fbpx
Уикипедия

Қарағанды

Басқа мағыналар үшін Қарағанды (айрық) деген бетті қараңыз.

Қала
Қарағанды
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

ҚазақстанҚазақстан

Статусы

Облыс орталығы

Облысы

Қарағанды облысы

Әкімі

Ермағанбет Бөлекпаев

Тарихы мен географиясы
Координаттары

49°48′ с. е.73°07′ ш. б. /49.800° с. е. 73.117° ш. б. /49.800; 73.117 Координаттар:49°48′ с. е.73°07′ ш. б. /49.800° с. е. 73.117° ш. б. /49.800; 73.117

Құрылған уақыты

1931

Жер аумағы

550 км²

Биiктiкгі

553 м

Уақыт белдеуі

UTC+6:00

Тұрғындары
Тұрғыны

497 777 адам (2019)

Тығыздығы

846 адам/км²

Ұлттық құрамы

қазақтар 45,78 %
орыстар 39,89 %
украиндар 2,91 %
немістер 2,49 %
татарлар 2,62 %
корейлер 1,48 %
белорустар 0,67 %

Конфессиялар

мұсылмандар, христиандар

Этнохороним

қарағандылық

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7212

Пошта индекстері

100000-100030

Автомобиль коды

M


(қаз.)(орыс.)

Қарағанды
Ортаққордағы санаты: Қарағанды

Қарағанды — Орталық Қазақстандағы қала, Қарағанды облысының орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша Алматы, Нұр-Сұлтан, Шымкент және Ақтөбе шахарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. 1934 жылғы 10 ақпанда Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар.

Мазмұны

Қaрaғaнды aтaлу себебi - "қaрaғaны қaлың өскен жер" мaғынaсынaн шыққaн.

1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала Аппақ Байжанов туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғ-дың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты.

Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы Столыпин аграрлық реформасы бойынша келіп, Михайловка (Қазыбек би ауданы) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. Революциядан кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, Ақмола облысы Ақмола уезінің Спасск болысының құрамына кірді.

1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған Майқұдық, “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті.

1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938жж.) тағайындалады.

1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.

Ұлы Отан соғысы басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты.

1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі және 4-Д зауытындағы жарылыс.

1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта “Қарағандыкөмір” өндіріс бірлестігіне қосылды.

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағының ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді.

Климаты

Қарағанды ауа райы
Көрсеткіш Қаң Ақп Нау Сәу Мам Мау Шіл Там Қыр Қаз Қар Жел
Абсолюттық максимум, °C 5,5 7,0 22,3 29,9 34,8 39,1 39,6 40,2 37,4 26,5 18,4 11,5
Орташа максимум, °C −9,1 −7,9 −1,4 12,3 20,3 25,6 26,9 25,4 19,4 10,4 −0,5 −6,9
Орташа температура, °C −13,1 −12,5 −6 6,1 13,6 18,8 20,6 18,9 12,8 5,0 −4,5 −10,8
Орташа минимум, °C −17 −17 −10,5 −0,1 6,9 12,1 14,3 12,3 6,1 −0,3 −8,6 −14,8
Абсолюттық минимум, °C −35,6 −37,3 −33 −16,3 −8,8 −1,4 4,2 0,7 −6 −19,3 −38 −35
Жауын-шашын нормасы, мм 23,2 21,5 19,1 25,7 42,3 35,5 44,0 30,6 21,4 28,1 30,3 25,3
Дерекнама:


Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері.

2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96

Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер.

  • 2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам
  • 2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар Қазыбек би атындағы аудан және 215,1 мың адам тұрғыны бар Октябрь ауданы (Қарағанды).

Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады.

  • 2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470 900

Қарағанды қаласы халқының саны

1959 1970 1979 1989 1991 1999 2004 2005 2006
397 083 523 271 571 877 613 797 608 600 436 864 428 867 435 953 446 139
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
453 271 459 187 459 778 465 178 470 890 475 370 478 952 484 510 492 162

Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер.

2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге.

  • Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша

Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай.

Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781)

Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Арғы тегі Арғын, оның ішінде Төртуыл қаржас. Бұқардың әкесі Қалқаман жаугершілік заманда ерлігімен аты шыққан батыр болған. Бұқар жырау өмірі мен шығармашылығы Арқа өңірімен тығыз байланысты. Бірақ та жастық шағы, қандай өмір өткелдерінен өткендігі, туған,өлген жылдары жайында нақты деректер жоқ

Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904)

Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы – Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол ауыл молдасынан оқып жүрген кішкентай кезінен-ақ зеректігімен көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе тәрбиесін алады.


Бұл мектеп республикада құрылатын осындай 20 мектептің сегізіншісі. 720 балаға арналған оқу орнының 120 орындық интернаты да бар. Мектеп басшылығының хабарлауынша, бүгінгі күні 7,8 және 9 сыныптарға 558 оқушы қабылданыпты. Білім ұясында оқыту қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жүргізіледі. Оқушыларға білім беру мен жатын орындары тегін. Химия-биологиялық бағыттағы Назарбаев Зияткерлік мектебі бірегей оқу орны және өңірлік ғылыми орталық болып табылады. Бұл мектепті аяқтаған соң түлектер ҰБТ-дан босатылып, әлемнің ең үздік жоғары оқу орындарына түсу құқығын беретін халықаралық үлгідегі дипломдар алып шығады

Қарағанды мемлекеттік университеті

Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы.

Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қары жұқа, боранды; жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді.


Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір Спасск мыс қорыту зауытына тасылып тұрған.

Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті.

Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г.Меликов, С.И. Мордвинцев, М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә.Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде .

  1. [Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2020 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Дата обращения 29 апреля 2020.]
  2. Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР
  3. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.

Қарағанды
Қарағанды, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Басқа, мағыналар, үшін, айрық, деген, бетті, қараңыз, ҚалаЕлтаңбасыӘкімшілігіЕл, Қазақстан, ҚазақстанСтатусыОблыс, орталығыОблысы, облысыӘкіміЕрмағанбет, БөлекпаевТарихы, мен, географиясыКоординаттары49, Координаттар, Құрылған, . Қaragandy Til Bakylau Өndeu Baska magynalar үshin Қaragandy ajryk degen betti karanyz ҚalaҚaragandyEltanbasyӘkimshiligiEl Қazakstan ҚazakstanStatusyOblys ortalygyOblysyҚaragandy oblysyӘkimiErmaganbet BolekpaevTarihy men geografiyasyKoordinattary49 48 s e 73 07 sh b 49 800 s e 73 117 sh b 49 800 73 117 G O Ya Koordinattar 49 48 s e 73 07 sh b 49 800 s e 73 117 sh b 49 800 73 117 G O Ya Қurylgan uakyty1931Zher aumagy550 km Biiktikgi553 mUakyt beldeuiUTC 6 00TurgyndaryTurgyny497 777 1 adam 2019 Tygyzdygy846 adam km Ұlttyk kuramykazaktar 45 78 orystar 39 89 ukraindar 2 91 nemister 2 49 tatarlar 2 62 korejler 1 48 belorustar 0 67 2 Konfessiyalarmusylmandar hristiandarEtnohoronimkaragandylykSandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7212Poshta indeksteri100000 100030Avtomobil kodyMkaraganda akimat kz kaz orys ҚaragandyOrtakkordagy sanaty Қaragandy Қaragandy Ortalyk Қazakstandagy kala Қaragandy oblysynyn ortalygy Қazakstan kalalarynyn halyk sany bojynsha Almaty Nur Sultan Shymkent zhәne Aktobe shaharlarynan kejin 5 shi orynda ornalaskan 1934 zhylgy 10 akpanda Қaragandy poselkesi ZhOAK Prezidiumynyn kaulysymen kala bolyp kajta kuryldy Қala aumagy 543 3 sharshy kilometrge ten Қala halkynyn sany 2019 zhylgy 1 kazan 496 701 adamdy kurady 3 Қalalyk әkimshilikte 1 auyldyk eldi meken bar Mazmuny 1 Etimologiyasy 2 Tarihy 3 Geografiyasy 3 1 Klimaty 4 Ұlttyk kuramy 5 Demografiya 6 Өnerkәsip 7 Auyl sharuashylygy 8 Қaragandy kalasynyn eskertkishteri 9 Nazarbaev Ziyatkerlik Mektebi 10 Bilim zhәne gylym 11 DerekkozderEtimologiyasy ӨndeuҚaragandy atalu sebebi karagany kalyn osken zher magynasynan shykkan Tarihy Өndeu1833 zhyly komirdi tauyp algan baktashy bala Appak Bajzhanov turaly anyz el auzynda saktalgan XIX gasyrdyn ayagynda geologiyalyk zertteuler zhүrgizilip XX g dyn basynda komir ondiru orys kopesterimen bastalsa sonynda francuz agylshyn kәsipkerlerimen zhalgasty Algashky orys konys audarushylary 1906 zhyly Stolypin agrarlyk reformasy bojynsha kelip Mihajlovka Қazybek bi audany auylyn kurdy sodan kejin Tihonovka Zelenaya balka zhәne Novouzenka kurylgan bolatyn Revolyuciyadan kejin agylshyndyktardyn ketuine bajlanysty komir ondirisi uakytsha toktatyldy Aumaktyk kurylym zhagynan Akmola oblysy Akmola uezinin Spassk bolysynyn kuramyna kirdi 1930 zhyly komir ondirisi belsendi tүrde kajta bastalyp zher audargan tәrkilengen KSRO azamattary men olardyn otbasylaryna saz balshyktan zhartylaj zher үj siyakty uakytsha turgyn үjlerdin kurylysy bastaldy Zhanadan kelgen zhumysshylar men mamandardyn basym kopshiligi zhana salyngan Majkudyk Zhana Tihonovka Prishahtinskij auyldarynda konystandy Buryngy auyldarda da halyk sany ajtarlyktaj osti 1931 zhyldyn 20 nauryzynda ҚazOAK KazCIK bujrygymen oz byudzheti bar Қaragandy zhumys kenesi kurylady ol tikelej komitetke bagynatyn bolady Ortalygy kejin kala kuramyna kirgen Bolshaya Mihajlovka auylynda boldy 1931 zhyly shahtalyk Қaragandy kenti zhumys auylyna ajnalady 1930 ben 1931 zhyly kenes auylynyn kejin 1931 1932 zhyly kala kenesinin tungysh baskarushysy bolyp Қaragandy oblysynyn Shet audanynyn tumasy Kәriboz Shektibaev 1897 1938zhzh tagajyndalady 1934 zhyldyn 10 akpanynyn BROAK VCIK Prezidiumynyn kaulysy 1 Қazak ASSR nin tomende keltirilgen eldi mekenderdi kalaga ajnaldyru b Қaragandy tas komir bassejnin pajdalanu zhonindegi memlekettik trest kurylysy aumagynda pajda bolgan Қaragandy oblysynyn Telman audanyndagy eldi meken kalaga ajnalyp Қaragandy atauy berilsin 4 Ұly Otan sogysy bastalysymen myndagan karagandylyk majdanga atsalysty 1950 zhyldary kalada eki apat oryn aldy Il 12 ushak kүjreui 5 zhәne 4 D zauytyndagy zharylys 6 1974 zhyly 66 kәsiporyn men ujymdar onyn ishinde 3 razrez ben 26 shahta Қaragandykomir ondiris birlestigine kosyldy Kenestik Socialistik Respublikalar Odagynyn ydyrauy kazakstandyk shahter astanasyna katty әser etti revolyuciyalyk 1920 shy zhәne әskeri 1940 shy zhyldardan kejingi 1990 shy zhyldar Қaragandy үshin XX gasyrda en kiyn uakytka ajnaldy Elimizdin үshinshi ot zhagushysy dep atalatyn Қaragandy XXI gasyrdyn basynda KSRO kezinde ondirilgen komirdin az gana boligin ondiredi Geografiyasy ӨndeuKlimaty Өndeu Қaragandy aua rajyKorsetkish Қan Akp Nau Sәu Mam Mau Shil Tam Қyr Қaz Қar ZhelAbsolyuttyk maksimum C 5 5 7 0 22 3 29 9 34 8 39 1 39 6 40 2 37 4 26 5 18 4 11 5Ortasha maksimum C 9 1 7 9 1 4 12 3 20 3 25 6 26 9 25 4 19 4 10 4 0 5 6 9Ortasha temperatura C 13 1 12 5 6 6 1 13 6 18 8 20 6 18 9 12 8 5 0 4 5 10 8Ortasha minimum C 17 17 10 5 0 1 6 9 12 1 14 3 12 3 6 1 0 3 8 6 14 8Absolyuttyk minimum C 35 6 37 3 33 16 3 8 8 1 4 4 2 0 7 6 19 3 38 35Zhauyn shashyn normasy mm 23 2 21 5 19 1 25 7 42 3 35 5 44 0 30 6 21 4 28 1 30 3 25 3Dereknama Қaragandy aua rajy men klimatyҰlttyk kuramy ӨndeuEseptilik derekter bojynsha 2020 zhyldyn basyna kalada turatyn halyk sanynyn 45 78 y kazaktar 39 89 y orystar 2 91 y ukraindar 2 62 y tatarlar 2 49 y nemister 1 48 y kәrister 4 84 y baska ult okilderi Demografiya Өndeu2006 zhylgy derekter bojynsha halyktyn 1000 turgynyna zhalpy koefficientter tuylu 16 85 olim 13 89 tabigi osim 2 96 Қalada 01 01 07 zhylga 10371 sharuashylyk zhүrgizushi subekti tirkelgen onyn ishinde 92 iri 397 orta 9882 shagyn subektiler 2007 zhylgy 1 kantarda 453 4 myn adam 2010 zhyldyn 1 kantaryndagy zhagdaj bojynsha turgyndar sany 471 8 myn adamdy kurady Әkimshilik aumaktyk kurylym eki audanmen usynylgan 256 7 myn adam turgyny bar Қazybek bi atyndagy audan zhәne 215 1 myn adam turgyny bar Oktyabr audany Қaragandy Қala aumagynda 113 ulttyn okilderi turady 2011 zhyldyn 1 kantaryndagy zhagdaj bojynsha turgyndar sany 470 900 7 Қaragandy kalasy halkynyn sany 8 1959 1970 1979 1989 1991 1999 2004 2005 2006397 083 523 271 571 877 613 797 608 600 436 864 428 867 435 953 446 1392007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015453 271 459 187 459 778 465 178 470 890 475 370 478 952 484 510 492 162Өnerkәsip ӨndeuNegizgi ekonomikalyk bagyt energetika tamak onerkәsibi Қalanyn negizgi kәsiporyndary Қaragandy Zharyk ZhShS Қaragandy Margarin zauyty AҚ Efes Қaragandy Syra kajnatu zauyty AҚ ZhK Қaragandy konfeti AҚ Қaragandy metallokonstrukciya zavody Imstalkon AҚ filialy Қaragandy Zhylu ZhShS Өndiriletin onimnin negizgi tүrleri elektr energiyasy zhylu energiyasy margarin onimi syra konfetter Auyl sharuashylygy Өndeu2006 zhyly auyl sharuashylygy onimnin ajtarlyktaj boligin osimdik sharuashylygy kurady 2006 zhylgy 1 shildege auyl sharuashylygy ondirushilerinin nakty bary 20 auyl sharuashylygy kәsiporyny 14 9 myn halyktyn zheke kosalky sharuashylygy Ajmakta auyl sharuashylyk onim ondiruge 10 3 myn gektar auyl sharuashylyk zherler pajdalanylady onyn ishinde 3 0 myn ga egistik alkaptar 2006 zhylgy astykka 2 9 myn gektar auyl sharuashylyk dakyldary egiletin egistik zherler pajdalanyldy onyn 0 1 myn gektaryn dәndi dakyldar 1 3 myn gektaryn kartop 0 5 myn gektaryn kokonis alady 2006 zhyly 0 1 myn tonna dәn dakyldar 23 5 myn tonna kartop 12 5 myn tonna kokonis baksha dakyldary 0 7 myn tonna et tiri salmakta 3 5 myn tonna sүt 1991 0 myn dana zhumyrtka ondirildi 2007 zhylgy 1 kantarga iri kara mal sany 3 0 myn bas koj men eshki 1 1 myn bas shoshka 2 4 myn bas zhylky 0 1 myn bas kus 22 8 myn basty kurady Қalada 2006 2007 oku zhyly basyna 103 kүndizgi zhalpy bilim beretin mektep zhumys istejdi onda 62917 okushy okidy 18 kolledzhde 23427 okushy 11 kәsibi tehnikalyk oku ornynda 4567 okushy 12 zhogary oku ornynda 56222 okushy okidy Қalada 26 kitaphana 9 klub tipti mekeme kino korsetu kyzmetin zhүzege asyratyn 7 ujym 4 mәdeniet zhәne demalys parki 3 teatr 2 murazhaj 1 koncert zaly bir hajuanattar parki zhumys istejdi 2006 zhylgy kalanyn iri zhәne orta kәsiporyndar zhumyskerlerinin tizimdik sany 118844 adamdy kurady ortasha atauly enbekaky 34150 tenge 2006 zhylgy ondiristik onim kolemi үj sharuashylyk esebinsiz 77505 5 mln tengeni kurady 2006 zhyly negizgi kapitalga investiciyalar 49855 6 mln tenge somasynda igerildi bul 2005 zhylgy kolemge 132 5 dy kurajdy Kәsiporyndardyn oz kүshterimen oryndagan merdigerlik zhumystar kolemi 2006 zhyly 21687 7 mln tengeni nemese 2005 zhylgy kolemnin 140 7 yn kurady 2006 zhylgy bolshek tauar ajnalym kolemi kogamdyk tamaktandyru kyzmetin esepke almaganda 131272 1 mln tenge shamasynda kuraldy kyzmet korsetu kolemi memlekettik baskaru kyzmetinsiz 21379 2 mln tenge Birinshi ulttyk auylsharuashylyk sanagynyn aldyn ala korytyndylary bojynshaҚaragandy kalasynyn eskertkishteri ӨndeuҚaragandy kalasynyn koptegen eskertkishteri de turisterdi kyzyktyruy mүmkin Olardyn ishinde Abylaj hannyn akylshysy suyryp salma akyn Bukar zhyraudyn eskertkishi kazak әdebietinin klassigi uly akyn Abaj Қunanbaev eskertkishi zhәne tagy baskalary koz tartarlyktaj Bukar zhyrau eskertkishi 1668 1781 Bukar zhyrau Қalkamanuly 1668 1781 akyn zhyrau Abylaj hannyn akylshysy Argy tegi Argyn onyn ishinde Tortuyl karzhas Bukardyn әkesi Қalkaman zhaugershilik zamanda erligimen aty shykkan batyr bolgan Bukar zhyrau omiri men shygarmashylygy Arka onirimen tygyz bajlanysty Birak ta zhastyk shagy kandaj omir otkelderinen otkendigi tugan olgen zhyldary zhajynda nakty derekter zhok Abaj Қunanbaev eskertkishi 1845 1904 Ұly akyn agartushy kazaktyn zhazba әdebietinin zhәne әdebi tilinin negizin salushy Abaj Ibrahim Қunanbajuly Өskenbajuly Shygys Қazakstan oblysy buryngy Semej uezi Abaj audanynda buryngy Shyngystau oblysy Shyngys tauynyn bauyrynda dүniege keldi Abaj atakty Tobykty ruynyn Yrgyzbaj degen tobynan tarajdy Ol auyl moldasynan okyp zhүrgen kishkentaj kezinen ak zerektigimen kozge tүsedi Kejin ol Semej kalasynda 3 zhyldyk medrese tәrbiesin alady Nazarbaev Ziyatkerlik Mektebi ӨndeuBul mektep respublikada kurylatyn osyndaj 20 mekteptin segizinshisi 720 balaga arnalgan oku ornynyn 120 oryndyk internaty da bar Mektep basshylygynyn habarlauynsha bүgingi kүni 7 8 zhәne 9 synyptarga 558 okushy kabyldanypty Bilim uyasynda okytu kazak orys zhәne agylshyn tilderinde zhүrgiziledi Okushylarga bilim beru men zhatyn oryndary tegin Himiya biologiyalyk bagyttagy Nazarbaev Ziyatkerlik mektebi biregej oku orny zhәne onirlik gylymi ortalyk bolyp tabylady Bul mektepti ayaktagan son tүlekter ҰBT dan bosatylyp әlemnin en үzdik zhogary oku oryndaryna tүsu kukygyn beretin halykaralyk үlgidegi diplomdar alyp shygadyBilim zhәne gylym Өndeu Қaragandy memlekettik universiteti Memlekettik ZhOO lar Қaragandy ozinin mol zherasty bajlygynyn arkasynda omirge kelip osimi taragan kala Қaragandy oblysynyn әkimshilik ortalygy Petropavl Shu temir zhol bojyndagy iri temir zhol stansasy әue avtomobil katynasynyn toraby Irgesi Қaragandy komir alabynyn ortalygyndagy shahterler kentterinin negizinde kalandy Turgyndarynyn tez osuine bajlanysty 1934 zhyly kalaga 1936 zhyly oblys ortalygyna ajnaldy Saryarkanyn usak shokyly sәl belesti zhazygynyn orta tusynda zhazda tartylyp kalatyn Bukpa ozeninin eki zhagalauynda ornalaskan Klimaty ajkyn kontinenttik kysy suyk uzak kary zhuka borandy zhazy ystyk kurgak anyzak zheldi Қalany sumen Nura ozeni Ertis Қaragandy kanaly zher asty sulary kamtamasyz etedi Қaragandynyn 170 zhyldyk tarihy bar Қaragan kop osetindikten kala Қaragandy dep atalgan Bul zherden 1833 zhyly Bajzhanov Appak tas komir tapkan Өtepov degen baj Қaragandy onirin N Ushakovka 250 somga satkan Orys ken kәsipkerleri Ushakov pen Ryazanov 1856 zhyldan bastap Қaragandydan komir ondire bastajdy Өndirilgen komir Spassk mys korytu zauytyna tasylyp turgan Қazan tonkerilisinen kejin Қaragandy shahtalary memleket menshigine ajnaldy 1920 30 zhyldary zhүrgizilgen barlau zhumystary munda komir korynyn mol ekenin anyktady 1929 zhyly Қazakkurylyskomir tresi kuryldy Қaragandyda eldin үshinshi komir bazasyn salu turaly sheshim shygaryldy Bul Қaragandy komir alabynyn damuyndagy zhana kezen boldy Algashky beszhyldyk zhyldary Қaragandyda iri komir ondiru ortalygy pajda boldy Ony saluga Donbass kenshileri zhan zhakty kәsibi komek korsetti Shahtalardy ken kazatyn kuraldar zhәne zhabdyktarmen kamtamasyz etti Қaragandy komirin Oralga Batys Sibirge Orta Aziyaga zhetkizu үshin temir zholdar salyndy Ekinshi dүniezhүzilik sogys zhyldary Қaragandy komir alaby korganys onerkәsipterin temirzhol koligin kamtamasyz etti Өnerkәsibinin basty salasy tas komir ondiru Olarmen Қaragandykomir Komir Invest Transenergo ZhShS terinin iri kәsiporyndary shugyldanady Қaragandy gylym bilim mәdeniet ortalygy Munda Қazakstan Respublikasy Ғylym Akademiyasynyn Ortalyk Қazakstan bolimshesi 19 gylymi zertteu zhәne zhobalau instituttary ornalaskan Қaraganda memlekettik universiteti tehnikalyk universitet medicina akademiyasy ishki ister Ministrliginin zan instituty zhәne әr saladan mamandar dayarlajtyn memlekettik emes 10 zhogary oku orny zhumys istejdi 10 kәsiptik tehnikalyk mektep 7 kolledzh 80 mektep 39 mektepke dejingi balalar mekemesi 40 auruhana 84 ambulatoriya men emhana 24 kitaphana 3 murazhaj 6 mәdeniet үji men klubtar 2 drama teatry muzykalyk komediya teatry filarmoniya cirk sport kesheni stadion eki үlken sayabak bar Қalanyn ortalyk boliginin arhitekturasyn zhasagany үshin avtorlar toby arhitektor E G Melikov S I Mordvincev M O Zhandәuletov Қazakstannyn Memlekettik syjlygyna ie boldy 1978 Қalada N Ә Әbdirovke eskertkish ornatyldy 1958 Shahter Danky 1976 zhәne 2 shi dүniezhүzilik sogys zhyldary kaza bolgan karagandylyktarga 1978 arnalgan monumentter kojyldy Қaragandyda әr tүrli bilim oryndary bar Olar ҚarMU ҚarMTU ҚMMU ҚEU ҚU Bolashak ҚZI zhәne әr tүrli bilimdi mektepter kalyptaskan olar NZM sshod Murager Daryn Ktl zhәne tagy da baska bilimdi mekemeler kalyptaskan Қaragandy oblysynyn bilimi men gylym zhogary dengejde Derekkozder Өndeu 1 Chislennost naseleniya Respubliki Kazahstan po otdelnym etnosam na nachalo 2020 goda Komitet po statistike Ministerstva nacionalnoj ekonomiki Respubliki Kazahstan Data obrasheniya 29 aprelya 2020 Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar zhәne astana kalalar audandar audan ortalyktary zhәne kentter bolinisindegi zhynysy bojynsha sany Ob utverzhdenii dopolnitelnogo spiska gorodov i rabochih poselkov Kazakskoj ASSR Il 12 Kazahskogo upravleniya GVF v aeroportu Karagandy Vzryv na zavode 4DVzryv na zavode 4D Informacionnyj portal Apparata akima goroda Karagandy City amp town of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 https kk wikipedia org w index php title Қaragandy amp oldid 2881082 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.