен Карағанды синклинорийіне батыс бөлігінен келіп жалғасатын Сарысу-Теңіз көтерілімі жатады. Құрамына Спасск антиклинорийі, Қарасор және Өспен синклинорийі, Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесінің сож. доғасы кіретін герциндік құрылым Қарағанды синклинориінен оңтүстікте орналасқан. Бұл құрылымдар түрлі құрамды құмтас, әктас, кварцит, жаңғыш тақтатас, вулканиттерден түзілген. Әртүрлі бағыттағы жарылыстары мен опырылыстары бар интрузиялар жыныстарды қатпарлыққа жаншып, қиып өткен. Геологиялық құрылымдар ішінде егжей-тегжейлі зерттелгені ендік бағытқа жақын созылып жатқан Қарағанды синклинорийі. Синклинорийдің орта тұсын Қарағанды көмір бассейні алып жатыр. Қарағанды синклинорийінің батыс бөлігі грабен-синклинальды девон және төменгі палеозойдың вулканогеңді-терригенді қабаттарынан түзілген майысулар мен көтерілімдердің кезектесіп отыруымен сипатталады. Мұнда Самар және Завьяловка тас көмір кен орындары орналасқан. Грабен-синклинальдар шығыс және батыс жағынан меридиан бағыттағы жарылыстармен шектелген. Бассейннен солтүстікке таман фамен және турней ярусының карбонатты жыныстарымен, сол сияқты төменгі карбонның көмірлі қабаттарынан түзілген брахисинклинальдардың және мульдалардың көтеріңкі учаскілерімен кезектесіп отыратыны байқалады. Бұл тұсқа көміріндегі күл мөлшері жоғары Қушоқы және Бөрілі кен орындарының қабаттары сай келеді. Қарағанды көмір бассейнінің оңтүстік жиегінде қорғасын-мырышты руда жүлгілері мен Жалайыр барит кені белгілі. Бассейннің түрлі бөліктерінен металлургия, химия және цемент өнеркәсібіне пайдалануға жарамды әктастың бірнеше кен орны анықталды. Бұлардың қатарына барланып, пайдалануға берілген Астахов, Сарыапан, Волын, Оңтүстік Топар әктас кен орындары жатады. Құмтас-қиыршықтас кенорындарының негізгі зертгелген бөлігі өзен аңғарларында шоғырланған. Юра шөгінділері үстіне жиналған саз балшық аязға төзімді құрылыс кірпішін, керамиқалық бұйымдар, отқа төзімді материалдар даярлауға пайдаланылады. Актас, Сасыққарасу саз кені пайдаланылуда. Девон эффузияларынан құрылысқа жарамды тас кені жан-жақты зерттеліп, игерілуде. Қарағанды синклинорийінін оңтүстігін ала, Тектұрмас антиклинорийінен солтүстікке таман шығыс-солтүстік-шығыс бағытта ұзындығы 250 км, ені 5-15 км-лік Спасск жаншылу зонасы орналасқан. Бұл зонада Орталық Қазақстанның девондық жанартаулық белдеуінің жыныстары солтүстік-шығыс бағытқа қарай созылған. Мұнда 20 шақты жанартаулық-тұнбалы мыс кені (Жалғызтөбе, Жетімшоқы, Қызылшоқы, Қожақонған, Қызылөгіз, Көктал, Көктасжал, Сарыадыр, Алтынтөбе және т.б. кен орындары) және 250-ден астам мыс белгілері мен бірнеше геохимиялық аномалиялар анықталды. Пирофиллит, мәрмәр кендері де табылып, барланды (Спасск). Зонаның оңтүстігіне таман ендік бағытқа жақын силурдың терригендік жыныстарынан түзілген, кіші гранодиоритгі интрузияларымен байланысы бар Нұра синклинорийі өтеді. Гранит және жоғарғы фамен туфы, туфогенді құм тасы бар гранодиориттің солтүстік массивтерінде кремнийпиритті-магнетитті-гематитті кен орыңдары (Кентөбе темір кен орны) ұштасып жатыр. Облыс жерінде батыс жағынан қоршап жатқан Сарысу-Теңіз көтерілімі әр кездері грабен-синклиналь және горст-антиклиналь түзейтін қатпарлық пен жарылыстың бұзылуға жиі ұшырап отырған жанартаулық шөгінді және интрузивті жыныстардан түзілген. Көтерілімнің орталық белігін алып жатқан Шұбаркөл грабен-синклиналіне күлділігі аз (2-10%), қоры 2 млрд.т Шұбаркөл көмір кені орналасқан юра ойысы, ал Қызылжар горст-антиклиналіне Баршын липарит және кірпіштік саз кендері сай келеді. Шыңғысалды синклинорийі мен Шыңғыс-Тарбағатай мегаантиклинорийінің батыс бөлігін тұтас қамтитын палеозой жыныстарынан түзілген. Мұнда карбонның порфирлі гранитоидтарының ұсақ интрузияларымен байланысты келетін мысты-порфирлік типті плутогенді-гидротермальды рудалану (Көктасжал кен орны) және колчедандық типке жақындайтын ұсақ мыс кен орындары анықталған. Ұлытау-Жезқазған аймағының геологиялық құрылымы тау жыныстарының әр түрлі үш кешендерінен қалыптасқан: 1-кембрийге дейінгі күрделі дислокацияға ұшыраған метаморфтық жыныстар; 2-палеозойдың жанартаулық тұнба қатпарлы жыныстары; 3-мезозой және кайнозойдың құмтасты-сазды платформалық құрылымдары. Ұлытау-Жезқазған аймағы шегінде мыстың аса ірі кен орындары, марганецтің, қорғасын және мырыштың ірі кен орындары, темірдің, никельдің, кобальттың, көмірдің, асбестің құрылыстық және флюстік шикізаттардың орташа және шағын кен орындары, алтынның, хром, никель, мыс, платина руда түзілу белгілерінің, бейруда пайдалы қазбалары — магнезит, тальк, барит, кварц, флюорит, асбест шоғырланған. Қара және түсті металдар рудаларында күміс, рений, кадмий, таллий, германий және т.б. шашыранды элементтердің құнды қоспалары кездеседі. Темір рудалары ның жер бетіне шығып жатқан ірі орындары Қарсақбай зауыты ауданында 40 км-ге созылып жатыр. Мұнда Керегетас, Балбырауын, Қаратас, Қарашоқы және Сазтөбе кен орындары орналасқан. Керегетас және Балбырауын кен орындарының темірлі кварциттің қалынды

ғы 10 м-ден 220 м-ге баратын 5-7 горизонты бар. Бүкіл 400 км-лік өн бойындағы темірдің қоры миллиард тонна деп бағаланып отыр. Ұлытау-Жезқазған аймағы марганец рудаларының қоры бойынша Қазақстаңда негізгі аудандарға жатады. Жезді кен орны ауданында темірлі-марганецті руда белгілері бар Балажал, Емельяновское, Батыс Керегетас, Жаман Кергетас орыңдары белгілі. 20 ғ-дың 80-жылдарының ортасында Қаптыадыр тауының оңтүстігін ала Айдарлы фабен-синклиналінде марганецтің жаңа кен орындары (Богач, Тур 1, Тур II және т.б.) ашылды. Қазіргі танда мыс рудалы формацияларының ішіндегі өнеркәсіптік маңыздысы — Жезқазған рудалы формациясы. Осы формацияның Жезқазған, Жыланды тобы (Итауыз, Сарыоба, Қарашошақ, Қыпшақбай, Аралбай, Жаманайбат және т.б. ұсақ кен орындары төменагі, орта және жоғарғы карбон және төменгі пермьнің терригендік шөгінділеріне байланысты түзілген. Никель және кобальт кен орындары Шайтантас, Ешкіөлмес, Талдысай массивтерінің желмен үгілген гипербазиттері негізінде шоғырланған, бетін миоцен шөгінділері жапқан. Шу-Сарысу ойпаңының шығыс жапсарындағы кең алаптағы көне үгілу қыртысында бокситтің қоры анықталуда. Жезқазған-Ұлытау өңірінде жанғыш пайдалы қазындылардан Байкоңыр ауылының маңында юраның коңыр көмір кені (Байкоңыр және Қияқты кені) кездеседі. Қоры 100 млн т. шамасында. Шұбаркөл кенішіндегі көмір қоры 1,7 млрд т. деп есептеледі. Байкоңыр поселкесінен оңтүстік-батысқа қарай 170 км жерден Оңтүстік-Торғай мұнай-газ провинциясы (Құмкел тобы) ашылды. Шу-Сарысу ойпаңынан 14 мұнайлы-газды мүмкіндігі мол құрылымдар анықталды және Шу көтерілімінен Придорожное газ кен орны ашылды.

Жерінің геологиялық құрылымы каледон және герцин қатпарлығы кезеңінде қалыптасқан. Палеозой дәуірінің соңында континенттік түзілу кезеңі басталды. Өте ұзақ мерзімге созылған тегістелудің нәтижесінде пайда болған таулы өлке мезозой дәуірінде бірте-бірте қыраттарға айналды. Облыс жері негізінен палеозойдың метаморфтанған тақтатастарынан, кварциттерінен, құмтастарынан, әктастары және конгломераттарынан түзілген. Солармен бірге интрузивті (гранит, диорит, габбро, т.б.) және эффузивті жыныстар кең таралған. Байырғы жыныстарды неоген мен төрттік кезеңдердің сарғыш шөгінділерінің қалың қабаттары жауып жатыр. Облыс минералдық шикізат ресурстарына өте бай. Мұнда көмір, мыс, қорғасын, темір, мырыш, марганец, вольфрам кендерінің мол қоры бар. Күшәла, кобальт, никель, сирек металдар да кездеседі. Бейкентас шикізатынан – құрылыс тасы, әктас, цемент шикізатының, отқа төзімді саздың, пирофилиттің, құмның мол қорлары кездеседі.

Климаты тым континенттік және өте құрғақ. Негізгі климат түзуші факторлардың бірі — күн сәулесінің ұзақтығы, ол жылына 2300-2500 сағат; ең жоғары орта айлық мәні шілдеге келеді. Жылдық жиынтық радиация мөлшері 110-120 ккал/см2, шашыранды радиация 45-50 ккал/см2. Облыс аймағы негізгі үш түрлі ауа массалары ықпалында болады: арктикалық, полярлық (қоңыржай белдеу ауасы), тропиктік. Жылдың суық мезгіліндегі ауа райының қалыптасуына азия антициклонының батыс тармағы үлкен әсерін тигізеді. Қыста ашық ауа райы басым. Ең суық ай - қантардың орташа температурасы Солтүстікте — 18°С, Оңтүстікте — 14°С байқалады. Абсолюттік минимум — 52°-44°С аралығында ауытқиды. Көктемдеде антициклондық ауа райы режимі сақталып, құрғақ әрі желді ауа райы қалыптасады: күндіз өте жылы, түнде үсік байқалады. Жалпы көктемгі ауа райы тұрақсыздығымен ерекшеленеді. Жазда Орталық Қазақстанның дала аймағы тұсындағы ауа массалары қатты қызып, бұлтсыз, ашық әрі ыстық ауа райы орнайды. Ең жылы ай — шілденің орташа температурасы Солтүстікте + 18°С, Оңтүстік аймағында +22°С болады. Ең жоғары температура +40-43°С мөлшерінде. Жоғары температура (30°С және одан жоғары) шілдеде орта шамамен 7-8 күннен, 10-15 күнге дейін созылады. Ауа температурасының орташа жылдық мөлшері 1,2-3,5°С аралығында. Жылы мерзім ұзақтығы облыстың қыратты бөліктерінде (Қарқаралы, Ақтоғай таулы аймақтары) 198 күннен — 207-220 күнге (Ұлытау, Жаңаарқа, Шет аудандары) дейін ауытқиды. Аязсыз мерзім ұзақтығы тиісінше 90-100 және 110-135 күнге жақын. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығының ең жоғары мәндері қыста байқалады. Облыс аймағында қарашадан наурызға дейін оның орта айлық мөлшері 78-82%. Жылы мерзімде салыстырмалы ылғалдылық Солтүстік бағыттан Оңтүстікке қарай кемиді. Маусым-шілде айларында ең төмен орташа айлық мөлшері 53-58% байқалады. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері көпшілік жерде 200-300 мм, Шығыс бөлігінде 330 мм түседі. Ең жоғары айлық орташа мәні шілдеде 40-47 мм, ең төмені қаңтарда 8-18 мм. Көктемде жылдық жауын-шашынның 25% жауады. Жазда жауатын мөлшері (маусым-тамыз) 120 мм, яғни жылдық норманың 40%-ын құрайды, әрі нөсерлі болады. Қыркүйекте 23 мм, қазанда 27 мм жауын-шашын жауады. Ең бірінші қар жаууы қыркүйектің бірінші онкүндігінде байқалады. Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 5,5 м/сек. Ең жоғары айлық орташа мәні наурызда — 6,8 м/сек, сәл төмен мөлшері ақпан мен желтоқсанға келеді (6,5 және 6,1 м/сек). Ең бәсең жел жылдамдығы тамызда — 4,3 м/сек. Жылы мерзімдегі жел режимінің қалыптасуы айқын білінбейтін төмен қысымды бариқалық өріспен байланысты. Қарашадан наурызға дейін айлық орташа жел жылдамдығы өсіп отырады; Қарағандыда оның ең жоғары көрсеткіші 37 м/сек. және шамамен 20 жылда бір қайталанады. Облыс аймағының басым бөлігінде күшті жел соғуы (15 м/с және одан жоғары) үш күннен аспайды. Ал Қарағандыда ондай күндер саны наурызда 5-6 күнге созылады. Қыста жиі боран байқалады, боранды күндер саны 21-38-ге дейін жетсе, кейде 50 күнге дейін барады. Жылы маусымда құрғақшылық, желді жағдайда шаңды дауыл қалыптасады. Жыл бойынша ондай күндер саны орта есеппен 1-ден (Қарқаралы) 12-17 күнге дейін (дала аймақтарында) байқалады. Шөлейтті, шөлді аймақтарында шаң дауылды күндер саны жылына 20-38 күнге дейін жетеді. Жазда, кейде көктем мен күз мезгілдерінде облыс аумағында найзағай байқалып, дауыл, нөсер жаңбыр, бұршақпен қабаттасады. Жылына найзағайлы күндер саны 20-24 күн, ал Қарқаралыда 28 күн мөлшеріңде. Ең жиі байқалатын кезең жаз, оның ішінде шілде айы (6-8 күн). Найзағайдың орташа ұзақтығы — 1,8 сағат. Бұршақ жылы мерзімде сирек байқалады; әрі біркелкі емес, ені мен ұзындығы бірнеше шақырым жолақпен жауып өтеді. Орта есеппен жыл бойы бұршақ жауған күндер саны 2-3, кейде 4-8-ге жетеді. Күз, көктем айларында жер беті қатты суынып, антициклондық ауа райы жағдайында тұман қалыптасады. Облыста жылына тұманды күндер саны 16-28 күн аралығында болса, Қарағандыда шамамен 37 күн, ал ең жоғары айлық орташа көрсеткіші — наурызда. Облыс климатының айқын білінетін ерекшелігінің бірі — қуаңшылық. Күшті қуаңшылық орта есеппен 10-12 жылда бір қайталанады. Сәуірден қыркүйекке дейін аңызақ жел соғатын күндер саны 60-100 күн аралығында. Аңызақ, құрғақ желдер жазда Солтүстіктен келген арктикалық ауа массаларынан қалыптасады. Ауыл шаруашылығына үлкен шығын әкеледі. Облыс аймағындағы қыс кейбір жылдары тым қатаң болып, 5-5,5 айға созылады. Тұрақты қар жамылғысы әдетте қарашаның ортасында қалыптасып, 110-150 күндей жатады. Қаңтарда аяз күшейеді, -25°С және одан төмен температуралы күндер саны аймақ бойынша қыс ішінде 40-50 күннен (Солтүстікте), 10—15 күнге дейін (Оңтүстікте) ауытқиды, ал кейбір жылдары айына 20-25 күнге дейін жетеді. Қар жамылғысының орташа қалыңдығы — 20-26 см-ден 10-15 смге Солтүстіктен Оңтүстікке өзгереді. Қарлы жылдары оның қалындығы таулы аймақтарда 40-50 см-ге жетеді. Көктем наурыздың екінші жартысында басталып, 1,5-2 айға созылады. Орташа тәуліктік ауа температурасының 0°С көтерілуі әдетте 4-10 сәуірде байқалады. Қар жамылғысының ерте еруі — 16-28 наурызда, кеш еруі — 20-25 сәуірде. Түнгі үсіктің түсуі мамырдын 23-28-нде аяқталады. Жазы 3-4 айға созылып, ыссы әрі құрғақ болады. Күзі қыркүйектің басынан қазанның аяғына дейін созылады, әрі жазға қарағанда куаң келеді. Бұл айдың орташа температурасы Солтүстіктен Оңтүстіке қарай 10°-14°С аралығыңда өзгереді. Әдетте, айдың бірінші онкүңдігіңде түнде тұрақты үсік басталады. Жылу мен ылғал таралуына байланысты, облыс аймағы 4 климаттық ауданға бөлінеді: қоңыржай-салқын қуаң ұсақ шоқылы; қоңыржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы; қоныржай-жылы өте қуан. Біріншісіне біршама ылғалды, алайда ылғалды өсімдіктің еркін өсуіне жеткіліксіз таулы аймақ (Қаркаралы, Актоғай) жатады. Гидротермиялық коэффициент (ГТК) — 0,7-0,8; әсерлі температуралар жиынтығы (яғни орта тәулік температурасы +10°С жоғары) 2000°С жуық. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы орта шамамен 130 күн. Агроклиматтық жағдайы ерте себілетін жаздық дәнді дақылдар, қарақұмық, орамжапырақ, картоп, қияр т.б. өсіруге қолайлы. Жер бедеріне байланысты, көпшілік шаруашылықтар мал шаруашылығымен, онымен қоса, егіншілікпен шұғылданады. Қоныржай-жылы қуаң ұсақ шоқылы аудан — облыстың неғұрлым ойпаң өңірін қамтиды. Оған Бұқар жырау, Абай, Нұра, Осакаров ауданының Солтүстік-Шығыс, Қарқаралы ауданының Солтүстік-Шығыс кіреді. ГТК - 0,7-0,8. Әсерлі температуралар жиынтығы 2000-2200°С. Өсімдіктердің өсіп-өну мерзім ұзақтығы 130-135 күн. Қоңыржай-жылы өте қуаң ауданға Осакаров ауданының басым бөлігі, Жаңаарқа ауданының Солтүстік, Қарқаралы ауданының Оңтүстік-Шығысы жатады. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы (+10°С жоғары) 2000-2600°С. Осакаров ауданында егіншілік кеңінен дамыған. Жылы өте қуаң аудан облыстың Батыс және Оңтүстік аймақтарын (шөлейтті, шөлді) толығымен қамтиды. ГТК — 0,5-0,7. Әсерлі температуралар жиынтығы 2200-2800°С. Мұнда қой шаруашылығы басым дамыған.

Қарағанды облысы өзендерінің ішіндегі шаруашылыққа маңыздылары Балқаш – Ертіс суайрығынан басталып, Теңіз – Қорғалжын көліне құятын Нұра, оның сол салалары – Шерубайнұра және Құланөтпес пен Көң өзендері. Сонымен қатар Қарасор көлі алабының өзендері – Жарлы, Қарқаралы, Талды және Ертіс алабына жататын Есіл, Өлеңті, Шідерті, Түндік өзендерінің де маңызы айтарлықтай. Облыстың батыс жағын суландыруда Сарысудың, Терісаққан, Торғай, Ұлы Жыланшық өзендерінің Жоғарғы ағыстарының және Байқоңыр, Қалмаққырылған, т.б. көптеген кіші өзендердің маңызы өте зор. Облыстың оңтүстік-шығысын Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Қусақ, т.б. өзендер суландырады. Өзендерінің суы аз, тек көктемде қар еріген кезде ғана суы молаяды да біраз күн тасиды. Жаз ортасында кіші өзендер саязданып, сулары кермектеніп, қарасуларға бөлініп қалады, кіші өзендер тартылып қалады.

Қарағанды облысында жалпы ауданы 926 км2 болатын 1910 көл бар (бұрынғы Теңіз ауданын қоспағанда). Олардың 90%-ы облыстың солтүстік аудандарында шоғырланған. Облысты екіге бөлетін 48 параллельден оңтүстікке қарай тек 108 көл ғана бар. Барлық көлдердің тек 131-інің ғана ауданы 1 км2-ден асады. Оларда 576 млн м3 су жиналады. Көлдердің көпшілігі көктемде суға толып, жазда құрғап, күзде сорға айналады. Ірілері: Балқаш, Қарасор, Қыпшақ, Керей, Қарақойын, Қияқты, Шошқакөл, Балықтыкөл, Шыбынды, Тассуат, Ащысу. Облыста 460 тоған мен бөген бар. Олардың ірілері: Нұра өзеніндегі Самарқан, Шерубайнұра, Жартас, Самар, Кеңгірдегі Кеңгір, Жезді, Атасудағы Қылыш, Сарысаздағы Ақтасты, Поливное, Қумоладағы Қарсақпай бөгендері. Ертіс – Қарағанды – Жезқазған каналдары Атасу кентіне дейін салынды. Оның бойында 6 бөген бар. Жер асты тұщы сулары кеңінен пайдаланылады.

Көлдері

Облыс аймағында 1600-ге жуық көл бар, оның ішінде 200-ден астамының ауданы 1 шаршы км-ден асады. Облыс жерінің онтүстік-шығыс бөлігінде су айдыны көлемі жағынан Қазақстаңдағы үшінші көл — Балқаш жағалауы кіреді. Көл Батыстан Шығысқа қарай созылыңқы (614 км) орналасқан. Ауданы 18,2 мың км2, су көлемі 106 км3, су айдынының теңіз деңгейінен биіктігі 342 м. Тереңдігі 6-12 м-ден (Батыс), 15 м-ге дейін (Шығыс) ауытқиды, ең терең жері — 26 м. Тұздылығы біркелкі таралмаған, Батыс бөлігі Іле өзенінің суымен тұщыланады, Шығысында тұздылық мөлшері 5г/л дейін жоғарылайды. Антропогендік әсерден Балқаш көлінің деңгейі 2 м төмендеп, суының сапасы да нашарлаған. Аласа таулы және қыратты суайрықтар мен үлкен тұйық ағынсыз алап көлдеріне қарағанда, анғарлық-арналық көлдер түрі көп тараған. Айдын ауданы 0,5-1,5 м2 ұсақ көлдер куаң жылдары жазда кеуіп қалады. Көлдер суының орта минералдылығы 1-10 г/л аралығында. Облыстың аласа таулы және қыратты Шығыс, Оңтүстік-Шығыс аймақтарындағы көлдердің қазаншұңқырлары кіші, таяз, аласа жағалаулы болып келеді. Қуаң жылдары олар құрғап қалады. Неғұрлым терең көлдерінің суы жыл бойы сақталады (Үлкенкөл). Үлкен тұйық ойыстардағы көлдер бежі және жер асты су ағындарының негізі болып саналады. Солардың бірі — Қаркаралы ауданында орналасқан Қарасор адырлы-жазықты тұйық ойыс. Ол өңірде 50-ге жуық (Қарасор, Саумалкөл, Балықтыкөл, т.б.) көлдер бар. Орта тереңдіктері 1 м, кей жерде 4-5м, орта тұздылығы 35-41 г/л. Көл түбінде емдеу мақсатында пайдаланатын күкіртгі-сутекті шипалы балшық тұнған. Облыстың Солтүстік-Батысында мына көлдер орналасқан — Шошқакөл, Барақкөл, Саумалкөл, Құнақай, Әжібексор, Тассуат т.б., Солтүстігінде Шыбынды, Қаракөл, Оңтүстік-Батысында — Дөңсары, Алакөл, орталық аймағында — Көктіңкөлі т.б. Тұздылығына байланысты олардың суы аса пайдаланылмайды. Облысты сумен тұрақты қамтамасыз етуде су қоймалары мен каналдардың маңызы зор. Су қоймалары: Самарқан (Нұра өзені), Шерубай-Нұра (Шерубай-Нұра өзені), Кеңгір (Кеңгір өзені), Жезді (Жезді өзені) т.б., сонымен қоса кіші өзендерде көптеген тоғандар салынған. 1973 жылдан бері облыс аймағында Ертіс—Қарағанды каналы жұмыс істейді. Бұл алып гидротехникалық құрылымның (суды төменнен жоғары деңгейге тасымалдайды) ұзындығы 458 км. Орта шамамен 75 м3/с су тасымалдап, Қарағанды, Теміртау сияқты ірі, және кіші қалаларды сумен қамтамасыздандырады. Су тасымалдау үшін 20-ға жуық насос стансалары іске қосылған. Облыс аймағында беткі су қорлары жеткіліксіз болғандықтан, жер асты суларының маңызы зор. Әр түрлі тереңдіктерде, яғни 10-100 м аралығында өспе су көздері мол. Бірақ көпшілік аймақта (шөлейтті, шөлді) олардың минералдылығы, оның ішінде кермектік қасиеті жоғары болғандықтан, ауыз су ретінде қолдану біраз қиындық келтіреді. Облыс аймағыңда 200-600 м жер қыртысы қабаттарында көзі тереңде жатқан жер асты сулары кең таралған. Олардың шаруашылықта кеңінен қолданылуы техникалық тұрғыдан әлі шешілмеген. Аймақта ғасырлардан бері пайдаланып келе жатқан көптеген құдықтар қолданылады (мал шаруашылығында). Олардың тереңдігі орта шамамен 4-10 м, сағатына шамамен 300-500 л су бере алады.

Қарағанды облысының солтүстігіндегі дала белдемінде оңт-тің карбонатты қара және күңгірт қоңыр, қоңыр топырақтары қалыптасқан. Қарқаралы, Кент, Бақты, Қу, т.б. тауларда таудың қара топырағы тараған. Облыстың орталық өңірін алып жатқан шөлейтті белдемде сортаңды карбонатты қоңыр, ашық қоңыр топырақ басым. Облыстың оңтүстік шөл белдемінде сұр және сұрғылт қоңыр топырақ тараған. Өзен аңғарларында шалғынды қоңыр топырақ түрлері кездеседі.

Қарағанды облысы халқының саны

1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 2007
1 552 056 1 715 502 1 848 157 1 410 218 1 333 656 1 330 927 1 331 702 1 334 438 1 339 368
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
1 342 081 1 341 207 1 346 810 1 352 178 1 357 878 1 362 743 1 369 667 1 378 298

Қазіргі кезенде аймақтың демографиялық дамуының басты ерекшелігі тұрғындардың абсолютті санының динамикалық өзгеріп отыруымен сипатталады. Республика тұрғындарының 1989-1992 жыддар аралығында өсіп-енуінің орташа жылдық қарқыны 0,7%-ға жетсе, 1999 ж. орташа жылдық төмендеу қарқыны 0,9%ды құрады. Келесі жылдары тұрғындар санының төмендеу деңгені шұғыл түрде азайды. 2005 ж. алғаш рет тұрақты өсім көрсеткіші тіркелді.

Бұл кезең халық санының азаюына себепші болған қолайсыз демографиялық жағдаймен сипатталады. Қазақстан Республикасы тұрғындар санының тіркелуі бойынша 1999 ж. Орталық Қазақстан тұрғындарының саны 1 410 218 адам, яғни 1989 жылмен салыстырғанда 19,1%, келесі жылдары тағы 5,6%-ға азайып, 2006 жылдың басында 1 331 702 адамға түсті. Аймақта қалаға шоғырлану үрдісі жалғасып жатыр. Облыс тұрғындарының құрамында кала тұрғындарының үлесі үнемі өсуде, ал ауыл тұрғындарының үлес салмағы керісінше азаюда. Мысалы, егер 1989 ж. қала мен ауыл тұрғындары санының қатынасы 82,1% және 17,9% болса, 2006 жылдың басында — 83,8% және 16,2% болды. Ұлттық құрылымда 1980 жылдың аяғында басталған аймақтың компоненттерінің абсолютті және қатысты көрсеткіштердің өзгеру үрдісі жалғасуда. Егер 1989 - 2005 ж. аралығында қазақтардың абсолютті саны 18,4%-ға өсіп, 551 536 адамға жетті, ал аймақ тұрғындарының құрамындағы үлесі 41,4%-ды құрады, бұл көрсеткіш 1989 ж. 25,8% болған еді. Орыстардың саны 553 058 адамға дейін немесе 48%-ға жуық азайған, ал үлес салмағы 41,5%-ға тең болды, бұл көрсеткіш 1989 ж. 46,9% болатын. Аймақтың басқа да көптеген этностарының абсолютті саны да азайды: немістер 4 есе (1899 ж. - 159 208 адам; 2005 жылдың басында - 40 135 адам); белорустар — 2 есеге жуық (35331 -ден 18229-ға); украиндықтар - 2 есе (128547-ден 67496-ға); татарлар - 1,5 есе (52769-дан 35640-қа); корейлер 1,1 есе (14672-ден 13519-ге-түскен) азайған.

Аймақтың ұлттық құрамында төмендегі ұлттардың үлес салмағы да өзгерді: немістер 1989 жылғы 9,1%-дан 2005 жылдың басында 3%-ға; белорустар — 2%-дан 1,4%-ға; украиндар — 7,4%-дан 5,1%-ға; татарлар - 3%-дан 2,7%-ға; корейлер — 0,8%-дан 1%-ға дейін өзгерген. Орталық Қазақстан тұрғындарының табиғи қозғалыс ерекшелігі аталған аймақтың ұлттық құрамындағы орыс тұрғындарының үлес салмағының жоғары болу ерекшелігіне байланысты. Табиғи өсім қазақтар (13,5 промилле) мен өзбектер (22,0 промилле) арасында біршама жоғары деңгейде; жыл сайын орыстардың (-4,9 промилле), украиндар мен белорустардың (-8,6 промилле) сан жағынан азаюы байқалуда. 90-жылдардың 2-жартысында табиғи өсім коэффициенті бірыңғай теріс мәнге ие болды, яғни аймақта адамдар өлімі туу санына қарағанда жоғары еді. 2002 жылдан бастап, бұл көрсеткіштер тұрақты түрде оң динамиканы көрсете бастады, алайда өсім деңгейі төмен болды — 1,44 промилле (1000 тұрғынға шаққанда).

Жалпы республика бойынша жүрген миграция үрдісі Орталық Қазақстан өнірінде қамтыды. 1991-2003 жылдар аралығында ішкі миграция сальдосы -313 838 адамды құрады.

Халықтың орналасуы аймақ бойынша біркелкі емес. Облыс халқының орташа тығыздығы 1 шаршы км-ге 3,1 адамнан келеді. Қарағанды-Теміртау өнеркәсіпті ауданы аймағында бұл көрсеткіш 80 адамнан асты. Облыстың солтүстік және орталық бөлігінде халық тығыздығы 1 шаршы км-ге 5-6 адамнан келеді. Бұкар жырау, Осакаров және Абай аудандарының тұрғындары басқа аудандарға қарағанда тығыз орналасқан — 4,4; 3,5; 1 шаршы км-ге 8,9 адам. Ертіс — Қарағанды каналы аймағында, қала маңында халықтың тығыздығы біршама артты; облыс аумағының батыс бөлігінде 1 шаршы км-ге келетін орташа мөлшер 0,4 адамнан, кей жерлерде Ұлытау, Нұра ауданының батысында тығыздық көрсеткіші 1 адамнан да кем — 0,1 адам. Шығыс бөліктегі, негізінен ауыл шаруашылығына маманданған Қарқаралы ауданының жерінде халықтың орналасу тығыздығы 1 шаршы км-ге 1,3 адамнан келеді. Қарқаралы орманды шұратында халық жиірек қоныстанған.

Жезқазған өңірінің солтүстік-батысыңда және ауылды жерлерде халықтың тығыздығы өте төмен. Мәселен, 1966 ж. әрбір шаршы километрге 1,36 адамнан келсе, бұл көрсеткіш 1976 ж. 1,48, ал 1988 ж. 1,58 адам болды. Жезқазған - Балқаш өңіріңде 5 қала, 4 аудан, 22 қалашық, 53 ауылдық аймақ бар. 1998 ж. 20-дан артық тұрғыны бар 256 елді мекен болды. Халықтың басым көпшілігі Жезқазған, Балқаш, Сәтбаев, Қаражал қалалары мен оның төңірегіне топтасқан. Онда әрбір шаршы километрде 18,8 адам тұрады. Ұлытау ауданында әрбір шаршы километрге 0,1 ғана адамнан, оның оңтүстігінде 1 шаршы километрге бір адамнан келеді. Ал халықтың тығыздығы Шет ауданында бір шаршы километрге 0,7 адам, Ақтоғай ауданында 0,4 адам, Жаңаарқа ауданында 0,5 адамнан келеді.

Облыс жерінде 11 қала, 39 қалашық және 171 ауыл-селолық округтер (3 ірі қала - Қарағанды, Теміртау және Жезқазған, ауданы жағынан орташа 4 кала — Балқаш, Саран, Шахтинск, Абай және 4 шағын кала - Қарқаралы, Қаражал,Сәтбаев, Приозерск) орналасқан. Аймақтағы ең ірі Қарағанды-Теміртау қалалық агломерациясы соғыстан кейінгі жылдары қалыптасып, дамыған Қарағанды мен Теміртауда бүкіл облыс халқының 42%-ы және қала халқының 70,5%-ы тұрады (2005). Мұның өзі бұл қалаларда халықтың көп шоғырланғандығын сипаттайды. Олардың төңірегіңде Саран (48,2 мың адам), Шахтинск (59,9 мың адам) қалалары және Қарабас, НовоДолинка, Топар, Южный, Ақтас, Долинка, Шахан, Ақтау, Мұстафин, Қушоқы сияқты кенттер орналасқан. Бұлардың барлығы көмір кен орындарының қарқынды игерілуіне, шахталар, қара және түсті металлургия, химия, машина жасау кәсіпорындарының салынуына байланысты пайда болды.

Облыста 558 ауылдық елді мекендер бар (2004). Кеңшарлардың тарауы, шаруа қожалықтарының, өндірістік кооперативтердің, акционерлік қоғамдардың құрылуы, ауылда нарық катынастарының қиындықпен енгізілуі жекеменшік шаруашылықтардың көптеп жабылуына өз әсерін тигізді. Қазіргі уақытта тарихи қалыптасқан ауыл-селолық орналасу жүйесін қайта құру іске асырылуда.

Облыстың дала белдемінде, негізінен, бөрте жусан, бетеге, селеу және жіңішке қоңырбас, қозықұлақ, сарыбас беде, бұйырғын, жебіршөп, борпылдақ шөп, т.б. жазық жерінде қараған, тобылғы, итмұрын, қыраттарында жатаған арша, ырғай, тасжарған, т.б. бұталар өседі. Грунт суы таяу тауаралық өлкелер мен өзен аңғарларының жайылмаларын бидайық, шалғындық көде мен түлкі құйрық сияқты өсімдіктер жапқан. Қарқаралы, Кент, Қу, Бақты, Қызыларай, т.б. гранитті тауларда қарағай, ал олардың сайларында қайың, көктерек, өзен бойында түрлі тал, шілік өседі. Облыстың шөлейт белдемінде бетеге, селеу, т.б. түрлі шөп пен эфемерлер өседі. Шоқылардың тастақты беткейлерінде жусан басым. Шоқыаралық ойыстарда түрлі бұта кездеседі. Ұлытау, Қараағаш, Бектауата тауларында қайың, көк терек, қандыағаш, оңтүстігіндегі шөл далада жусан мен әр түрлі сораң шөп тараған.

Облыс өңірін арқар, елік, бөкен, қарақұйрық, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, аққұлақ, ақкіс, сасық күзен, ақ тиін, қоян, сарышұнақ, суыр, қосаяқ, көл қамыстарында жабайы шошқа, ондатр; құстардан дуадақ, тырна, құр, шіл, бүркіт, кезқұйрық, қарақұс, күйкентай, безгелдек, үкі, жапалақ, қасқалдақ, қаз, үйрек, шағала, т.б. су құстары мекендейді. Көлдері мен өзендерінде мөңке, оңғақ, лақа, алабұға, торта, шортан, аққайран, көкбас балықтары бар. Балқаш көлінде ақ амур, ақмарқа, табан, тұқы, жайын, көксерке, қаяз, пілмай жерсіндірілген.

Кеңес өкіметі жылдары облыста жергілікті кен байлықтары мен ауыл шаруашылығы шикізатының негізінде көмір өндіру, энергетика, қара және түсті металлургия, химия өнеркәсібі, машина жасау және металл өңдеу, құрылыс индустриясы, жеңіл және тамақ өнеркәсіптері дамып, облыс экономикасының негізгі салаларына айналды. Қарағанды облысының ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамды жері 34257,1 мың га, оның ішінде егістік жер 1062,2 мың га, шабындық 389,6 мың га, жайылымы 31724,9 мың га жерді құрайды. Ауыл шаруашылығының басты салалары – жаздық астық өсіру, етті-сүтті сиыр, қой, жылқы өсіру. Өнеркәсіп орталықтарына таяу жерде қала маңына тән ауыл шаруашылығы дамыған (сүтті сиыр, құс, шошқа өсіру, картоп, көкөніс өсіру). 2002 ж. егістік аумағы (мың га) 1316,7 болды. Облысты қамтитын Сарыарқа темір жолының Ұзындығы 1827 км. Сарыарқа әуежайы облыс тұрғындарын көптеген шет елдермен және республиканың басқа қалаларымен байланыстырады. Облыс жері арқылы ПавлодарШымкент мұнай құбыры өтеді.

  1. [ 2018 жылдың басынан 2018 жылдың 1 қарашасына дейінгі Қазақстан Республикасы халық санының өзгеруі туралы]. Қазақстан Республикасы Ұлттық Экономика министрлігі Статистика комитеті. Тексерілді, 3 қаңтар 2019.
  2. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
  3. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.
  4. Қазақ Энциклопедиясы

Қарағанды облысы
Қарағанды, облысы, Қазақстандағы, Облыстар, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Қазақстан, Республикасының, орталығында, орналасқан, әкімшілік, аумақтық, бөлініс, 1932, наурызда, құрылған, Жер, аумағы, мың, км2, Тұрғыны, адам, орташа, тығыздығы, км2, ге, адамнан, келеді, 201. Қaragandy oblysy Қazakstandagy Oblystar Til Bakylau Өndeu Қaragandy oblysy Қazakstan Respublikasynyn ortalygynda ornalaskan әkimshilik aumaktyk bolinis 1932 zh 10 nauryzda kurylgan Zher aumagy 428 myn km2 Turgyny 1 380 280 adam ortasha tygyzdygy 1 km2 ge 3 2 adamnan keledi 2018 3 Soltүstiginde Akmola Pavlodar shygysynda Shygys Қazakstan ontүstiginde Қyzylorda Tүrkistan Zhambyl batysynda Aktobe Қostanaj oblystarymen shektesedi Oblys 9 auyldyk 2 kalalyk әkimshilik audandarga bolinedi 11 kala 39 kent 168 auyldyk әkimshilik okrugi bar Әkimshilik ortalyk Қaragandy kalasy Қazakstan oblysyҚaragandy oblysyEltanbasyӘkimshiligiOblys ortalygyҚaragandyAudandar sany9ӘkimiZhenis Mahmuduly ҚasymbekTarihy men geografiyasyKoordinattary48 00 s e 71 00 sh b 48 000 s e 71 000 sh b 48 000 71 000 G O Ya Koordinattar 48 00 s e 71 00 sh b 48 000 s e 71 000 sh b 48 000 71 000 G O Ya Қurylgan uakyty10 nauryz 1932 zhylyZher aumagy427 982 km 1 shi oryn Uakyt beldeuiUTC 6 00Ekonomikalyk audanyOrtalyk ҚazakstanTurgyndaryTurgyny 1 379 061 1 adam 2018 4 shi oryn Tygyzdygy3 22 adam km 13 shi oryn Ұlttyk kuramykazaktar 51 31 orystar 35 83 ukraindar 2 98 nemister 2 34 tatarlar 2 24 drugie 5 29 2018zh 2 Sandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 721Poshta indeksteri100000Avtomobil kody09ISO 3166 2 KZ kodyKZ KARkaraganda region kzOrtakkordagy sanaty Қaragandy oblysy Mazmuny 1 Tarihy 1 1 Tyn 1 2 Қonystandyru 2 Sayasi әleumettik ekonomikalyk damuy 3 Ұlttyk mәdeni ortalyktar 4 Әkimshilik bolinisi 5 Қaragandy oblysynyn audandary 6 Қalalary 7 Tabigaty 8 Geologiyalyk kurylymy zhәne pajdaly kazbalary 9 Geologiyasy 10 Klimaty 11 Өzenderi men kolderi 11 1 Kolderi 12 Topyraktary 13 Halky 14 Florasy 15 Faunasy 16 Өndirisi 17 Derekkozder 18 Tagy karanyz 19 Syrtky siltemeTarihyҚaragandy oblysynyn tarihy 1932 zhyldan bastau alady Sol zhyly ortalygy Petropavl kalasy bolyp belgilengen Қaragandy oblysy kuryldy Arada tort zhyl otkende ol ekige bolindi Bireui Soltүstik Қazakstan atalyp ekinshisi Қaragandy kalasy zhәne 14 audan karagan zhana ajmakka ajnaldy ҚOAK tin Қaragandy oblysy bojynsha Ұjymdyk komitetinin toragasy olkelik partiya komitetinin ujymdastyru byurosynyn mүshesi Abdolla Asylbekov boldy Osy onirdin tumasy sol zamandagy kogamdyk kubylystardyn ozgeristerdin ujytkysy ulttyk basshylyk kuramnyn kornekti okili Abdolla Әbdirahmanuly Asylbekov oblystyk kenes atkaru komitetinin tungysh toragasy bolyp sajlandy Birak ol 1937 zhyldyn zobalanyna ushyrap nakaktan nakak auyr zhazaga kesildi 1938 zhyldyn kyrkүjeginde Қaragandyda eki zhyldyk mugalimder institutynyn kuryldy Ol kejin pedagogikalyk instituttyn budan son kazirgi E A Boketov atyndagy memlekettik universitettin negizin kalagan oblystagy tungysh zhogary oku orny boldy Bul uakytta kala turgyndarynyn sany 162 myn adamga ulgajyp bүgingi ortalyk boligindegi gimarattar men үjlerdin salynuy bastaldy 1939 zhyly kuramynan Akmola oblysy bolinip shygyp әkimshilik aumaktyk kurylymy zhүjelene tүsti 1943 zhyly Қaragandyda oblystar arasynan algash ret otkizilgen әjgili akyndar ajtysy boldy Oblystyn barlyk kalalaryna audan ortalyktaryna iri kәsiporyndaryna radio arkyly tyndatylgan bul ajtysta atakty halyk akyndary Doskej Әlimbaev Shashubaj Қoshkarbaev Қajyp Ajnabekov Zholdykej Nurmagambetov Nartaj Bekezhanov Ғabdiman Igensartov Nurlybek Bajmuratov Koshen Eleuovter zhyr dodasyn kyzdyrdy 1944 zhyldyn 31 zheltoksanynda Temirtaudagy Қazak metallurgiyalyk kajta ondeu zauytynyn birinshi marten peshinin katarga kosylyp kazakstandyk tungysh bolat alyndy 1947 zhyly 12 million 565 myn tonna komir ondirilip Қaragandy Odaktagy үshinshi otyn oshagy retinde tanyldy Қazak metallurgiya zauytynda ekinshi marten peshi iske kosylyp ekonomikanyn nygayuy bastaldy 1949 zhyldyn 16 21 mausymy aralygynda kalada Ortalyk Қazakstannyn ondirgish kүshterin zerttep igeru problemalary zhonindegi Қazak KSR Ғylym akademiyasynyn koshpeli sessiyasy otkizilui ajmak gylymynyn damuyna tyn kozgau saldy Geologiya baskarmasy kurylyp zhana ken kozderin izdestirip tabu isterin ken aukymdy zhүrgizu zholga kojyldy 1949 zhyldyn 29 tamyzynda Semej poligonynda tungysh atom bombasynyn synaluy oblys tarihyndagy karaly tanba bolyp kaldy Tort zhyldan kejin Degelen tauy tusynda sutegi karuy zharylyp Egindibulak ajmagy oniri turgyndaryna tagy auyr zardap әkeldi 1949 1962 zhyldary bir kezdegi әsem onirdin ashyk aspanynda dүlej karudyn 266 zharylysy zhasaldy Sodan kejingi uakytta da synaktar toktalmaj dala 300 ret galamat zharylystardan silkindi 1950 zhyldyn 17 kazanynda oblystagy ekinshi zhogary oku orny Қaragandy medicinalyk instituty ashyldy Ajmaktyn oz bilikti dәrigerlerin koptep dayarlauyna mүmkindik tudy Oblys eluinshi zhyldary tek onerkәsibi damuymen erekshelenbej sondaj ak auyl sharuashylygyn da orkendetti 1956 1957 zhyldary ajmakta iri kara sany 36 5 myn koj men eshki 358 7 myn baska zhetti Sonymen katar bul kezende turgyn үj kurylysy ken kanat zhajdy Oblys bojynsha 1958 zhyly 1957 zhylmen salystyrganda osy maksatka zhumsalgan karzhy molsheri 13 pajyzga osip turgyn үjlerdi pajdalanuga beru 28 pajyzga artty 1953 zhyldyn kyrkүjeginde oblystagy үshinshi zhogary oku orny Қaragandy tau ken instituty kazirgi memlekettik tehnikalyk universitet tungysh ret studentter kabyldady Bul zhyly Ғabiden Mustafinnin Қaragandy zhәne Ғabit Mүsirepovtin Oyangan olke romandary karagandylyk okyrmandardyn kolyna tidi Қaragandynyn tүbindegi Zhauyrtau eteginde tuyp osken Ғabiden Mustafin budan son ajmak otkendegisin bayandagan Dauyldan kejin zhәne Koz korgen kitaptaryn zhazdy Tyn Eluinshi zhyldardyn orta sheninde oblystyn topyragy kunarly bolikterinde tyn igeru naukanynyn bastaluy eleuli okigalardyn biri boldy Osynau is zheri egin osiruge kolajly Nura zhәne Osakarov audandarynda ken oris aldy Algashky tyn sharuashylyktary Donskoj Rodnikovskij Kievskij Entuziast Shahter Industrialnyj Sherbakovskij Kirgiziya t b kuryldy 1954 zhyly Zhezkazganga kala mәrtebesi berildi 1957 zhyldyn 3 zheltoksanynda Kenes odagyndagy en iri metallurgiyalyk zauyt Қazakstan Magnitkasynda birinshi domnanyn irgetasy kalandy 1958 zhyldyn kazan ajynda oblys Lenin ordenimen marapattaldy Ol astyk zhәne auyl sharuashylygynyn baska da onimderin ondirudegi zor zhetistikter үshin berilgen edi Қonystandyru Tolyk makalasy 19 20 gasyrlarda Қaragandy oblysynyn aumagyn konystandyru tarihy Ortalyk Қazakstannyn etnikalyk kurylymynyn kuryluy men damuynyn tarihy uzak Өlkeni konystandyru әrtүrli uakyttarda zhәne tүrlishe zhүrgizildi Ortalyk Қazakstan aumagynda adam balasy ezhelgi kezennen omir sүrgeni belgili birak olkeni konystandyru zhәne igeru үderisi XX gasyrga dejin sozyldy Bul kezen Қazakstan aumagynda oz poziciyasyn nygajtu maksatynda kүres zhүrgizgen Resej imperiyasynyn ajmakta oz kyzmetin zhandandyruymen sipattalady 1822 zhylgy Sibir kyrgyzdary turaly Zhargy bojynsha kazirgi Қaragandy oblysynyn aumagy Bayanauyl Akmola Қarkaraly okrugterinin kuramyna kirdi Өz әserinin kүshin nygajtu zhәne olkeni igeruge kazhetti zhagdaj zhasau үshin patsha үkimeti shekara bojyna nygajtylgan shepter ujymdastyrdy Osy shepter bojynda sibir kazaktary mekendegen Қarkaraly 1824 zh Ұlytau 1841 zh Aktau 1837 zh zhәne tagy da baska osylar siyakty algashky eldi meken stanicalar pajda boldy Orta zhүzdin iri rularynyn biri argyndardyn negizgi bukarasy Ortalyk Қazakstanda shogyrlangany belgili Derektik mәlimetter bojynsha olardyn sany uezder bojynsha kelesidegidej bolgan Қarkaraly uezinde 87 381 sharuashylyk Akmolada shamamen 100 myn Atbasarda 32 207 bolgan Bunymen kosa osy zherlerde najman ruynan shykkan kazaktar da koship konyp zhүrgen Atbasar uezinde olar 38 375 sharuashylyk boldy Sayasi әleumettik ekonomikalyk damuyTolyk makalasy Temir zhol transporty Қaragandy oblysy Ortalyk Қazakstan onerkәsiptik damu dengeji turgysynda respublika ajmaktary arasynda birinshi oryn alady Onda kuatty eki onerkәsiptik torap kurylgan Biri Қaragandy Temirtau komir metallurgiyalyk kesheni ogan Қaragandy Temirtau Saran Abaj Shahtinsk Aktau Zhezkazgan kalalaryndagy elektr energetikasy mashina zhasau metall ondeu himiya zhenil azyk tүlik onerkәsibinin koptegen kәsiporyndary kiredi ekinshisi Balkash tүsti metallurgiya onerkәsiptik kesheni ol negizinen mys kenderin ondiru zhәne ondeuge tazartylmagan zhәne tazartylgan mysty tүsti prokatty sondaj ak marganec korgasyn myrysh zhәne baska polimetall koncentrattaryn shygaruga mamandangan Osynau kәsiloryndyk torap Zhezkazgan Balkash Sәtpaev Қarazhal kalalarynyn Zhәjrem Zhezdi Қonyrat Sayak Akshatau kentterinin kenishteri men shahtalaryn bajytu fabrikalaryn mys korytu zauyttaryn onerkәsiptin himiya azyk tүlik zhәne baska salalaryn biriktirgen Oblys ekonomikasynyn kazirgi zhagdajy ekonomikalyk zhәne әleumettik kurylymdardagy eleuli ozgeristermen sipattalady Oblystyn respublikadagy onerkәsiptik ondiristin zhalpy kolemindegi үles salmagy 15 pajyzdan asyp zhygylady Bүginde ajmakta 300 den astam birlesken zhәne sheteldik kәsiporyndar zhumys istejdi Olardyn ishindegi en irileri mynalar Қazakmys korporaciyasy AAҚ ol kop kyrly ondirisi ayaktalgan cikldy ken metallurgiya kәsiporny әri birkatar zauyttar kenishter zhәne energetikalyk nysandardi biriktiredi Arselor Mittal AAҚ ol tolyk metallurgiyalyk cikldi kәsiporyndardyn barlygynyn Қaragandy bassejninin komir shahtalarynyn ZhEO kosalky zhәne baska da kyzmet korsetetin ondiristik infrakurylymynyn basyn koskan Marganectin iri ondirushisi Zhәjrem KBK AAҚ bolyp tabylady Mәshine zhasau zhәne metall ondeudegi zhetekshi kәsiporyndar Parhomenko atyndagy mәshine zhasau zauyty Қaragandykenmash NTEK ZhAҚ Қaragandy kuyu mәshine zhasau zauyty AAҚ Tehol ZPH ZhAҚ Қazkarmetavtomatika AAҚ zhәne baska kәsiporyndar esepteledi Rezenke zhәne plastmassa bujymdar shygaratyn negizgi onerkәsiptik kәsiporyndar kataryna Қaragandy rezenke tehnika ZhShS Saranrezenketehnika AAҚ Voshod ZhShS zhatady Himiyalyk onerkәsipte Temirtau himiya metallurgiyalyk zauyt Moneta Diterdzhents zhugysh zattary zauyty ZhShS zhumys istejdi Қurylys materialdardy ondirumen Sentral Azia Cement AAҚ zhәne Қaragandy asbocementtik bujymdary ZhShS ajnalysady Zhenil onerkәsiptin iri kәsiporyndary Gүlden ZhShS zhәne Tomiris ZhShS azyk tүlik ondirisinde Tulpar firmasy sanalady Өndiristik mәselelerdi sheshu zhәne turgyndardyn kazhettilikterin kanagattandyru sondaj ak zhana tehnologiyalardy engizu үshin tyn ondiristik kuattar zhәne nysandar iske kosyluda әrtүrli mәshineler men tau ken zhәne ondeu onerkәsibinin tehnikalyk zhabdyktaryna kosalky bolshekter ondiru zhәne tutynu tauarlaryn dayarlau aukymy ulgaya tүsude Ұlttyk mәdeni ortalyktarҚaragandy oblysy bojynsha 55 ulttyk mәdeni ortalyktar zhumys istejdi 20 ortalykta keshkilik mektepter zhumys zhasajdy Әr mektepte okyp үjrenushiler sany orta eseppen 25 adamdy kurajdy Asa belsendi ulttyk mәdeni ortalyktarga Қaragandy kalasy Zhezkazgan kalasy Satpaev Temirtau Buhar Zhyrau audandary kiredi Қaragandy oblysy Қazakstan Respublikasynyn ortalygynda ornalaskan әkimshilik aumaktyk bolik 1932 zhyly 10 nauryzda kurylgan Zherinin aumagy 428 0 myn km Turgyny 1333 6 myn adam Soltүstiginde Akmola Pavlodar shygysynda Shygys Қazakstan ontүstiginde Қyzylorda Ontүstik Қazakstan Zhambyl batysynda Aktobe Қostanaj oblystarymen shektesedi Oblys 9 auyldyk 2 kalalyk әkimshilik audanga bolinedi 11 kala 39 kent 168 auyldyk әkimshilik okrugi bar Әkimshilik ortalygy Қaragandy kalasy Қaragandy oblysy Saryarkanyn ontүstik zharty boliginde ornalaskan Қiyr batysyn Torgaj kolatynyn shygysy men Turan ojpatynyn sotүstik shygysy soltүstigin Teniz Қorgalzhyn ojysy Esil zhazygy Erejmentau Қyzyltau zhәne baska usak taular shygysynda Ashysu Daganbaj ozenderinin angary ontүstigin Betpakdalada sazdy sholi men Balkash koli alyp zhatyr Bederi negizinen usak shokyly tobeli belesti bolyp keledi Olardyn arasynda erte kezdegi ote biik katparly taulardyn zhurnaktary granitti tau massivteri koptep kezdesedi Қaragandy oblysynyn shygysyn koterinki kelgen Balkash Ertis suajrygyn kurajtyn taular tizbegi Қarkaraly Zhirensakal tauy 1403 m Kent tauy Қu Қarakuys tauy Қyzyltas tauy Қyzylaraj tauy t b koptegen taular alyp zhatyr Қaragandy oblysy ozenderinin ishindegi sharuashylykka manyzdylary Balkash Ertis su ajrygynan bastalyp Teniz Қorgalzhyn koline kuyatyn Nura onyn sol salalary Sherubajnura zhәne Қulanotpes pen Kon ozenderi Oblystyn ontүstik shygysyn Mojynty Zhәmshi Tokyrauyn Қusak t b ozender sulandyrady Қaragandy oblysy Қazakstannyn iri onerkәsip ken bajlyktary men auylsharuashylygy shikizatynyn negizinde komir ondiru energetika kara zhәne tүsti metallurgiya himiya onerkәsibi mashina zhasau zhәne metall ondeu kurylys industriyasy zhenil zhәne tamak onerkәsipteri damygan oblys ekonomikasynyn iri ortalygy Halkynyn sany 1 million 381 6 myn adam onyn ishinde 1 million 138 5 myn adam kalalarda turady Oblysta respublika halkynyn 9 y turady Turgyndarynyn ortasha tygyzdygy 1 km 3 2 adamnan keledi Қalalary Қaragandy Abaj Balkash Zhezkazgan Қarazhal Қarkaraly Priozersk Saran Sәtbaev Temirtau Shahtinsk Қaragandy oblysynda kazaktardan 37 6 baska koptegen ult okilderi mekendejdi orystar 43 6 ukrainlar 5 belaruster 4 0 nemister 0 2 baskalary 7 5 Oblys respublikadagy marganectin balanstyk korynyn 100 pajyzyn volframnyn 80 molibdennin 64 korgasynnyn 54 myryshtyn 40 mystyn 36 komirdin 32 sonyn ishinde koksti komirdin 100 baridin 70 pajyzynyn kory bar Kenes okimeti zhyldary oblysta zhergilikti ken bajlyktary men auyl sharuashylygy shikizatynyn negizinde komir ondiru energetika kara zhәne tүsti metallurgiya himiya onerkәsibi mashina zhasau zhәne metall ondeu kurylys industriyasy zhenil zhәne tamak onerkәsipteri damyp oblys ekonomikasynyn negizgi salalaryna ajnaldy Қaragandy oblysy 2001 zhyly respublikada zhalpy ishki onimnin 10 1 yn 290 6 mlrd tenge berdi Oblystyn energetikasy zhergilikti komirge negizdelgen Iri audandyk zhәne zhylu elektr stanciyalary Қaragandy Temirtau Zhezkazgan Balkash Tentek Topar Қarazhal eldi mekenderinde usaktary Қarsakbaj Atasu Zhambyl Mojynty Saryshaganda ornalaskan Өnerkәsiptin basty salalarynyn biri komir ondiru koks shygaru Tүsti metallurgiya mys kenderin ondiru men korytu zhәne polimetall men sirek kezdesetin metall kentastaryn shygaru men bajytu salalarynan turady Oblysta mys onerkәsibi eki ortalykta damygan Onyn birinshisi Қazakmysә korporaciyasyna karajtyn Zhezkazgan ken metallurgiya kombinatynda Onyn kuramynda Zhezkazgan kentinde Sәtbaev kalasynda 10 ga zhuyk mehanikalandyrylgan shahtalar eki karer eki bajytu fabrikasy mys korytu zauyty bar Ekinshisi Balkashmys ken metallurgiya kombinaty Onyn kuramynda Қonyrat Sayak Shatyrkol karerleri bajytu fabrikasy mys korytu kaktau zauyttary bar Zhezkazgan Balkash ken metallurgiya kombinattary mys balkytumen katar taza altyn kүmis t b sirek metaldar alumen shugyldanady Polimetall men sirek kezdesetin metaldardy ondiru onerkәsibi damyp keledi Onyin iri ortalygyAkzhol korgaysn myrysh Akshatau Zhambyl volfram molibden Қaragajly Zhogargy Қajrakty polimetall sirek metaldar Oblysta Balkash Zhezkazgan Temirtau zauyttarynan shygatyn gaz әk tas mineraldy tүz kenderinin negizinde himiya onerkәsibi damyp keledi Himiya kәsiporyndarynan Temirtauda himiyada himiya metallurgiya zauyty Қaragandy himya onerkәsibi ZhShS i Saranda eki mashina zhondeu zauyttary bar Mashina zhasau zhәne metall ondeu kәsiporyndary negizinen Қaragandy kalasynda ornalaskan Munda kuyu mashina zhasau zauyty Қaragandy ken mashina ITEKS AAҚ Energiya sauda tehnika kombinaty turbo mehanikalyk Parhomenko atyndagy mashina zhasau komir mashinasyn zhasau 1 mashina zhasau turmystyktehnika zattary Temirtauda Shygysenergiyazhondeu SEE Energiya zhondeu T ZhShS ri Energopribor ondiristik kooperativi Zhezkazganda Salalaralyk ondiris ondiru firmasy ondiris kooperativi zhumys istejdi Oblys kalalarynda zhәne kejbir iri kentterde audan ortalyktarynda turmys kazhetin oteu kombinattary baspahanalar zhumys istejdi Balkash kolinde balyk aulanady Ol Shashubaj kentindegi Balkash kalasy zhagalauynda balyk zauytynda ondeledi Қaragandy oblysynda 95 auruhana 359 ambulatoriya men emhana boldy Olarda 5777 dәriger 10866 orta medicinalyk mamandar zhumys istedi 298 kitaphana kazak orys dramatetrlary filarmoniya muzykalyk komediya teatry 33 klub pen mәdeniet үji 8 murazhaj cirk bar 1931 zhyldan 2 oblystyk Ortalyk Қazakstan Industrialnaya Karaganda zhәne bir kalalyk Temirtauskij rabochij gazeti shygady Bir sozben ajtkanda Қaragandy kalasynyn oblys ortalygy boluy onyn zhan zhakty tүrli salada damyp odan әri osip orkendeuine mүmkindik berdi Әkimshilik bolinisiOblysta 11 kala bar Abaj Balkash Zhezkazgan Қaragandy Қarazhal Қarkaraly Priozersk Saran Sәtbaev Temirtau Shahtinsk Kentter Agadyr Akzhal Aktas Aktau Akshatau Zhanaarka Zhogargy Қajrakty Gүlshat Dariya Dolinka Zhәjrem Zhambyl Zharyk Sejfullin Zhezdi Zhezkazgan Izumrudnyj Қajrakty Қarabas Қaragajly Қarsakpaj Nura Қonyrat Қushoky Қyzylzhar Mojynty Molodyozhnyj Novodolinskij Osakarovka Saryshagan Sayak Ғabiden Mustafin Topar Botakara Shakan Shashubaj Shubarkol Yuzhnyj Auyldar 273 kalalar men audandar halyk sany 2007 g audany km kv әkimshilik ortalygy kurylgan zhyly әkimshilik bolinisiҚaragandy 453 400 543 1934 1 a o Temirtau 171 900 300 1945 1pZhezkazgan 97 300 1 800 1954 3 a o Sәtbaev 70 600 1 100 1973 1 a o 1pBalkash 73 700 5 900 1937 4 pSaran 50 700 174 1954 1pShahtinsk 56 600 200 1961 3pҚarazhal 19 000 12 300 1963 1pPriozersk 12 800 54 1956 Abaj audany 54 700 6 500 Abaj 1997 1973 10 a o zhәne 4 k Bukar zhyrau audany 60 700 14 600 Botakara 1938 27 a o zhәne 3 k Aktogaj audany 18 900 52 000 Aktogaj 1928 15 a o zhәne 2 k Shet audany 46 500 65 700 Aksu Ayuly 1928 18 a o zhәne 9 k Nura audany 30 600 46 300 Nura 1928 25 a o zhәne 2 k Osakarov audany 36 800 11 200 Osakarovka 1940 22 a o zhәne 2 k Қarkaraly audany 42 500 35 500 Қarkaraly 1930 23 a o zhәne 1 k 1 kҰlytau audany 14 300 122 900 Ұlytau 1972 13 a o zhәne 3 k Zhanaarka audany 28 500 50 900 Zhanaarka 1928 12 a o zhәne 2 k a o auyldyk okrug k kent k kalaҚaragandy oblysynyn audandaryBukar zhyrau audany Osakarov audany Қarkaraly audany Zhanaarka audany Abaj audany Shet audany Nura audany Aktogaj audany Ұlytau audanyҚalalaryOblystyk kalalar Қaragandy Temirtau Zhezkazgan Sәtbaev Balkash Saran Shahtinsk Қarazhal Priozersk Audandyk kalalar Abaj ҚarakaralyTabigatyҚaragandy oblysy Saryarkanyn ontүstik zharty boliginde ornalaskan Қiyr batysyn Torgaj kolatynyn shygysy men Turan ojpatynyn soltүstik shygysy soltүstigin Teniz Қorgalzhyn ojysy Esil zhazygy Erejmentau Қyzyltau zhәne baska usak taular shygysynda Ashysu Dagandeli ozenderinin angary ontүstigin Betpakdala sazdy sholi men Balkash koli alyp zhatyr Bederi negizinen usak shokyly tobeli belesti bolyp keledi Olardyn arasynda erte kezdegi ote biik katparly taulardyn zhurnaktary granitti tau massivteri koptep kezdesedi Mundaj alasa taulardy tauaralyk ken zhazyktar ozen angarlary kol ojystary bolip turady Oblystyn batys boligin Ұlytau 1131 m Arganaty Zheldiadyr t b taular usak ortasha Absolyuttik biiktigi 300 500 m Sarysu tobeli belesti zhazygy alyp zhatyr Қaragandy oblysynyn shygysyn koterinki kelgen Balkash Ertis suajrygyn kurajtyn taular tizbegi Қarkaraly Zhirensakal tauy 1403 m Kent tauy 1469 m Қu 1356 m Қarakuys tauy 1342 m Қyzyltas tauy Қushoky 1283 m Қyzylaraj tauy Aksoran 1565 m Saryarkanyn en biik nүktesi Keshubaj Saryobaly 1320 m Қonyrtemirshi tauy Қarasoran 1368 m t b koptegen taular alyp zhatyr Shygys boligi ozinin biiktigimen ortasha Absolyuttik biiktigi 500 1000 m zhәne zher betinin katty tilimdengendigimen erekshelenedi Oblystyn bul boligi soltүstikten ontүstikke karaj birte birte alasarady Үlkendi kishili ojys pen kazanshunkyrlar bir birimen almasyp zhatady Alasa tau massivterinin salystyrmaly biikt 500 600 m bulardyn arasynda belesti kyrat nemese koptegen shashyrandy usak shokylar donesti bujrattar adyrlar kezdesedi Oblystyn soltүstiginde Erejmentaudyn ontүstik silemderi Akdin 899 m Niyaz 833 m Ajyrtau 814 m Zheltau t b taular Қarasor kolinin ojysy bar Oblystyn ontүstik batysy men ontүstiginde Aral many Қarakumy Mojynkum Zhetikonyr Қarakojyn Sarykum siyakty kum massivteri zhajgaskan Geologiyalyk kurylymy zhәne pajdaly kazbalaryOblystyn zher aumagy kaledon zhәne gercin kurylymdaryn kamtityn Ortalyk Қazakstan paleozoidynyn ortangy boliginde ornalaskan Kaledon katparlygyna Shyngys Tarbagataj megaantiklinorii men Shyngysaldy sinklinorii zhәne Semizbugy sinklinorii kaledonid pen gercinidtin orta tusynda ornalaskan Қaragandy sinklinorii gercindik Teniz ojysy men Karagandy sinklinorijine batys boliginen kelip zhalgasatyn Sarysu Teniz koterilimi zhatady Қuramyna Spassk antiklinoriji Қarasor zhәne Өspen sinklinoriji Zhongar Balkash katparly zhүjesinin sozh dogasy kiretin gercindik kurylym Қaragandy sinklinoriinen ontүstikte ornalaskan Bul kurylymdar tүrli kuramdy kumtas әktas kvarcit zhangysh taktatas vulkanitterden tүzilgen Әrtүrli bagyttagy zharylystary men opyrylystary bar intruziyalar zhynystardy katparlykka zhanshyp kiyp otken Geologiyalyk kurylymdar ishinde egzhej tegzhejli zerttelgeni endik bagytka zhakyn sozylyp zhatkan Қaragandy sinklinoriji Sinklinorijdin orta tusyn Қaragandy komir bassejni alyp zhatyr Қaragandy sinklinorijinin batys boligi graben sinklinaldy devon zhәne tomengi paleozojdyn vulkanogendi terrigendi kabattarynan tүzilgen majysular men koterilimderdin kezektesip otyruymen sipattalady Munda Samar zhәne Zavyalovka tas komir ken oryndary ornalaskan Graben sinklinaldar shygys zhәne batys zhagynan meridian bagyttagy zharylystarmen shektelgen Bassejnnen soltүstikke taman famen zhәne turnej yarusynyn karbonatty zhynystarymen sol siyakty tomengi karbonnyn komirli kabattarynan tүzilgen brahisinklinaldardyn zhәne muldalardyn koterinki uchaskilerimen kezektesip otyratyny bajkalady Bul tuska komirindegi kүl molsheri zhogary Қushoky zhәne Borili ken oryndarynyn kabattary saj keledi Қaragandy komir bassejninin ontүstik zhieginde korgasyn myryshty ruda zhүlgileri men Zhalajyr barit keni belgili Bassejnnin tүrli bolikterinen metallurgiya himiya zhәne cement onerkәsibine pajdalanuga zharamdy әktastyn birneshe ken orny anyktaldy Bulardyn kataryna barlanyp pajdalanuga berilgen Astahov Saryapan Volyn Ontүstik Topar әktas ken oryndary zhatady Қumtas kiyrshyktas kenoryndarynyn negizgi zertgelgen boligi ozen angarlarynda shogyrlangan Yura shogindileri үstine zhinalgan saz balshyk ayazga tozimdi kurylys kirpishin keramikalyk bujymdar otka tozimdi materialdar dayarlauga pajdalanylady Aktas Sasykkarasu saz keni pajdalanyluda Devon effuziyalarynan kurylyska zharamdy tas keni zhan zhakty zerttelip igerilude Қaragandy sinklinorijinin ontүstigin ala Tekturmas antiklinorijinen soltүstikke taman shygys soltүstik shygys bagytta uzyndygy 250 km eni 5 15 km lik Spassk zhanshylu zonasy ornalaskan Bul zonada Ortalyk Қazakstannyn devondyk zhanartaulyk beldeuinin zhynystary soltүstik shygys bagytka karaj sozylgan Munda 20 shakty zhanartaulyk tunbaly mys keni Zhalgyztobe Zhetimshoky Қyzylshoky Қozhakongan Қyzylogiz Koktal Koktaszhal Saryadyr Altyntobe zhәne t b ken oryndary zhәne 250 den astam mys belgileri men birneshe geohimiyalyk anomaliyalar anyktaldy Pirofillit mәrmәr kenderi de tabylyp barlandy Spassk Zonanyn ontүstigine taman endik bagytka zhakyn silurdyn terrigendik zhynystarynan tүzilgen kishi granodioritgi intruziyalarymen bajlanysy bar Nura sinklinoriji otedi Granit zhәne zhogargy famen tufy tufogendi kum tasy bar granodiorittin soltүstik massivterinde kremnijpiritti magnetitti gematitti ken oryndary Kentobe temir ken orny ushtasyp zhatyr Oblys zherinde batys zhagynan korshap zhatkan Sarysu Teniz koterilimi әr kezderi graben sinklinal zhәne gorst antiklinal tүzejtin katparlyk pen zharylystyn buzyluga zhii ushyrap otyrgan zhanartaulyk shogindi zhәne intruzivti zhynystardan tүzilgen Koterilimnin ortalyk beligin alyp zhatkan Shubarkol graben sinklinaline kүldiligi az 2 10 kory 2 mlrd t Shubarkol komir keni ornalaskan yura ojysy al Қyzylzhar gorst antiklinaline Barshyn liparit zhәne kirpishtik saz kenderi saj keledi Shyngysaldy sinklinoriji men Shyngys Tarbagataj megaantiklinorijinin batys boligin tutas kamtityn paleozoj zhynystarynan tүzilgen Munda karbonnyn porfirli granitoidtarynyn usak intruziyalarymen bajlanysty keletin mysty porfirlik tipti plutogendi gidrotermaldy rudalanu Koktaszhal ken orny zhәne kolchedandyk tipke zhakyndajtyn usak mys ken oryndary anyktalgan Ұlytau Zhezkazgan ajmagynyn geologiyalyk kurylymy tau zhynystarynyn әr tүrli үsh keshenderinen kalyptaskan 1 kembrijge dejingi kүrdeli dislokaciyaga ushyragan metamorftyk zhynystar 2 paleozojdyn zhanartaulyk tunba katparly zhynystary 3 mezozoj zhәne kajnozojdyn kumtasty sazdy platformalyk kurylymdary Ұlytau Zhezkazgan ajmagy sheginde mystyn asa iri ken oryndary marganectin korgasyn zhәne myryshtyn iri ken oryndary temirdin nikeldin kobalttyn komirdin asbestin kurylystyk zhәne flyustik shikizattardyn ortasha zhәne shagyn ken oryndary altynnyn hrom nikel mys platina ruda tүzilu belgilerinin bejruda pajdaly kazbalary magnezit talk barit kvarc flyuorit asbest shogyrlangan Қara zhәne tүsti metaldar rudalarynda kүmis renij kadmij tallij germanij zhәne t b shashyrandy elementterdin kundy kospalary kezdesedi Temir rudalary nyn zher betine shygyp zhatkan iri oryndary Қarsakbaj zauyty audanynda 40 km ge sozylyp zhatyr Munda Keregetas Balbyrauyn Қaratas Қarashoky zhәne Saztobe ken oryndary ornalaskan Keregetas zhәne Balbyrauyn ken oryndarynyn temirli kvarcittin kalyndy gy 10 m den 220 m ge baratyn 5 7 gorizonty bar Bүkil 400 km lik on bojyndagy temirdin kory milliard tonna dep bagalanyp otyr Ұlytau Zhezkazgan ajmagy marganec rudalarynyn kory bojynsha Қazakstanda negizgi audandarga zhatady Zhezdi ken orny audanynda temirli marganecti ruda belgileri bar Balazhal Emelyanovskoe Batys Keregetas Zhaman Kergetas oryndary belgili 20 g dyn 80 zhyldarynyn ortasynda Қaptyadyr tauynyn ontүstigin ala Ajdarly faben sinklinalinde marganectin zhana ken oryndary Bogach Tur 1 Tur II zhәne t b ashyldy Қazirgi tanda mys rudaly formaciyalarynyn ishindegi onerkәsiptik manyzdysy Zhezkazgan rudaly formaciyasy Osy formaciyanyn Zhezkazgan Zhylandy toby Itauyz Saryoba Қarashoshak Қypshakbaj Aralbaj Zhamanajbat zhәne t b usak ken oryndary tomenagi orta zhәne zhogargy karbon zhәne tomengi permnin terrigendik shogindilerine bajlanysty tүzilgen Nikel zhәne kobalt ken oryndary Shajtantas Eshkiolmes Taldysaj massivterinin zhelmen үgilgen giperbazitteri negizinde shogyrlangan betin miocen shogindileri zhapkan Shu Sarysu ojpanynyn shygys zhapsaryndagy ken alaptagy kone үgilu kyrtysynda boksittin kory anyktaluda Zhezkazgan Ұlytau onirinde zhangysh pajdaly kazyndylardan Bajkonyr auylynyn manynda yuranyn konyr komir keni Bajkonyr zhәne Қiyakty keni kezdesedi Қory 100 mln t shamasynda Shubarkol kenishindegi komir kory 1 7 mlrd t dep esepteledi Bajkonyr poselkesinen ontүstik batyska karaj 170 km zherden Ontүstik Torgaj munaj gaz provinciyasy Қumkel toby ashyldy Shu Sarysu ojpanynan 14 munajly gazdy mүmkindigi mol kurylymdar anyktaldy zhәne Shu koteriliminen Pridorozhnoe gaz ken orny ashyldy 4 GeologiyasyZherinin geologiyalyk kurylymy kaledon zhәne gercin katparlygy kezeninde kalyptaskan Paleozoj dәuirinin sonynda kontinenttik tүzilu kezeni bastaldy Өte uzak merzimge sozylgan tegisteludin nәtizhesinde pajda bolgan tauly olke mezozoj dәuirinde birte birte kyrattarga ajnaldy Oblys zheri negizinen paleozojdyn metamorftangan taktatastarynan kvarcitterinen kumtastarynan әktastary zhәne konglomerattarynan tүzilgen Solarmen birge intruzivti granit diorit gabbro t b zhәne effuzivti zhynystar ken taralgan Bajyrgy zhynystardy neogen men torttik kezenderdin sargysh shogindilerinin kalyn kabattary zhauyp zhatyr Oblys mineraldyk shikizat resurstaryna ote baj Munda komir mys korgasyn temir myrysh marganec volfram kenderinin mol kory bar Kүshәla kobalt nikel sirek metaldar da kezdesedi Bejkentas shikizatynan kurylys tasy әktas cement shikizatynyn otka tozimdi sazdyn pirofilittin kumnyn mol korlary kezdesedi KlimatyKlimaty tym kontinenttik zhәne ote kurgak Negizgi klimat tүzushi faktorlardyn biri kүn sәulesinin uzaktygy ol zhylyna 2300 2500 sagat en zhogary orta ajlyk mәni shildege keledi Zhyldyk zhiyntyk radiaciya molsheri 110 120 kkal sm2 shashyrandy radiaciya 45 50 kkal sm2 Oblys ajmagy negizgi үsh tүrli aua massalary ykpalynda bolady arktikalyk polyarlyk konyrzhaj beldeu auasy tropiktik Zhyldyn suyk mezgilindegi aua rajynyn kalyptasuyna aziya anticiklonynyn batys tarmagy үlken әserin tigizedi Қysta ashyk aua rajy basym En suyk aj kantardyn ortasha temperaturasy Soltүstikte 18 S Ontүstikte 14 S bajkalady Absolyuttik minimum 52 44 S aralygynda auytkidy Koktemdede anticiklondyk aua rajy rezhimi saktalyp kurgak әri zheldi aua rajy kalyptasady kүndiz ote zhyly tүnde үsik bajkalady Zhalpy koktemgi aua rajy turaksyzdygymen erekshelenedi Zhazda Ortalyk Қazakstannyn dala ajmagy tusyndagy aua massalary katty kyzyp bultsyz ashyk әri ystyk aua rajy ornajdy En zhyly aj shildenin ortasha temperaturasy Soltүstikte 18 S Ontүstik ajmagynda 22 S bolady En zhogary temperatura 40 43 S molsherinde Zhogary temperatura 30 S zhәne odan zhogary shildede orta shamamen 7 8 kүnnen 10 15 kүnge dejin sozylady Aua temperaturasynyn ortasha zhyldyk molsheri 1 2 3 5 S aralygynda Zhyly merzim uzaktygy oblystyn kyratty bolikterinde Қarkaraly Aktogaj tauly ajmaktary 198 kүnnen 207 220 kүnge Ұlytau Zhanaarka Shet audandary dejin auytkidy Ayazsyz merzim uzaktygy tiisinshe 90 100 zhәne 110 135 kүnge zhakyn Auanyn salystyrmaly ylgaldylygynyn en zhogary mәnderi kysta bajkalady Oblys ajmagynda karashadan nauryzga dejin onyn orta ajlyk molsheri 78 82 Zhyly merzimde salystyrmaly ylgaldylyk Soltүstik bagyttan Ontүstikke karaj kemidi Mausym shilde ajlarynda en tomen ortasha ajlyk molsheri 53 58 bajkalady Zhauyn shashynnyn zhyldyk ortasha molsheri kopshilik zherde 200 300 mm Shygys boliginde 330 mm tүsedi En zhogary ajlyk ortasha mәni shildede 40 47 mm en tomeni kantarda 8 18 mm Koktemde zhyldyk zhauyn shashynnyn 25 zhauady Zhazda zhauatyn molsheri mausym tamyz 120 mm yagni zhyldyk normanyn 40 yn kurajdy әri noserli bolady Қyrkүjekte 23 mm kazanda 27 mm zhauyn shashyn zhauady En birinshi kar zhauuy kyrkүjektin birinshi onkүndiginde bajkalady Zheldin ortasha zhyldyk zhyldamdygy 5 5 m sek En zhogary ajlyk ortasha mәni nauryzda 6 8 m sek sәl tomen molsheri akpan men zheltoksanga keledi 6 5 zhәne 6 1 m sek En bәsen zhel zhyldamdygy tamyzda 4 3 m sek Zhyly merzimdegi zhel rezhiminin kalyptasuy ajkyn bilinbejtin tomen kysymdy barikalyk orispen bajlanysty Қarashadan nauryzga dejin ajlyk ortasha zhel zhyldamdygy osip otyrady Қaragandyda onyn en zhogary korsetkishi 37 m sek zhәne shamamen 20 zhylda bir kajtalanady Oblys ajmagynyn basym boliginde kүshti zhel soguy 15 m s zhәne odan zhogary үsh kүnnen aspajdy Al Қaragandyda ondaj kүnder sany nauryzda 5 6 kүnge sozylady Қysta zhii boran bajkalady borandy kүnder sany 21 38 ge dejin zhetse kejde 50 kүnge dejin barady Zhyly mausymda kurgakshylyk zheldi zhagdajda shandy dauyl kalyptasady Zhyl bojynsha ondaj kүnder sany orta eseppen 1 den Қarkaraly 12 17 kүnge dejin dala ajmaktarynda bajkalady Sholejtti sholdi ajmaktarynda shan dauyldy kүnder sany zhylyna 20 38 kүnge dejin zhetedi Zhazda kejde koktem men kүz mezgilderinde oblys aumagynda najzagaj bajkalyp dauyl noser zhanbyr burshakpen kabattasady Zhylyna najzagajly kүnder sany 20 24 kүn al Қarkaralyda 28 kүn molsherinde En zhii bajkalatyn kezen zhaz onyn ishinde shilde ajy 6 8 kүn Najzagajdyn ortasha uzaktygy 1 8 sagat Burshak zhyly merzimde sirek bajkalady әri birkelki emes eni men uzyndygy birneshe shakyrym zholakpen zhauyp otedi Orta eseppen zhyl bojy burshak zhaugan kүnder sany 2 3 kejde 4 8 ge zhetedi Kүz koktem ajlarynda zher beti katty suynyp anticiklondyk aua rajy zhagdajynda tuman kalyptasady Oblysta zhylyna tumandy kүnder sany 16 28 kүn aralygynda bolsa Қaragandyda shamamen 37 kүn al en zhogary ajlyk ortasha korsetkishi nauryzda Oblys klimatynyn ajkyn bilinetin ereksheliginin biri kuanshylyk Kүshti kuanshylyk orta eseppen 10 12 zhylda bir kajtalanady Sәuirden kyrkүjekke dejin anyzak zhel sogatyn kүnder sany 60 100 kүn aralygynda Anyzak kurgak zhelder zhazda Soltүstikten kelgen arktikalyk aua massalarynan kalyptasady Auyl sharuashylygyna үlken shygyn әkeledi Oblys ajmagyndagy kys kejbir zhyldary tym katan bolyp 5 5 5 ajga sozylady Turakty kar zhamylgysy әdette karashanyn ortasynda kalyptasyp 110 150 kүndej zhatady Қantarda ayaz kүshejedi 25 S zhәne odan tomen temperaturaly kүnder sany ajmak bojynsha kys ishinde 40 50 kүnnen Soltүstikte 10 15 kүnge dejin Ontүstikte auytkidy al kejbir zhyldary ajyna 20 25 kүnge dejin zhetedi Қar zhamylgysynyn ortasha kalyndygy 20 26 sm den 10 15 smge Soltүstikten Ontүstikke ozgeredi Қarly zhyldary onyn kalyndygy tauly ajmaktarda 40 50 sm ge zhetedi Koktem nauryzdyn ekinshi zhartysynda bastalyp 1 5 2 ajga sozylady Ortasha tәuliktik aua temperaturasynyn 0 S koterilui әdette 4 10 sәuirde bajkalady Қar zhamylgysynyn erte erui 16 28 nauryzda kesh erui 20 25 sәuirde Tүngi үsiktin tүsui mamyrdyn 23 28 nde ayaktalady Zhazy 3 4 ajga sozylyp yssy әri kurgak bolady Kүzi kyrkүjektin basynan kazannyn ayagyna dejin sozylady әri zhazga karaganda kuan keledi Bul ajdyn ortasha temperaturasy Soltүstikten Ontүstike karaj 10 14 S aralygynda ozgeredi Әdette ajdyn birinshi onkүndiginde tүnde turakty үsik bastalady Zhylu men ylgal taraluyna bajlanysty oblys ajmagy 4 klimattyk audanga bolinedi konyrzhaj salkyn kuan usak shokyly konyrzhaj zhyly kuan usak shokyly konyrzhaj zhyly ote kuan Birinshisine birshama ylgaldy alajda ylgaldy osimdiktin erkin osuine zhetkiliksiz tauly ajmak Қarkaraly Aktogaj zhatady Gidrotermiyalyk koefficient GTK 0 7 0 8 әserli temperaturalar zhiyntygy yagni orta tәulik temperaturasy 10 S zhogary 2000 S zhuyk Өsimdikterdin osip onu merzim uzaktygy orta shamamen 130 kүn Agroklimattyk zhagdajy erte sebiletin zhazdyk dәndi dakyldar karakumyk oramzhapyrak kartop kiyar t b osiruge kolajly Zher bederine bajlanysty kopshilik sharuashylyktar mal sharuashylygymen onymen kosa eginshilikpen shugyldanady Қonyrzhaj zhyly kuan usak shokyly audan oblystyn negurlym ojpan onirin kamtidy Ogan Bukar zhyrau Abaj Nura Osakarov audanynyn Soltүstik Shygys Қarkaraly audanynyn Soltүstik Shygys kiredi GTK 0 7 0 8 Әserli temperaturalar zhiyntygy 2000 2200 S Өsimdikterdin osip onu merzim uzaktygy 130 135 kүn Қonyrzhaj zhyly ote kuan audanga Osakarov audanynyn basym boligi Zhanaarka audanynyn Soltүstik Қarkaraly audanynyn Ontүstik Shygysy zhatady GTK 0 5 0 7 Әserli temperaturalar zhiyntygy 10 S zhogary 2000 2600 S Osakarov audanynda eginshilik keninen damygan Zhyly ote kuan audan oblystyn Batys zhәne Ontүstik ajmaktaryn sholejtti sholdi tolygymen kamtidy GTK 0 5 0 7 Әserli temperaturalar zhiyntygy 2200 2800 S Munda koj sharuashylygy basym damygan Өzenderi men kolderiҚaragandy oblysy ozenderinin ishindegi sharuashylykka manyzdylary Balkash Ertis suajrygynan bastalyp Teniz Қorgalzhyn koline kuyatyn Nura onyn sol salalary Sherubajnura zhәne Қulanotpes pen Kon ozenderi Sonymen katar Қarasor koli alabynyn ozenderi Zharly Қarkaraly Taldy zhәne Ertis alabyna zhatatyn Esil Өlenti Shiderti Tүndik ozenderinin de manyzy ajtarlyktaj Oblystyn batys zhagyn sulandyruda Sarysudyn Terisakkan Torgaj Ұly Zhylanshyk ozenderinin Zhogargy agystarynyn zhәne Bajkonyr Қalmakkyrylgan t b koptegen kishi ozenderdin manyzy ote zor Oblystyn ontүstik shygysyn Mojynty Zhәmshi Tokyrauyn Қusak t b ozender sulandyrady Өzenderinin suy az tek koktemde kar erigen kezde gana suy molayady da biraz kүn tasidy Zhaz ortasynda kishi ozender sayazdanyp sulary kermektenip karasularga bolinip kalady kishi ozender tartylyp kalady Қaragandy oblysynda zhalpy audany 926 km2 bolatyn 1910 kol bar buryngy Teniz audanyn kospaganda Olardyn 90 y oblystyn soltүstik audandarynda shogyrlangan Oblysty ekige boletin 48 parallelden ontүstikke karaj tek 108 kol gana bar Barlyk kolderdin tek 131 inin gana audany 1 km2 den asady Olarda 576 mln m3 su zhinalady Kolderdin kopshiligi koktemde suga tolyp zhazda kurgap kүzde sorga ajnalady Irileri Balkash Қarasor Қypshak Kerej Қarakojyn Қiyakty Shoshkakol Balyktykol Shybyndy Tassuat Ashysu Oblysta 460 togan men bogen bar Olardyn irileri Nura ozenindegi Samarkan Sherubajnura Zhartas Samar Kengirdegi Kengir Zhezdi Atasudagy Қylysh Sarysazdagy Aktasty Polivnoe Қumoladagy Қarsakpaj bogenderi Ertis Қaragandy Zhezkazgan kanaldary Atasu kentine dejin salyndy Onyn bojynda 6 bogen bar Zher asty tushy sulary keninen pajdalanylady Kolderi Oblys ajmagynda 1600 ge zhuyk kol bar onyn ishinde 200 den astamynyn audany 1 sharshy km den asady Oblys zherinin ontүstik shygys boliginde su ajdyny kolemi zhagynan Қazakstandagy үshinshi kol Balkash zhagalauy kiredi Kol Batystan Shygyska karaj sozylynky 614 km ornalaskan Audany 18 2 myn km2 su kolemi 106 km3 su ajdynynyn teniz dengejinen biiktigi 342 m Terendigi 6 12 m den Batys 15 m ge dejin Shygys auytkidy en teren zheri 26 m Tuzdylygy birkelki taralmagan Batys boligi Ile ozeninin suymen tushylanady Shygysynda tuzdylyk molsheri 5g l dejin zhogarylajdy Antropogendik әserden Balkash kolinin dengeji 2 m tomendep suynyn sapasy da nasharlagan Alasa tauly zhәne kyratty suajryktar men үlken tujyk agynsyz alap kolderine karaganda angarlyk arnalyk kolder tүri kop taragan Ajdyn audany 0 5 1 5 m2 usak kolder kuan zhyldary zhazda keuip kalady Kolder suynyn orta mineraldylygy 1 10 g l aralygynda Oblystyn alasa tauly zhәne kyratty Shygys Ontүstik Shygys ajmaktaryndagy kolderdin kazanshunkyrlary kishi tayaz alasa zhagalauly bolyp keledi Қuan zhyldary olar kurgap kalady Negurlym teren kolderinin suy zhyl bojy saktalady Үlkenkol Үlken tujyk ojystardagy kolder bezhi zhәne zher asty su agyndarynyn negizi bolyp sanalady Solardyn biri Қarkaraly audanynda ornalaskan Қarasor adyrly zhazykty tujyk ojys Ol onirde 50 ge zhuyk Қarasor Saumalkol Balyktykol t b kolder bar Orta terendikteri 1 m kej zherde 4 5m orta tuzdylygy 35 41 g l Kol tүbinde emdeu maksatynda pajdalanatyn kүkirtgi sutekti shipaly balshyk tungan Oblystyn Soltүstik Batysynda myna kolder ornalaskan Shoshkakol Barakkol Saumalkol Қunakaj Әzhibeksor Tassuat t b Soltүstiginde Shybyndy Қarakol Ontүstik Batysynda Donsary Alakol ortalyk ajmagynda Koktinkoli t b Tuzdylygyna bajlanysty olardyn suy asa pajdalanylmajdy Oblysty sumen turakty kamtamasyz etude su kojmalary men kanaldardyn manyzy zor Su kojmalary Samarkan Nura ozeni Sherubaj Nura Sherubaj Nura ozeni Kengir Kengir ozeni Zhezdi Zhezdi ozeni t b sonymen kosa kishi ozenderde koptegen togandar salyngan 1973 zhyldan beri oblys ajmagynda Ertis Қaragandy kanaly zhumys istejdi Bul alyp gidrotehnikalyk kurylymnyn sudy tomennen zhogary dengejge tasymaldajdy uzyndygy 458 km Orta shamamen 75 m3 s su tasymaldap Қaragandy Temirtau siyakty iri zhәne kishi kalalardy sumen kamtamasyzdandyrady Su tasymaldau үshin 20 ga zhuyk nasos stansalary iske kosylgan Oblys ajmagynda betki su korlary zhetkiliksiz bolgandyktan zher asty sularynyn manyzy zor Әr tүrli terendikterde yagni 10 100 m aralygynda ospe su kozderi mol Birak kopshilik ajmakta sholejtti sholdi olardyn mineraldylygy onyn ishinde kermektik kasieti zhogary bolgandyktan auyz su retinde koldanu biraz kiyndyk keltiredi Oblys ajmagynda 200 600 m zher kyrtysy kabattarynda kozi terende zhatkan zher asty sulary ken taralgan Olardyn sharuashylykta keninen koldanyluy tehnikalyk turgydan әli sheshilmegen Ajmakta gasyrlardan beri pajdalanyp kele zhatkan koptegen kudyktar koldanylady mal sharuashylygynda Olardyn terendigi orta shamamen 4 10 m sagatyna shamamen 300 500 l su bere alady TopyraktaryҚaragandy oblysynyn soltүstigindegi dala beldeminde ont tin karbonatty kara zhәne kүngirt konyr konyr topyraktary kalyptaskan Қarkaraly Kent Bakty Қu t b taularda taudyn kara topyragy taragan Oblystyn ortalyk onirin alyp zhatkan sholejtti beldemde sortandy karbonatty konyr ashyk konyr topyrak basym Oblystyn ontүstik shol beldeminde sur zhәne surgylt konyr topyrak taragan Өzen angarlarynda shalgyndy konyr topyrak tүrleri kezdesedi HalkyҚaragandy oblysy halkynyn sany 5 6 1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 20071 552 056 1 715 502 1 848 157 1 410 218 1 333 656 1 330 927 1 331 702 1 334 438 1 339 3682008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 20151 342 081 1 341 207 1 346 810 1 352 178 1 357 878 1 362 743 1 369 667 1 378 298 Қazirgi kezende ajmaktyn demografiyalyk damuynyn basty ereksheligi turgyndardyn absolyutti sanynyn dinamikalyk ozgerip otyruymen sipattalady Respublika turgyndarynyn 1989 1992 zhyddar aralygynda osip enuinin ortasha zhyldyk karkyny 0 7 ga zhetse 1999 zh ortasha zhyldyk tomendeu karkyny 0 9 dy kurady Kelesi zhyldary turgyndar sanynyn tomendeu dengeni shugyl tүrde azajdy 2005 zh algash ret turakty osim korsetkishi tirkeldi Bul kezen halyk sanynyn azayuyna sebepshi bolgan kolajsyz demografiyalyk zhagdajmen sipattalady Қazakstan Respublikasy turgyndar sanynyn tirkelui bojynsha 1999 zh Ortalyk Қazakstan turgyndarynyn sany 1 410 218 adam yagni 1989 zhylmen salystyrganda 19 1 kelesi zhyldary tagy 5 6 ga azajyp 2006 zhyldyn basynda 1 331 702 adamga tүsti Ajmakta kalaga shogyrlanu үrdisi zhalgasyp zhatyr Oblys turgyndarynyn kuramynda kala turgyndarynyn үlesi үnemi osude al auyl turgyndarynyn үles salmagy kerisinshe azayuda Mysaly eger 1989 zh kala men auyl turgyndary sanynyn katynasy 82 1 zhәne 17 9 bolsa 2006 zhyldyn basynda 83 8 zhәne 16 2 boldy Ұlttyk kurylymda 1980 zhyldyn ayagynda bastalgan ajmaktyn komponentterinin absolyutti zhәne katysty korsetkishterdin ozgeru үrdisi zhalgasuda Eger 1989 2005 zh aralygynda kazaktardyn absolyutti sany 18 4 ga osip 551 536 adamga zhetti al ajmak turgyndarynyn kuramyndagy үlesi 41 4 dy kurady bul korsetkish 1989 zh 25 8 bolgan edi Orystardyn sany 553 058 adamga dejin nemese 48 ga zhuyk azajgan al үles salmagy 41 5 ga ten boldy bul korsetkish 1989 zh 46 9 bolatyn Ajmaktyn baska da koptegen etnostarynyn absolyutti sany da azajdy nemister 4 ese 1899 zh 159 208 adam 2005 zhyldyn basynda 40 135 adam belorustar 2 esege zhuyk 35331 den 18229 ga ukraindyktar 2 ese 128547 den 67496 ga tatarlar 1 5 ese 52769 dan 35640 ka korejler 1 1 ese 14672 den 13519 ge tүsken azajgan Ajmaktyn ulttyk kuramynda tomendegi ulttardyn үles salmagy da ozgerdi nemister 1989 zhylgy 9 1 dan 2005 zhyldyn basynda 3 ga belorustar 2 dan 1 4 ga ukraindar 7 4 dan 5 1 ga tatarlar 3 dan 2 7 ga korejler 0 8 dan 1 ga dejin ozgergen Ortalyk Қazakstan turgyndarynyn tabigi kozgalys ereksheligi atalgan ajmaktyn ulttyk kuramyndagy orys turgyndarynyn үles salmagynyn zhogary bolu ereksheligine bajlanysty Tabigi osim kazaktar 13 5 promille men ozbekter 22 0 promille arasynda birshama zhogary dengejde zhyl sajyn orystardyn 4 9 promille ukraindar men belorustardyn 8 6 promille san zhagynan azayuy bajkaluda 90 zhyldardyn 2 zhartysynda tabigi osim koefficienti biryngaj teris mәnge ie boldy yagni ajmakta adamdar olimi tuu sanyna karaganda zhogary edi 2002 zhyldan bastap bul korsetkishter turakty tүrde on dinamikany korsete bastady alajda osim dengeji tomen boldy 1 44 promille 1000 turgynga shakkanda Zhalpy respublika bojynsha zhүrgen migraciya үrdisi Ortalyk Қazakstan onirinde kamtydy 1991 2003 zhyldar aralygynda ishki migraciya saldosy 313 838 adamdy kurady Halyktyn ornalasuy ajmak bojynsha birkelki emes Oblys halkynyn ortasha tygyzdygy 1 sharshy km ge 3 1 adamnan keledi Қaragandy Temirtau onerkәsipti audany ajmagynda bul korsetkish 80 adamnan asty Oblystyn soltүstik zhәne ortalyk boliginde halyk tygyzdygy 1 sharshy km ge 5 6 adamnan keledi Bukar zhyrau Osakarov zhәne Abaj audandarynyn turgyndary baska audandarga karaganda tygyz ornalaskan 4 4 3 5 1 sharshy km ge 8 9 adam Ertis Қaragandy kanaly ajmagynda kala manynda halyktyn tygyzdygy birshama artty oblys aumagynyn batys boliginde 1 sharshy km ge keletin ortasha molsher 0 4 adamnan kej zherlerde Ұlytau Nura audanynyn batysynda tygyzdyk korsetkishi 1 adamnan da kem 0 1 adam Shygys boliktegi negizinen auyl sharuashylygyna mamandangan Қarkaraly audanynyn zherinde halyktyn ornalasu tygyzdygy 1 sharshy km ge 1 3 adamnan keledi Қarkaraly ormandy shuratynda halyk zhiirek konystangan Zhezkazgan onirinin soltүstik batysynda zhәne auyldy zherlerde halyktyn tygyzdygy ote tomen Mәselen 1966 zh әrbir sharshy kilometrge 1 36 adamnan kelse bul korsetkish 1976 zh 1 48 al 1988 zh 1 58 adam boldy Zhezkazgan Balkash onirinde 5 kala 4 audan 22 kalashyk 53 auyldyk ajmak bar 1998 zh 20 dan artyk turgyny bar 256 eldi meken boldy Halyktyn basym kopshiligi Zhezkazgan Balkash Sәtbaev Қarazhal kalalary men onyn toniregine toptaskan Onda әrbir sharshy kilometrde 18 8 adam turady Ұlytau audanynda әrbir sharshy kilometrge 0 1 gana adamnan onyn ontүstiginde 1 sharshy kilometrge bir adamnan keledi Al halyktyn tygyzdygy Shet audanynda bir sharshy kilometrge 0 7 adam Aktogaj audanynda 0 4 adam Zhanaarka audanynda 0 5 adamnan keledi Oblys zherinde 11 kala 39 kalashyk zhәne 171 auyl selolyk okrugter 3 iri kala Қaragandy Temirtau zhәne Zhezkazgan audany zhagynan ortasha 4 kala Balkash Saran Shahtinsk Abaj zhәne 4 shagyn kala Қarkaraly Қarazhal Sәtbaev Priozersk ornalaskan Ajmaktagy en iri Қaragandy Temirtau kalalyk aglomeraciyasy sogystan kejingi zhyldary kalyptasyp damygan Қaragandy men Temirtauda bүkil oblys halkynyn 42 y zhәne kala halkynyn 70 5 y turady 2005 Munyn ozi bul kalalarda halyktyn kop shogyrlangandygyn sipattajdy Olardyn tonireginde Saran 48 2 myn adam Shahtinsk 59 9 myn adam kalalary zhәne Қarabas NovoDolinka Topar Yuzhnyj Aktas Dolinka Shahan Aktau Mustafin Қushoky siyakty kentter ornalaskan Bulardyn barlygy komir ken oryndarynyn karkyndy igeriluine shahtalar kara zhәne tүsti metallurgiya himiya mashina zhasau kәsiporyndarynyn salynuyna bajlanysty pajda boldy Oblysta 558 auyldyk eldi mekender bar 2004 Kensharlardyn tarauy sharua kozhalyktarynyn ondiristik kooperativterdin akcionerlik kogamdardyn kuryluy auylda naryk katynastarynyn kiyndykpen engizilui zhekemenshik sharuashylyktardyn koptep zhabyluyna oz әserin tigizdi Қazirgi uakytta tarihi kalyptaskan auyl selolyk ornalasu zhүjesin kajta kuru iske asyryluda FlorasyOblystyn dala beldeminde negizinen borte zhusan betege seleu zhәne zhinishke konyrbas kozykulak sarybas bede bujyrgyn zhebirshop borpyldak shop t b zhazyk zherinde karagan tobylgy itmuryn kyrattarynda zhatagan arsha yrgaj taszhargan t b butalar osedi Grunt suy tayau tauaralyk olkeler men ozen angarlarynyn zhajylmalaryn bidajyk shalgyndyk kode men tүlki kujryk siyakty osimdikter zhapkan Қarkaraly Kent Қu Bakty Қyzylaraj t b granitti taularda karagaj al olardyn sajlarynda kajyn kokterek ozen bojynda tүrli tal shilik osedi Oblystyn sholejt beldeminde betege seleu t b tүrli shop pen efemerler osedi Shokylardyn tastakty betkejlerinde zhusan basym Shokyaralyk ojystarda tүrli buta kezdesedi Ұlytau Қaraagash Bektauata taularynda kajyn kok terek kandyagash ontүstigindegi shol dalada zhusan men әr tүrli soran shop taragan FaunasyOblys onirin arkar elik boken karakujryk kaskyr tүlki karsak borsyk akkulak akkis sasyk kүzen ak tiin koyan saryshunak suyr kosayak kol kamystarynda zhabajy shoshka ondatr kustardan duadak tyrna kur shil bүrkit kezkujryk karakus kүjkentaj bezgeldek үki zhapalak kaskaldak kaz үjrek shagala t b su kustary mekendejdi Kolderi men ozenderinde monke ongak laka alabuga torta shortan akkajran kokbas balyktary bar Balkash kolinde ak amur akmarka taban tuky zhajyn kokserke kayaz pilmaj zhersindirilgen ӨndirisiKenes okimeti zhyldary oblysta zhergilikti ken bajlyktary men auyl sharuashylygy shikizatynyn negizinde komir ondiru energetika kara zhәne tүsti metallurgiya himiya onerkәsibi mashina zhasau zhәne metall ondeu kurylys industriyasy zhenil zhәne tamak onerkәsipteri damyp oblys ekonomikasynyn negizgi salalaryna ajnaldy Қaragandy oblysynyn auyl sharuashylygyna pajdalanuga zharamdy zheri 34257 1 myn ga onyn ishinde egistik zher 1062 2 myn ga shabyndyk 389 6 myn ga zhajylymy 31724 9 myn ga zherdi kurajdy Auyl sharuashylygynyn basty salalary zhazdyk astyk osiru etti sүtti siyr koj zhylky osiru Өnerkәsip ortalyktaryna tayau zherde kala manyna tәn auyl sharuashylygy damygan sүtti siyr kus shoshka osiru kartop kokonis osiru 2002 zh egistik aumagy myn ga 1316 7 boldy Oblysty kamtityn Saryarka temir zholynyn Ұzyndygy 1827 km Saryarka әuezhajy oblys turgyndaryn koptegen shet eldermen zhәne respublikanyn baska kalalarymen bajlanystyrady Oblys zheri arkyly Pavlodar Shymkent munaj kubyry otedi 7 Derekkozder https stat gov kz getImg id ESTAT287264 2018 zhyldyn basynan 2018 zhyldyn 1 karashasyna dejingi Қazakstan Respublikasy halyk sanynyn ozgerui turaly Қazakstan Respublikasy Ұlttyk Ekonomika ministrligi Statistika komiteti Tekserildi 3 kantar 2019 2018 zh Қazakstan Respublikasy halkynyn zhekelegen etnostary bojynsha sany 2018 zhyldyn 1 kantarga Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar kalalar zhәne audandar bojynsha sany Қaragandy Қaragandy oblysy Enciklopediya Almaty Atamura 2006 ISBN 9965 34 515 5 Division of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 Қazakstan Respublikasynyn oblystary kalalary zhәne audandary bojynsha halyk sany 2003 2012 Қazak EnciklopediyasyTagy karanyzҚaragandy oblysynyn memlekettik muragaty Қaragandy oblysynyn zher su attary Қaragandy oblysynyn mәdenieti Қaragandy oblysyndagy bajlanys Қaragandy oblysynyn auyl sharuashylygy Қaragandy oblysyndagy radiohabar tarihy Қaragandy oblysynyn garysh salasy Қaragandy oblysynan Ұly Otan sogysyna katysushylarSyrtky siltemeӨndiristi olke ornekteri Karagandy toraby orys Қaragandy oblysy v Ashyk Tizimdeme Zhobasy ODP https kk wikipedia org w index php title Қaragandy oblysy amp oldid 2827802 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.