fbpx
Уикипедия

Қазақстан

Координаттар:48°57′00″ с. е.66°14′00″ ш. б. /48.95000° с. е. 66.23333° ш. б. /48.95000; 66.23333

Басқа мағыналар үшін Қазақстан (айрық) деген бетті қараңыз.

Қазақстан Республикасы
Qazaqstan Respublikasy
Ұран: «Алаш! (тарихи)
Алға Қазақстан! (ресми емес)»
Әнұран: «Менің Қазақстаным (әнұран)» ((ақп.))
Тарихы
Құрылды 1465 жыл Қазақ хандығы
Тәуелсіздік күні 16 желтоқсан 1991 жылы (КСРО-дан)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілдері Қазақ тілі — мемлекеттік тіл
орыс тілі — ресми
Елорда Нұр-Сұлтан
Ірі қалалары Алматы, Нұр-Сұлтан, Шымкент, Қарағанды, Ақтөбе, Тараз, Павлодар, Өскемен
Үкімет түрі Президенттік унитарлы республика
Президенті
Премьер-министрі
Парламент Сенатының төрағасы
Парламент Мәжiлiсі төрағасы
Қасым-Жомарт Тоқаев
Асқар Мамин
Мәулен Әшімбаев
Нұрлан Нығматулин
Мемлекеттік діні Зайырлы мемлекет
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 9-шы орын
2 724 902 км²
2,8
Жұрты
• Сарап (2020)
Тығыздығы

18 852 802 адам (64-ші)
7 адам/км² (184-ші)
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

534,271 млрд. $ (41-ші)
28,514 $ (53-ші)
ЖІӨ (номинал)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

164,207 млрд. $ (54-ші)
8,763 $ (71-ші)
АДИ (2017) 0,800 (өте жоғары) (58-ші)
Этнохороним қазақстандық, қазақстандықтар
Валютасы Қазақстан теңгесі
(KZT, код 82)
Қосымша мәліметтер
Әуе компаниясы Air Astana, SCAT, Qazaq Air, Fly Arystan
Интернет үйшігі .kz, .қаз
ISO коды KZ
ХОК коды KAZ
Телефон коды +7-6xx, +7-7xx
Уақыт белдеулері +5, +6

Қазақстан ([qɑzɑqˈstɑn]), толық атауы Қазақстан Республикасы () — Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда орналасқан мемлекет. Батысында Еділдің төменгі ағысынан, шығысында Алтай тауларына дейін 3 000 км-ге, солтүстіктегі Батыс Сібір жазығынан, оңтүстіктегі Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне 1 600 км-ге созылып жатыр. Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Иран елдеріне, Еділ өзені және Еділ-Дон каналы арқылы Азов және Қара теңіздерге шыға алады. Мұхитқа тікелей шыға алмайтын мемлекеттердің ішінде Қазақстан — ең үлкені.

Қазақстан бес мемлекетпен шекаралас, соның ішінде әлемдегі құрлықтағы ең ұзақ шекара, солтүстігінде және батысында Ресеймен — 6 467 км құрайды. Оңтүстігінде — Түрікменстан — 380 км, Өзбекстан — 2 300 км және Қырғызстан — 980 км, ал шығысында — Қытаймен — 1 460 км шектеседі. Жалпы құрлық шекарасының ұзындығы — 13392,6 км. Батыста Каспий теңізімен, оңтүстік батыста Арал теңізімен шайылады.

2020 жылдың 1 желтоқсанда елдегі тұрғындар саны — 19 067 121, бұл әлем бойынша 64-орын. Жер көлемі жағынан әлем елдерінің ішінде 9-орын алады (2 724 902 км²).

Елдің астанасы — Нұр-Сұлтан қаласы. Мемлекеттік тіліқазақ тілі. Ресми тілі — орыс тілі.

Қазақстанның ұлттық құрамы алуан түрлі. Халықтың басым бөлігін тұрғылықты қазақ халқы құрайды, пайыздық үлесі — 69,01%, орыстар — 18,42%, өзбектер — 3,29%, украиндар — 1,36%, ұйғырлар — 1,48%, татарлар — 1,06%, басқа халықтар 5,38%. . Халықтың 75% астамын мұсылмандар құрайды, православты христиандар — 21%, қалғаны басқа дін өкілдері.

Экономикалық көрсеткіштері бойынша дамушы экономика ретінде қарастырылады. Елдің жалпы ішкі өнімі ЖІӨ (номинал) = $205,539 млрд (2018). Экономиканың негізгі бағыты — отын-энергетика саласындағы шикізат өндіру, ауыл шаруашылығы (егіншілік). Елдің негізгі валютасы — теңге.

1991 жылдың 16 желтоқсан күні КСРО-ның ыдырауына байланысты өз егемендігін жариялады және халықаралық қауымдастық тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. 1992 жылдың 2 наурызынан бастап БҰҰ-ның толыққанды мүшесі. Сонымен қатар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына, Ұжымдық қауіпсіздік келісімі ұйымына, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына және Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы сияқты басқа да бірнеше халықаралық ұйымдардың құрамына кіреді.

Мазмұны

Қазақстан сөзі Қазақ және Стан сөздерінен құралған, яғни Қазақ елі деген мағына береді. Соңғы кездері халық арасында Қазақ елі, Ұлы дала елі және Қазақия деген атаулар қолданылуда.

Толық мақаласы: Қазақстан тарихы
Қазақстан тарихы

Ежелгі Қазақстан тарихы

Тас дәуірі
Қола дәуірі
Темір дәуірі СақтарҮйсіндерҚаңлыларҒұндар

Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері

Түркі қағанаты (552—603)
Батыс Түрік қағанаты (603—704)
Шығыс Түрік қағанаты (682—744)
Түргеш қағанаты (704—756)
Қарлұқ қағанаты (756—940)
Қимақ мемлекеті ІХ ғ.соңы -ХІ ғ.басыОғыз мемлекеті ІХ ғ.соңы -ХІ ғ.басы

Қазақстанның дамыған орта ғасырлардағы мемлекеттері

Қарахан мемлекеті (942-1212) жж.Қарақытай мемлекеті (1128-1213) жж.Қыпшақ хандығы Моңғол империясы (1206—1291)
Жошы ұлысы (1224—1481)
Шағатай қағанаты (1222—1370)
Орда-Ежен ұлысы (1242—1446)
Шайбани ұлысы (1243 — ?)
Ақ Орда (XIIIXV ғғ.)
Көк ОрдаӘбілқайыр хандығы (1428—1468)
Ноғай ордасы (1440—1634)
Моғолстан (1348—1514)
Ташкент хандығы (1501—1627)

Қазақ хандығы дәуірі

Қазақ хандығы (1465—1847)
Ұлы жүз (1715—1822)
Орта жүз (1715—1822)
Кіші жүз (1715—1824)

Ресей империясы құрамындағы Қазақстан

Бөкей Ордасы (1801—1872)

Кеңес одағы құрамындағы Қазақстан

Алаш автономиясы (1917—1920)
Түркістан автономиясы (1917—1918)
Қырғыз (Қазақ) АКСР-і (1920—1925)
Қазақ АКСР-і (1925—1936)
Қазақ КСР-і (1936—1991)

Тәуелсіз Қазақстан тарихы

Қазақстан (1991—қазір)


к т ө

Портал «Қазақстан»
Санат «Қазақстан тарихы»

Ежелгі Қазақстан

Қазіргі Қазақстан жерін ежелгі адамзат баласы бұдан 1 миллиондай жыл бұрын мекен еткен. Қола дәуірінде Сібірдің, Жайық өңірінің, Қазақстан мен Орта Азияның ұлан-ғайыр далаларын тегі және тарихи тағдырларының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар өзінше бір үлгідегі жарқын мәдениет қалдырды. Мұны ғылымда Андрон мәдениеті деп атайды. Ерте темір ғасыры дәуірінде (біздің заманымыздан бұрынғы I мыңжылдық ортасы) Қазақстанда тайпалық одақтар қалыптасты. Қазақстанның оңтүстік, шығыс және орталық аудандарын мекендеген тайпалар сақ тайпалар одағына, ал батыс, солтүстік аудандарындағы тайпалар савроматтар тайпалық бірлестігіне бірікті. Біздің заманымыздан бұрынғы 3-ғасырда Қазақстан жерінде кейбір тайпалар өз мемлекетін құрып, алыс-жақын елдермен саяси қарым-қатынастарға түсті. Олардың алғашқылары сюнну (ғұндар) болатын. Зерттеушілер ғұндарды түріктердің арғы ата-бабалары деп есептейді. Бұл бірлестікті Мөде басқарған кезде ғұндар бүкіл әлемге танылды. Ғұндардың батысқа жорығы “Халықтардың ұлы қоныс аударуына” түрткі болды. Жетісуда ежелгі тиграхауда сақтарының жерін мұра етіп алған усундер (үйсіндер) біздің заманымыздан бұрынғы 160 ж. шамасында Іле алқабында өз мемлекетін құрды. Олар Қаңлы мемлекетімен шектесті. Бұл тайпалар құрған мемлекеттер Қытай, Парфия, Рим және Кушан империясы сияқты елдермен саяси, экономикалық және мәдени байланыс орнатқан.

Ерте орта ғасырлардағы Қазақстан (Түркі дәуірі)

Қазақстан аумағындағы ерте орта ғасырдағы мемлекеттер (VI-IX ғғ)

VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар болған. Алтай-Сібір, Моңғолия жерінде түрік тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты ерте феодалдық мемлекет құрды. Олардың жері шығыс Кореядан бастап, Орта Азияның жерін де қамтылған. Қазақстан да бұл қағандықтың құрамына кірген.

Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «Үлкен күлтегін», «Тоныкөк» құлпытастарындағы жазуларынан белгілі. Махмұд Қашқари, Рашид-ад-диннің тарихи жазбаларынан көптеген құнды деректер алуға болады. Византия, Қытай тарихшылары да мол мәлімет береді. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «Түрік дәуірі» (VI-XIII ғ. ғ.) деген атпен белгілі. Қазақ жерінде көрсетілген мерзімде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді.

Қазақстанда алғашқы қауымдық құрылыстан кейін V ғасырдан феодалдық қатынастар орнай бастады (немісше феод- «жер», аль- «иесі», яғни жердің иесі деген ұғымды береді.). Ортағасырлық тайпалардың арасында негізгі екі тап: феодалдық табы мен шаруалар табы қалыптасады. Феодалдар мал мен жердің негізгі иесі болады. Феодалдық қатынастардың орнауы Қазақстанның оңтүстігінде басқа өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихының басты ерекшеліктерінің бірі осы феодалдық-патриархаттық қатынастардың орнауы болды.

Тағы қараңыз: Түрік қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Түргеш қағанаты және Қарлұқ қағанаты

Орта ғасырлардағы Қазақстан (Оғыз дәуірі)

Өтініш, осы бөлімді толықтырыңыз.

Орта ғасырларда қазіргі Қазақстан жерін Қарахан, Қарақытай, Оғыз, Қимақ хандықтары өмір сүрді.

Ресей империясының құрамындағы Қазақстан

Қазақстанды Ресейдің отарлауы 1731 жылы Кіші Жүз ханы Әбілқайырдың Ресейге қосылуынан басталды. Бұл процесс 130 жылдан аса уақытқа созылып, 19 ғасырдың 60 жылдарының ортасына қарай толық жүзеге асырылды. 1731–1860 жылдары Қазақстан Ресейге, көбіне сөз жүзінде ғана бағынып, іс жүзінде ру, тайпа билеушілері дербес саясат жүргізді. Патша өкіметі халық көтерілістерін аяусыз басып отырғанымен, елдің ішкі істеріне (сот жүйесіне, ру аралық мәселелерге) араласпады. Ел ішіндегі беделді адамдарға, ру басыларына жалақы тағайындап, әр түрлі атақтар беріп, екінші жағынан әкімшілік реформалар жасап, көнбегендерін жазалау арқылы өз билігін күшейтті.

  • 1822 ж. “Сібір қазақтары туралы жарғы”, 1824 ж. “Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы” деген құжаттармен қазақ жерін басқару тәртібі белгіленді. Осы заңдар бойынша Орта жүз бен Кіші жүз хандықтары жойылды. Кіші жүзде хандық биліктің орнына Ресейдегі сияқты әкімшілік басқару жүйесі қалыптасты. Ал Орта жүзде “аға сұлтан” деген басқарушы қызмет енгізілді. Ішкі округтер құрылды. Округтер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді.
  • 19-ғасырдың басында Хиуа мен Қоқан хандары Оңтүстік Қазақстанға өз бақылауларын орнатты. Қазақтар Қоқан мен Хиуа билеушілеріне қарсы жиі-жиі бас көтеріп отырды. Отарлық езгінің күшеюі, шұрайлы жерлерді тартып алып, бекіністер салу Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын (1837–47) тудырды.
  • 19-ғасырдың 60-жылдарында Қазақстанның Ресейге қосылу кезеңі аяқталды.
  • 1914 ж. 1-тамызда Ресейдің 1-дүниежүзілік соғысқа тартылуы Қазақстан халқына ауыр соққы болып тиді.
  • Жаппай наразылықтар нәтижесінде 1916 жылғы көтеріліс шықты. Көтерілістің басталуына патшаның 1916 жылғы 25-маусымдағы майдандағы қара жұмысқа Қазақ пен Түркістан өлкелерінің және ішінара Сібірдің 19-дан 43 жас аралығындағы ер-азаматтарын шақыру жөніндегі жарлығы түрткі болды. Көтерілістің аса ірі ошақтары Жетісу мен Торғайда болды.
  • 1917 ж. патшаны тақтан құлатқан Ақпан революциясының оқиғалары көп ұзамай Қазақстанға да жетті.
  • 1917 ж. 21–28 шілдеде Орынборда 1-Бүкілқазақ съезі өтті. Делегаттар ұлттық автономия, жер-су, т. б. мәселелердің шешілуіне, Құрылтай жиналысына әзірлік және қазақ саяси партиясын құру мәселелеріне баса назар аударды. Әлихан Бөкейханов, Мұхамеджан Тынышбаев, Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынұлы, Жанша Досмұхамедұлы, Халел Досмұхамедұлы, Мағжан Жұмабаев, т. б. қайраткерлер отаршылдыққа қарсы Алаш партиясын құрды. Олар қазақ халқын отарлық езгіден азат ету ұраны төңірегіне топтасып, қазақтың дербес, тәуелсіз Алашорда демократиялық мемлекетін құруға кірісті. Бірақ көп ұзамай бүкіл Ресейдегі сияқты қазақ жерінде де кеңес билігі орнады.

Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы

1917 жылы большевистік революциядан кейін Қазақстанда Кеңес билігі орнады. Бірінші дүниежүзілік және азамат соғыстары бүкіл ел шаруашылығын күйретті. 1920-1921 жж. қыста болған жұттың салдарынан ірі қараның жартысына жуығы қырылды. 1921 жылы жаз егінсіз болып, аштық орнады. Тек 20-жылдардың соңына қарай Қазақстан қалпына келді. 1920 жылы Қазақстан автономды, ал 1936 жылы КСРО құрамындағы одақтық республика болды.

Аймақтың экономикалық әлсіздігін есепке ала отырып, одақтық үкімет Қазақстан шаруашылығын қарқынды түрде дамытуды алға қойды және 1941 жылы өнеркәсіп өндіріс көлемі 1913 жылмен салыстырғанда сегіз есеге артты. Ірі экономикалық жобаларды орындауға ресурстарды топтастырудың жоспарлық жүйесінің мүмкіндіктері арқасында Қазақстан 30-жылдары көшпелі өлкесінен ірі және өнеркәсіптік, егіншілік пен мал шаруашылығы дамыған, жоғары мәдени деңгейі бар аймаққа айналды.

Қазақстан аумағында мыңдаған ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар құрылды, он мыңдаған шақырымға созылған темір және автомобиль жолдары түсті. Қазақстан түрлі түсті және қара металл, көмір, мұнай, бидай, мал шаруашылығы өнімдерінің ірі өндірушісі болды. 1991 жылы Қазақстан үлесіне қорғасын, мырыш, титан, магний, қалайыны өндіруде одақтық өндірістің 70 пайызы, фосфор мен хром өндірісінің 90 пайызы, күміс пен молибденнің 60 пайыздан астамы тиесілі болды. Қазақстан дәнді дақылдардың ірі өндірушісі болды.

Алайда, экономикалық дамудағы жетістіктер үшін қазақ халқы құнын өтеді. «Социалистік индустриялау» әдісі қайғылы жағдайға әкелді. Нәтижесінде ұжымдастыру бойынша қозғалыс 30-жылдары аштыққа әкеліп тіреді. Қазақтардың бір бөлігі тобымен Қытайға және көршілес ортаазия елдеріне кетті. 1931-1934 жылдары аштық пен аурудан бір жарым миллион адам қаза тапты, ол этностың 40 пайызын құрады.

Қазақстан бұрынғы КСРО аумағындағы негізгі тұрғындардың ең аз бөлігін құраған бірегей республика болды; мұндай жағдай 30-жылдары халықтың көп бөлігінен айырылғаннан емес, КСРО-ның басқа аймақтарынан Қазақстан аумағына жүз мыңдаған адамдарды жарамсыз большевиктік режимде 1937-1938 жж. террор құрбандарына арналған концлагерлер ұйымдастыру арқылы қоныс аудару салдарынан болды.

1935 жылдан 1940 жылға дейінгі кезеңде Батыс Украина, Белоруссия және Литвадан поляктардың жер аударуы көп орын алды (120 мыңға жуық адам). ІІ дүниежүзілік соғыс жылдары Қазақстанға Поволжья немістері, Кавказдан шешендер, ингуштар және басқа да ұлт өкілдері күштеп қоныс аударылды, ал 50-60 жж. тың игеруге байланысты біздің елге Ресей, Украина, Белоруссиядан миллиондаған тұрғындар көшіп келді. Нәтижесінде 1926 жылы республикадағы барлық тұрғынның меншікті салмағы 57,1% құрап, 1939 жылы бұл көрсеткіш 38%-ға дейін төмендеді, ал 1959 жылы небәрі 30 пайызға тең болды. Тек соңғы жылдары қазақтардың меншікті салмағы 50 %-дың көрсеткішке жетті.

70-80 жылдар қарсаңында КСРО-ның экономикалық және әлеуметтік-саяси өміріндегі дағдарыс Қазақстанға да әсер етті. Қатаң жоспарлық жүйе елдің экономикалық дамуын, әлеуметтік саланы тоқыратты. Сондықтан да қайта құру саясаты жариялылық пен демократияға сенген Қазақстан халқынан кең қолдау тапты. Алайда, 1986 жылғы 17 желтоқсанда орын алған Алматыдағы жастардың демократиялық көтерілісінің қатты қысымға алынғаны тағы да «әлеуметтік» жүйенің жарамсыздығын көрсетті.

Қазақстан Республикасы

Толық мақаласы: Қазақстан тарихы

1990 жылдарда

1991 жылы 8 желтоқсанда РКФСР, Украина, Беларусь басшылары Минск қаласында кесдесті (Беловеж келісімі). Талқыланған негізгі мәселелер — 1922 жылғы КСРО құру туралы келісім шартты жою, Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру. Бас қосуда осы мәселелер туралы құжаттарға қол қойылды. Бұл кездесуге Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев та, басқа Орта азиялық республикалардың басшылары да шақырылмады.

1991 жылы 13 желтоқсанда Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Тәжікстан басшылары Ашхабадта бас қосты. Орта Азия мемлекеттерінің басшылары Минск (Беловеж келісімі) шешімін қолдайтындықтарын білдірді. 1991 жылы 20 желтоқсанда Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркіменстан, РКФСР, Украина, Белорусь, Армения, Молдова Алматыда бас қосты. Оған Грузия бақылаушы есебінде ғана қатысты.

1991 жылы 21 желтоқсанда аталған 11 республиканың басшылары КСРО-ны ыдыратып, ТМД-ны құру туралы келісімге қол қойды.

Кеңестік жүйенің құрсауынан босап шыққан республикалар «кеңестік», «социалистік» деген атаулардан бас тарта бастады. 1991 жылғы желтоқсанның 10-ы Республика Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының атауын Қазақстан Республикасы деп өзгертті.

Алматы кездесуі кезінде келісілген мәселелердің аса бір маңыздысы - ядролық қаруға қатысты бірлескен шара жөніндегі келіссөз еді. Оған қолдарында ядролық қаруы бар мемлекет есебінде Белорусь, Қазақстан, Ресей Федерациясы және Украина Республикасының басшылары қол қойды. Мемлекеттер келісімі бойынша — қатысушылар ядролық мәселе жөніндегі саясатты бірлесе жасап, Тәуелсіз Елдер Достастығына енетін барлық республиқалардың ұжымдық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тиісті болды.

КСРО-ның ыдырау процессін тездеткен 1991 жылғы тамыз бүлігі 1991 жылдың қазанына қарай көптеген республикалардың өз тәуелсіздігін жариялауына септігін тигізді. 1991 жылы 16 желтоқсанда Республиканың Жоғарғы Қеңесінің жетінші сессиясында «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Заң қабылданды. Осы күні Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Сонымен, 1991 жылғы 16 желтоқсан Республиканың тәуесіздік алған күні.

Екінші мыңжылдықта

Екінші мыңжылдық 10 жылдарында

Толық мақаласы: Қазақстан географиясы

Қазақстан Республикасының жер көлемі 2,7 млн шаршы шақырым. Жерінің ауданы жағынан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Бұл көрсеткіш бойынша Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Австралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-шы орында тұр.

Республика Еуразия құрлығының орталығында барлық мұхиттардан бірдей қашықтықта орналасқан. Республика батысында Еділ өзені алабынан шығысында Алтай тауы шыңдарына дейін 3 мың км дейін, солтүстіктегі Батыс Сібір жазығынан (Солтүстік Қазақстан жазығы) оңтүстігінде Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне 1600 км-ге дейін созылып жатыр. Қиыр солтүстік нүктесі (55 26 с. е.) Шығыс Еуропа жазығының орталық бөлігі мен Британия аралдарының оңтүстігіне, ал оңтүстік нүктесі (40 56 с. е.) Кавказ сырты мен Оңтүстік Еуропаның Жерорта теңізі өңіріндегі елдердің ендігіне сәйкес келеді. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Географиялық орнына қарай орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Елдің батыс шеті (46 27 ш. б.) Елтон және Басқыншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87 20 ш. б.) Бұқтырма өзенінің бастауына тұспа тұс келеді.

Аумағының 10%-ы биік таулы өңірлер, қалған бөлігі ойпат, жазық, үстірт, қырат жерлер. Қазақстанның ең биік жері — Хантәңірі шыңы (6995 м, қар құрсауымен қосып есептесе 7010 м). Ол Тянь-Шань тау жүйесінде орналасқан. Каспий теңізінің шығыс жағалауында елдің ең ойпат жері Қарақия ойысы теңіз деңгейінен 132 м төменде орналасқан.

Қазақстан Республикасы — унитарлы мемлекет. Әкішілік құрылымы бойынша құрамына 14 облыс, 86 қала, соның ішінде 3 республикалық маңызы бар қалалар (Нұр-Сұлтан, Алматы, Шымкент), 168 аудан, 174 ауылдық округ кіреді.


Аймақ Әкімшілік орталығы Ауданы, км² Тұрғыны
(1 шілде
2017 ж. адам)
Тұрғыны (1 қаңтар
2019 ж. адам)
2 жылдық қорытынды (адам)
1 Алматы облысы Талдықорған 223 924 2 003 063 2 037 393 34 330
2 Шығыс Қазақстан облысы (ШҚО) Өскемен 283 226 1 386 208 1 379 079 7 129
3 Қарағанды облысы Қарағанды 427 982 1 381 501 1 378 863 2 638
4 Жамбыл облысы Тараз 144 264 1 116 384 1 124 559 8 175
5 Түркістан облысы(ОҚО) Түркістан 117 249 1 929 000 1 977 768 48 768
6 Қостанай облысы Қостанай 196 001 876 833 873 124 3 709
7 Ақтөбе облысы Ақтөбе 300 629 851 339 867 828 16 489
8 Қызылорда облысы Қызылорда 226 019 777 730 793 299 15 568
9 Павлодар облысы Павлодар 124 800 755 847 753 981 1 866
10 Ақмола облысы Көкшетау 146 219 737 449 739 566 2 117
11 Маңғыстау облысы Ақтау 165 642 650 509 676 835 26 326
12 Батыс Қазақстан облысы (БКО) Орал 151 339 643 874 651 874 8 000
13 Атырау облысы Атырау 118 631 613 880 632 896 19 016
14 Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО) Петропавл 97 993 560 553 555 020 5 533
15 Алматы — республикалық маңызы бар қала 451 1 772 779 1 854 556 81 777
16 Астана — республиканың елордасы 710,2 1 006 570 1 078 362 71 792
17 Шымкент — республикалық маңызы бар қала 506 1 002 291 1 011 511 9 220
18 Байқоңыр — республикалық маңызы бар қала 57 38 500 39 161 661
Барлығы 2 724 902 17 994 200 18 592 701 598 501

Ірі қалалар

Астана
Орыны Қала Тұрғыны
Миллионер қала > 1 млн
1 Алматы 1 854 556
2 Нұр-Сұлтан >1 млн
3 Шымкент >1 млн
Жүз мыңнан астам тұрғынды қалалар 100—999 мың тұрғын
4 Қарағанды 497 824
5 Ақтөбе 429 462
6 Тараз 356 069
7 Семей 349 102
8 Павлодар 334 057
9 Өскемен 329 090
10 Атырау 268 840
11 Қостанай 239 652
12 Қызылорда 238 349
13 Орал 234 167
14 Петропавл 218 031
15 Ақтау 182 033
16 Жаңаөзен 182 000
17 Теміртау 179 248
18 Түркістан 164 413
19 Көкшетау 163 300
20 Талдықорған 145 652
21 Екібастұз 134 152
22 Рудный 115 448
Барлық тұрғын саны
(ірі қалаларда):
8 705 318
Қазақстанның жалпы тұрғын саны: 18,592,970
Ірі қалалардың тұрғын санындағы үлесі % 46,9 %
Толық мақаласы: Қазақстан демографиясы

Қазақстан — 1995 жылғы 30 тамыздағы республикалық референдумда қабылданған Конституция бойынша — өзін демократиялы, зайырлы, құқықты және әлеуметті мемлекет ретінде орнықтырды. Қазақстан Республикасы – президенттік басқару формасындағы біртұтас мемлекет. Республиканың ең жоғ. өкілді органыПарламент. Ол республиканың заң шығару құзіретін жүзеге асырады.

Парламент тұрақты жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады. Сенатқа әр облыстан және респ. маңызы бар 2 қаладан екі адамнан сайланады. Сенаттың 15 депутатын Парламент өкілеттігі мерзіміне Республика Президенті тағайындайды. Мәжіліс республиканың әкімш.-аумақтық бөлінісі ескеріле отырып құрылған, сайлаушылар саны шамамен тең болатын бір мандатты аумақтық сайлау округтары бойынша сайланатын алпыс жеті депутаттан және партиялық тізім бойынша сайланатын 10 депутаттан тұрады.

Президент Үкіметті Конституцияда белгіленген тәртіппен құрады. Тағайындалғаннан кейінгі он күн мерзім ішінде Премьер-Министр Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы республика Президентіне ұсыныс енгізеді. Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі жеті мүшеден тұрады, олардың өкілеттігі алты жылға созылады. Конституциялық Кеңестің төрағасын республика Президенті тағайындайды.

Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Ол заңмен құрылған Қазақстан Республикасының Жоғ. Соты және республиканың жергілікті соттары болады. Жергілікті мемлекет басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік (мәслихат) және атқарушы органдар (әкімдік) жүзеге асырады.

Қазақстанның қазіргі жер бедері палеогеографиялық дамудың талай ұзақ кезеңдерінен кейін, теңіздік және континенттік жағдайлардың алмасып отыруынан, климаттың үнемі өзгеріске ұшырауынан және тектоник. қозғалыстардың нәтижесінде қалыптасқан. Республиканың орт. бөлігінде болған варийлік (герциндік) тау жүйелері жоғ. палеозойдан бастап қарқынды континенттік мүжілуге ұшырау салдарынан, қалдық қырқалы денудациялық жазықтар мен аласа тауларға айналды. Тек қана Торғай қолаты мен республиканың солт.-шығыс бөлігін кайнозойдың мореналық алаптарының жекелеген шығанақтары, ал оңт.-батыс бөлігін тұтасымен бор және неогендік теңіз басып жатты. Төрттік кезеңде ғана мен оған жапсарлас аудандар климаты қуаң жазық құрлыққа айналды. Қазақстанның оңт.-шығысында неоген-төрттік кезеңде түзілген биік таулы аймақтың қалыптасу процесі бүгінге дейін созылуда. Оған жер қыртысының осы аймақтағы қозғалыстары мен сілкінулері дәлел. Таулы өңірді табиғат тарихында 3 рет мұз басқан, соның салдарынан мұнда қар, мұздықтық аңғарлар, мореналық жыныстар ұшырайды.

Қазақстан Шығыс Еуропа платформасының оңт.-шығыс шетін ( маңы синеклизасын) және Орал-Моңғол қатпарлы белдеуінің батыс бөлігін алып жатыр. Қатпарлы белдеу өзінің оңт.-батысында Тұран ойпатына (тақтасына) жалғасады.

  • Тақтаның (плитаның) мезокайнозойлық тысының астынан Мұғалжар мен Қаратаудың (Маңғыстауда) палеозойлық құрылымдары шығып жатады. Бұлардың шығысындағы Қазақстанның таулы-қатпарлы бөлігінде Орт. Қазақстан палеозойлық массиві — Сарыарқаны, бірнеше қатпарлы жүйелер мен облыстарды (Шыңғыс — Тарбағатай, ОбьЗайсан және Алтай — Саян қатпарлы облыстарының қазақстандық бөліктері), Солт. Тянь-Шань мен Жетісу Алатауының ендік бағытқа жуық альпілік белдеулерін ажыратуға болады. Каспий маңы синеклизасы (ойпаңы) үш бөлікке жіктелген шөгінділерден тұрады. Төм. бөлігі қалыңд. 13 км-ге дейінгі рифей мен төм. және орт. палеозойдың құмды-тақтатасты, сазды, карбонатты-терригендік қат-қабаттарынан, орт. бөлігі кунгур ярусының (қалыңд. 5 км-дей) тұзды сериясынан, беткі жағы жоғ. пермь-мезозойдың теңіздік, континенттік шөгінділерінен (4–6 км) құралған...

Толық мақаласы: Қазақстан климаты

Қазақстанның климаты шұғыл континентті. Климаттың континенттігі оның өзіндік ерекшеліктерінен көрінеді. Оларға: қыс пен жаз температурасының үлкен айырмашылықта болуы, ауаның құрғақтығы, республиканың көп жерінде атмосфералық жауын-шашынның әркелкі түсуі, қыстың солтүстікте ұзақ әрі аязды, оңтүстікте қысқа әрі жұмсақ болуы жатады.

Қазақстан өзі орналасқан географиялық ендігі бойынша климаты ылғалды субтропикалы Жерорта теңізі елдеріне және қоңыржай континентті орталық Еуропаға сәйкес келеді. Бірақ еліміз орасан зор Еуразия құрлығының ортасында орналасқандықтан климатының шұғыл континенттігімен ерекше. Өйткені Дүниежүзілік мұхиттардан мыңдаған километр қашық жатқандықтан олардың климат жұмсартарлық әсері өте аз.

Қазақстан коңыржай климаттық белдеудің оңтүстігінде жатыр, сондықтан жылдың төрт мезгілі (жаз, күз, қыс, көктем) айқын білінеді. Қыста Сібірдің қатты суығы келеді. Жазда Орта Азияның жылы, тіпті ыстық ауасының әсері жақсы байқалады. Жыл мезгілдерінің арасындағы температуралық айырмашылықтар климаттың континенттігін арттырады.

Кең байтақ Қазақстан жерінде оның географиялық орнына (яғни атмосфералық ылғалдықтың негізгі көзі — мұхиттардан тым шалғай орналасуына) және жер бедеріне байланысты қуаң континенттік климат қалыптасқан. Басқа кез келген аумақты аймақтар сияқты республика климатына да радиациялық және циркуляциялық факторлар кешені ерекше әсер етеді.

. Қазақстан аумағы үстінде бүкіл жыл бойы жоғары қысымды ауа қабаты үстемдік етеді, ал оған көршілес аймақтарға (солт., батыс және оңт.) төм. қысымды қабаттар тән келеді. Жалпы республика аумағының көп бөлігінде антициклондық ауа райы басым. Сондықтан мұнда шұғылалы ашық күндер ұзақт. жылына солт-тен оңт-ке қарай 2000 сағ-тан 3000 сағ-қа дейін артып отырады. Жылына солт-те 120, оңт-те 260 күн ұдайы ашық болады, бұлтты күндер саны тиісінше 60 күннен 10 күнге дейін (Балқаш ойысында) кемиді. Міне, осылардың нәтижесінде жиынтық радиация мөлшері де солт-тен оңт-ке қарай 4200-ден 5500 МДж/м2-ге дейін біртіндеп артады. Сол сияқты төсеніш беттің (жер бетінің) сәуле қайтару қабілетіне байланысты сіңірілетін радиация мөлшері де оңтүстікке қарай бірқалыпты көбейеді. Сәуле қайтару қабілетін қыста тұрақты қар жамылғысы қалыптасқанда ең жоғары шегі 70–80%-ға жетіп, жазда көп жерде 20 – 30%-ке дейін төмендейді. Радиацияның жылдық тиімді сәулелену мәні солтүстікте 1500-ден оңтүстікте 2100 МДж/м2-ге дейін өзгереді. Теріс мәнді радиациялық баланстың маусымдық ұзақт. солт-те 3,5 — 4,5 ай (қараша — наурыз), оңтүстікте — 1 ай.

Қазақстанның жер үсті суларының ресурсы сулылығы бойынша орташа жылдық көлемі 100,5 км³; соның ішінде не бары 56,5 км³-і ғана республика аумағында қалыптасады, қалған көлемі Орта Азия мемлекеттерінен, Ресей Федерациясынан және Қытай Халық Республикасынан келетін өзен суларынан құралады. Өзен су ағынының көлемі бойынша Қазақстан планетаның сумен ең аз қамтылған елдерінің қатарына жатады. Қажетті су тұтыну көл. 54,5 км³-ді құрайды, мұның сулылығы бойынша орташа жылдық бағаммен шаруашылыққа пайдаланылу мүмкіндігі 46,0 км3-ден аспайды. Су тапшы жылдары су ресурстарының көл. 58 км³-ге дейін, ал пайдаланылатын су тиісінше 26 км³-ге дейін төмендейді. Тұщы жер асты су қоры 15,1 км³-ді құрайды, оны пайдалану деңгейі 11,3% немесе 1,7 км³. Қайтымды сулардың көл. 4 км³, су көздеріне қайта құйылған су 2 км3-ден аспайды, қалған ағынды құрамы сейіледі немесе жерге сіңіп кетеді. Қайтымды сулар табиғи сулар мен қоршаған ортаны ластаудың негізгі көзі болады.

Толық мақаласы: Қазақстанның топырағы

Топырақ — табиғат компоненттерінің бірі. Жердің геологиялық тарихында алдымен пайда болған топырақ. Палеогеографиялық зерттеулердің деректері бойынша алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий дәуірінде пайда болыпты. Бұл кезде әлі өсімдік жамылғысы қалыптаспаған.

Топырақ жамылғысын зерттейтін топырақтану ғылымы — жас ғылым. Оның негізін салған XIX ғасырдың 80-жылдары орыс ғалымы В. В. Докучаев — топырақтың табиғи және тарихи дене екенін анықтады.

Қазақстанда өзге елдерде кездесетін топырақ түрлерінің түгелдей дерлігі тараған. Мұнда тайга, тундра топырағына дейін бар, тек ылғалды субтропик белдеміне тән топырақ қана жоқ.

Өсімдігі

Қазақстанда интродукцияланған, мәдени дақылға айналдырылған және кездейсоқ әкелінген түрілерін қоспағанда шамаммен 6025 өсімдік түрі бар. Жабайы өсімдіктердің 18 түрі космополит (Антарктикадан басқа құрлықтарда өседі), 285-і голарктикалық түр (Евразия мен Солтүстік Америкада өседі). Бұлардың ішінде 535-і (шамамен 11%-і) тек Қазақстанда кездеседі (эндемиктер). Мұнда бірнеше ботаникалық зона бар. Тау өсімдіктері өздеріне тән биіктік зоналар құрайды. Өзен-көл, батпақ, жайылма, шалғындық, көлтабан өсімдіктері ешқандай зонаға жатпайды.

Су өсімдіктерінің түрі аз (63 гидрофильді түрі). Олардың құрамында барлық космополиттердің жартысы (шылаңдар мен руппияларды қосқанда 9 түрі), 24 голарктикалық түр (сальвиния, тұңғиқ т. б.) бар. Бұлар су өсімдіктерінің 52%-і, яғни ең көне өсімдіктер. Палеоботаникалық тұрғыдан да осылай; шылаңдар туысы (21 түрі бар) бұдан 70-100 млн жыл (бор дәуірінде), сальвиния, жестер, телорез 40-70 млн жыл бұрын болған. Тегі тропикалық, гидрофильді өсімдіктер тобына жататын су өсімдіктері Қазақстан жерінде 25-40 млн жыл бұрын (олигоценде) қаулап өскен.

Батпақ, өзен жайылмасы мен көлтабан өсімдіктерінің 450-ден астам түрі бар. Шалғынды, кейде батпақты жерлерде бидайық, тарғақ, айрауық, шалғын атқонағы, шалғын бедесі, шалғын ноғатығы, кәдімгі бекмания, қамыс, қоға, қияқ сияқты азықтық шөптер көбірек. Олардың топтасуынан өнімділігі әркелкі шабындық қалыптасады.

  • Шөл зона өсімдігі
    • Сұр топырақты қырат жерлерді (Оңтүстік Қазақстан) алып жатқан ағаш-бұта құрамында пісте мен (жемісі — кәдімгі пісте) қатар Регель алмұрты, таудаған, тобылғы, қаратау лепидолофасы, тікенекті бадам (бұлардың көпшілігі сирек кездеседі) бар. Талас Алатауы, Қаржантау мен Қаратау бөктерлері селдір орманды, мұнда сары долана, зеравшан аршасы басым. Тақырда өсетін сексеуіл тоғайлары негізінен жапырақсыз аласа (2-8м) «шала ағаш» — қара сексеуілден тұрады. Сексеуіл арасында басқа азықтық өсімдіктер де (жусан, күйреуік, изен, теріскен) аз емес.
    • Қоңыр және сұр қоңыр топырақты шөл даладағы шала бұта өсімдіктердің арасында ақ жусан, қара жусан, туран жусаны, ал гипсті қоңыр топырақта баялыш көбірек кездеседі. Мұнда түрлі эфемероидтар (әсіресе баданалы қоңырбас пен жуан сабақты қияқ) мен эфемерлер де бар.
    • Құм топырақты шөл даладағы бұта өсімдіктерінің арасында жүзгін, құм сексеуілі, қоянсүйек, қылша түрлері, жапырақсыз құланқұйрық және түкті жүзгін ағаштары басым. Мұнда бұта тәрізді аласа өсімдіктер (жусан, изен) мен көп жылдық шөптер де (құмерке) көп.
    • Сор топырақты шала бұта өскен шөл далада сарсазан, бұйырғын т. б. өсімдіктер басым.
  • Далалық зона

Далалық зонада бөденешөп, қызылбояу, боз, бетеге, қырғыз бетегесі, қылтық бетеге, көде, еркекшөп бітік өседі. Реликт өсімдіктері — сібір бетегесі, ши мен көп тамырлы жуа.

  • Тау өсімдіктері

Оңтүстік Алтай, Сауыр, Жоңғар Алатауы, Солтүстік және Батыс Тянь-Шань өсімдіктері далалық, ормандық және альпілік белдеулерге бөлінеді.

Оңтүстік Алтай мен Тарбағатайдағы далалық белдеу далалық зонамен ұласып жатыр, бірақ мұндағы өсімдіктерге бадам, майқарағай, тобылғы араласқан. Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шаньда (шөл зона) бетеге, боз шалғын, бидайық (түкті бидайық), арпа (баданалы арпа) тұқымдастары өседі, мұнда итмұрын, қызыл шие т. б. өсімдіктер көп.

Қазақстан тауларында бірнеше орман түрлері бар:

Тау ормандарының мұншама кең алқапта орналасуына, республиканың батысында еменді және қарағашты, ал солтүстүігінде қайыңды және қарағайлы ормандардың бар болуына байланысты ормандар мен орман шалғындарының құрамындағы өсімдіктер Қазақстандағы барлық өсімдіктердін 40%-інен асады. Олардың ішінде 1 космополит (кәдімігі қыранқұлақ), 30-дан астам голарктикалық түр — орман папоротнигі, қауырсын папоротник, усасыр, құлмақ, күреңот, ұртшөп бар. Олар көне заман ормандарынан келіп жеткен реликтілер. Мұндай орман өсімдіктеріне грек жаңғағы, семенов үйеңкісі, лепсі таспасы, тянь-шань цицербитасы, семенов айдаршөбі сияқты аз тараған реликтілер, сондай-ақ «Қазақстанның Қызыл кітабына» енгізілген қырғыз қайыңы, бекара терегі, Мушкетов түйесіңірі, мыңжылқы усасыр қырыққұлағы сияқты эндемдер айырықша сипат береді.

  • Альпі белдеулері
    • Альпіге доңызсырт шабындықтары мен майда шөпті шалғындықтар тән. Бұлардың алғашқысы түкті доңызсырттан, ал Алтайда Белларди доңызсыртынан тарайды. Майда шөпті шабындық құрамында крылов бетегсі, монғол птильагростисі, ал түрлі шөптерден альпі маралоты, таран, сарғыш майдажелек т. б. бар.
    • Субальпілік шалғындықтар тау белдеулерімен шекаралас жерлерде қалыптасқан. Тянь-Шаньда бұл — крылов бетегсінен, жартас қазтамағынан, кәдімгі манжеткадан құралған шалғындықтар. Тек мысыққұйрықтан тұратын шалғандықтар да кездеседі. Әдетте бұлардың бәрі құнарлы жаздық жайылымдар, шабындық жерлер.

Жануарлар дүниесі

Ұлан байтақ Қазақстан жерінде сүтқоректілердің 172, құстың 485, бауырымен жорғалаушылардың 52, қосмекенділердің 12, балықтың 150-ге жуық түрі бар. Омыртқасыз жәндіктер (насекомдар, шаян тәрізділер, ұлулар, құрттар т. б.) бұдан да көп. Тек жәндік түрлерінің өзі-ақ 30 мыңнан асады. Жануарлар түрінің осыншалық көп болуы республиканың географиялық орнына, жер бедерінің дамуы мен жануар түрлері қалыптасуының ұзақ та күрделі тарихына байланысты.

  • Жануарлардың табиғат зоналары бойынша мекендеуі:
    • Орманды дала зонасы. Қазақстанның солтүстігіндегі орманды дала зонасында бұлан, елік, ақ қоян, сұр тышқан, су егеуқұйрығы, орман тышқаны, бұлдырық, ақ кекілік, көл айдындарын суқұстары — аққу, қаз, үйрек, шағала, тарғақ, қасқалдақ мекендеген. Оңтүстікке қарай созылып жатқан Еділ жағалауынан Алтай таулы бөктеріне дейінгі астық тұқымдас шөп пен жусан, бетеге өскен далада суыр, дала алақоржыны, сүйірбас сұр тышқан, кәдімгі сұр тышқан, дала тышқаны, саршұнақ (үлкені, кішісі, жирені), ал құстан — дуадақ, безгелдек, жылқышы, сұңқар, дала трикушкасы, бозторғайлар, қыранқара, дала құладыны мен шабындық құландыны қоныстайды. Көктемнен күзге дейін бұл жерлерде ақбөкен үйірлері жайылады, олар қысқа қарай шөлді аймаққа ығысады.
    • Далалық зона. Едәуір бөлігін Жайық өзенінің аңғарындағы орман алып жатқан далалық зонаның батыс бөлігін бұлан, елік жайлаған, мұнда европалық қара күзен, жұпар тышқан, орман сусары да кездеседі. Қосмекенділерден Жайық т. б. өзендердің аңғарында тарбақа, орман бақасы кездеседі. Мұнда бұлдырық, сұр кекілік, тырна, бозторғай көп. Сыңсыған қарағай өскен тау сілемдері (Көкше қыраты) бар далалық зонаның орта бөлігінде бұлан, елік, сілеусін, қызыл тоқалтіс сияқты орман тұрғындары, аққоян, ақтиін (Ертіс бойындағы қалың орманда), бұлдырық, қаратоқылдақ, кәдімгі тоқылдақ кездеседі. Далалық зонаның шығысында суыр, дала тышқаны, дала шақылдағы сияқты жануарлармен қатар аққоян, сілеусін, елік, арқар мекендеген.
    • Шөлейт зонасы. Өсімдік жамылғысы әркелкі шөлейт зонасында- саршұнақтар (кішісі, орташасы, сарысы) мен қосаяқтың, құм тышқан мен толай қоянның бірнеше түрі мекендеген. Мұнда ақбөкен де, қарақұйрық та көптеп кездеседі. Бұл зонада құстан дуадақ, шіл, қылқұйрық, бозторғай т. б. бар.
    • Шөл зонасы. Республиканың оңтүстігін тау бөктеріне дейін алып жатқан шөл зонада тек осында ғана мекендейтін бірнеше жануар түрлері бар, олар оңтүстікте республика шебінен тысқары шығып кетеді. Қыста қар тоқтап, көктемде қар суы жиналатын Үстірт пен Маңғышылақ жартастарының арасында кездесетін үстірт муфлоны жұтаң өсімдіктермен қоректеніп, ащы суды қанағат етеді. Үстіртте ұзын инелі кірпі, қарақұйрық, шөл сілеусіні — қарақал кездеседі. Сазды және қиыршық тасты шөл дала жануарларынан Қазақстаннан басқа жерлерде кездеспейтін ерекше тұқымдас өкілі — жаламан мекендейді. Ол тек Бетпақдалада, Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы кейбір аудандарда, Алакөл және Зайсан қазаншұңқырында ғана табылған. Солтүстік Балқаш маңындағы бірнеше жерден ғана табылған бесбашбайлы ергежейлі қосаяқ та ерекше хайуан. Ірі жануарлардан осы шөл далада ақбөкен, қарақұйрық қыстайды. Құстан — шіл, қылқұйрық, тырна, жек дуадақ кездеседі. Түк аяқты қосаяқ, үшбашбайлы ергежейлі қосаяқ, құм тышқаны, жіңішке башбайлы саршұнақ, ала жертесер, құм мысығы т. б. құм ішінде тіршілік етуге бейімделген. Оңтүстік Балқаш құмында осы араға тән сексеуіл жорға торғайы, шөл дала жапалағы тіршілік етеді. Құмайтты шөлде бірқатар кесіртке (жұмыр бас, ешкіемер), жылан (оқ жылан, айдаһар, қара шұбар жылан т. б.) түрлері, дала тасбақасы тараған. Өзен-көл аңғарындағы орман-тоғайларда елік, жабайы шошқа, құм қоян, қырғауыл т. б. кездеседі. Балқаш, Сасықкөл және т.б. көлдердің жағалауындағы қалың қамыс арасында бірқазан, жалбағай, аққұтан, көкқұтан, қарақаз, шағала бар. Алакөл айдынынан өте сирек кездесетін, «Қазақстан Қызыл кітабына» енгізілген реликт шағала қоныстайды.
    • Қазақстанның шығысы мен оңтүстігін қоршап жатқан таулардың жануарлар дүниесі де сан алуан. Қылқан жапырақты Алтай ормандарында бұлан, марал, құдыр, сібір таутекесі, арқар, алтай көртышқаны, қоңыр аю, бұлғын, құну, күзен, барыс, тиін, борша тышқан, алтай суыры, құр, шіл, тундра кекілігі, ақ кекілік, алтай ұлары, кукша, жорға торғай кездеседі. Зайсан қазаншұңқырынан оңтүстікке қарай созылып жатқан тауларда (Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы) марал, елік, арқар, сібір таутекесі, қоңыр аю, сілесін, барыс, ұзынқұйрық саршұнақ мекендейді. Жоңғар, Іле Алатауы мен Талас Алатауында көкшіл суырдың орнына қызыл суыр және өте сирек кездесетін Менабир суыры жерсіндірілген. Қазақстанның оңтүстік-шығыс тауларында жыртқыш құстардан қозықұмай, тазқара, бүркіт тіршілік етеді. Бұл жерлерге сондай-ақ гималай ұлары, кекілік, ұзақ қарға, шау қарға, қызыл құйрық торғай, аршалық ементұмсық, тау шымшық, көкқұс тән. Жоңғар Алатауындағы кіші-гірім өзендерде жетісу тритоны тіршілік етеді.

Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар

Ерекше қорғалатын табиғи аумақ — ерекше қорғау режимі белгіленген мемлекеттік табиғи-қорық қорының табиғи кешендері мен объектілері бар жер, су объектілері және олардың үстіндегі әуе кеңістігінің учаскелері.

Ерекше қорғалатын аумақ — кеңістігінде бағалы табиғи немесе колдан жасалған (бағалы экожүйе, гейзерлер, бау- саябақ ескерткіштері, инженерлік құрылыстар, т. б.) немесе қоршаған ортаға қолайлы әсер ететін кеңістіктер (орман жолағы, көгерген аймақтар), аумақтар, акваториялар. Мүндай аумақтар тек заңмен ғана емес, арнайы бақылауда болып, адамдармен қорғалады.

Табиғат ресурстары

Қазақстан кен байлықтарының қоры мен әр алуандығы жағынан Жер шарындағы бай аймақтардың бірі. Минералдық шикізат қорлары Қазақстанның ұлттық экономикасының тұрақты дамуы мен қауіпсіздігінің маңызды кепілі. Қуатты минералдық шикізат базасының қазіргі жай-күйі республиканы шет елдердің кен қазбаларына тәуелділіктен толық арылтып, Қазақстанның дүниежүз. рынокқа минералдық шикізат қорлары мен оның өңделген өнімдерін шығаруына мүмкіндік берді. Минералдық шикізат ресурстары еліміздің даму стратегиясын анықтайтын негізгі факторлардың бірі. Маңыздылығы жағынан олар үш топқа бөлінеді. Бірінші топқа негізгі қаржы түсімін қамтамасыз ететін және экон.-саяси мәні бар стратегиялық кен байлықтары жатады: мұнай, газ, көмір, уран, хромит кен орындары. Екінші топты қаржы түсімін қамтамасыз ететін әрі Қазақстанның индустриялық бет-бейнесінің негізі болып табылатын маңызды кен байлықтары құрайды: темір, марганец, мыс, қорғасын, мырыш, алюминий және алтын кен орындары. Үшінші топқа ішкі және сыртқы рыноктарда жоғары сұранымға ие қалайы, күміс, фосфор, барит кен орындары кіреді. Кен байлықтардың барланған қоры негізінде ондаған мұнай-газ және кентас өндіретін кәсіпорындар жұмыс істейді, олар 70-тен аса әр түрлі минералдық шикізат түрлерін өндіреді және өңдейді.

Қазақстан — 1995 жылғы 30 тамызында республикалық референдумда қабылданған Конституция бойынша — өзін демократиялы, зайырлы, құқықты және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады. Қазақстан Республикасы — президенттік басқару формасындағы біртұтас мемлекет. Республиканың ең жоғары өкілді органы — Парламент. Ол республиканың заң шығару қызметін жүзеге асырады. Парламент тұрақты жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.

Сенат әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және Қазақстан Республикасының елордасынан екі адамнан, тиісінше облыстың, республикалық маңызы бар қаланың және Республика елордасының бірлескен отырысында сайланатын депутаттардан құралады. Сенаттың 15 депутатын Парламент өкілеттігі мерзіміне Республика Президенті тағайындайды.

Мәжіліс дәрежелі өкілеттілік және біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізім негізінде сайланған 98 депутаттардан құралады, және 9 депутатты Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайды.

Нұрсұлтан Назарбаев

Президент Үкіметті Мәжілістегі көпшілік алған партия ұсынысымен құрады. Республика Премьер-Министрі тағайындалғаннан кейінгі он күн мерзім ішінде Премьер-Министр Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы Республика Президентіне ұсыныс енгізеді. Премьер-Министр Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші бар өкімдер шығарады.

Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі жеті мүшеден тұрады, олардың өкілеттігі алты жылға созылады. Конституциялық Кеңестің Төрағасын Республиканың Президенті тағайындайды.

Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады. Заңмен құрылған Республиканың Жоғарғы Соты және Республиканың жергілікті соттары Республиканың соттары болып табылады.

Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару

Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты жергілікті өкілдік (мәслихат) және атқарушы органдар (әкімдік) жүзеге асырады.

Сыртқы саясат

Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты белсенділігімен, тепе-теңдік сақтауға ұмтылысымен, прагматизмдігімен, сындарлы сұхбат жүргізуге талпынысымен және көпжақты ынтымақтастыққа бағытталғандығымен ерекшеленеді. Халықаралық аренада мемлекетіміз өзінің тарихи, геосаясаттық және экономикалық факторларына байланысты көп ғасырлар бойы сыртқы саясатын халықаралық ынтымақтастық, көршілес мемлекеттермен татуластық және олардың аймақтық біртұтастығын кұрметтеу принципіне негіздеп жүргізіп келеді.

Қазақстанның өзге мемлекеттермен тең құқылы және екі жаққа да тиімді қарым-қатынас құруға ынталы екендігі оның бүгінгі күні дипломатиялық байланыс орнатқан шет мемлекеттердің санының көптігімен дәлелденіп отыр. 1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап біздің республика әлемнің 130 мемлекетімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы

2020 жылғы 6 наурызда Қазақстан Республикасы сыртқы саясатының 2020-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы жарияланды. Құжатта мынадай басымдықтар негізге алынған: - үдемелі сипатқа ие және ел дамуының жаңа кезеңінде Тұңғыш Президент – Елбасының сыртқы саяси бағытын жалғастыруға өзінің сабақтастығын сақтайтын елдің ашық, болжамды және дәйекті сыртқы саясаты; - адам құқықтарын қорғау, гуманитарлық дипломатияны дамыту және қоршаған ортаны қорғау; - халықаралық аренада экономикалық мүдделерді ілгерілету, соның ішінде инвестициялар тарту бойынша мемлекеттік саясатты іске асыру; - халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау; - ең алдымен, негізгі әріптестер – Ресей, Қытай, АҚШ, Орталық Азия мемлекеттері және Еуропалық Одақ елдері, ал көпжақты құрылымдар бойынша – Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы және басқа да ұйымдармен өзара тиімді байланыстарды нығайтуды білдіретін өңірлік және көпжақты дипломатияны дамыту.

Қазақстандағы саяси реформалар

2019 жылғы маусымда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі құрылды. Оның негізгі мақсаты – жұртшылық, саяси партиялар, азаматтық қоғам өкілдерінің қатысуымен өтетін талқылаудың негізінде мемлекеттік саясаттың өзекті мәселелері бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу.

2019 жылдың шілдесінде Қазақстан Президенті азаматтардың сындарлы сұрауларына жедел әрі тиімді жауап беретін «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасын жария етті.

Сонымен бірге, Қазақстанда балама көзқарастар мен пікірлерді көтермелеу мақсатында басқа партиялардың өкілдеріне кейбір парламенттік комитеттерде төрағалық етуге мүмкіндік беретін заң қабылданатын болады. Саяси партияларды құру үшін тіркеу кедергісі 40 мыңнан 20 мың адамға дейін төмендетіледі.

Қазақстанда бейбіт жиналыстар туралы жаңа заң қабылданды. Заңда пикет, демонстрация, шеру, митинг сияқты бейбіт жиналыстың негізгі тұжырымдамалары мен нысандарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін концептуалды аппаратты енгізу қарастырылған. Заң ұйымдастырушылардың, бейбіт жиналыстарға қатысушылардың және журналистердің мәртебесін, құқықтары мен міндеттерін реттейді.

Қоғамдық қауіпсіздікті күшейту мақсатында Президент Қ.К.Тоқаев тұлғаға қарсы жасалатын қылмыс үшін қолданылатын жазаны да күшейтті.

Қоғам

Қазақ техникалық мамандары Қазақ Инженерлер Бірлестігі ұйымына біріккен.

Күн Қазақша аталуы
12 қаңтар Жаңа жыл
7 қаңтар Рождество мейрамы (Рождество Христово)
8 наурыз Халықаралық әйелдер күні
2123 наурыз Наурыз мейрамы
1 мамыр Қазақстан халқының бірлігі мерекесі
7 мамыр Отан Қорғаушылар күні
9 мамыр Жеңіс күні
6 шілде Астана күні
30 тамыз Қазақстан Республикасының Конституциясы күні
Қажылықтың соңғы күні. Құрбан айт
1 желтоқсан Тұңғыш Президент күні
16-17 желтоқсан Тәуелсіздік күні

Тәуелсіздік кезеңінде Қазақстанға әлемнің 120-дан аса елінен 330 млрд доллар шетелдік инвестиция тартылды.

Дүниежүзілік Банктің «2020 жылғы бизнес жүргізу» есебінде Қазақстан әлемде 25-ші орынға ие болды және миноритарлық инвесторлардың құқықтарын қорғау бойынша әлемдегі ең үздік ел атанды. Қазақстанның ЖІӨ 179,332 млрд. АҚШ долларын құрайды және жылдық өсім қарқыны 4,5%- ға тең. Қазақстанның ЖІӨ жан басына шаққанда 9 686 АҚШ долларын құрайды.

Қазақстан Қытай мен Қатардан кейін ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығының ең серпінді 25 экономиканың арасында үшінші орынға ие. Қазақстанның әлемдік саудадағы рөлі мен жаңа Жібек жолындағы орталық орында орналасуы елге миллиардтаған адамға өз нарықтарын ашуға мүмкіндік берді. Қазақстан Дүниежүзілік сауда ұйымына 2015 жылы мүше болды.

Қазақстан экономикасының әлемдік экономикадағы үлесін анықтаудың негізгі көрсеткіші — елдің халықаралық саудадағы үлесіне қарап анықтауға болады. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы жылдан жылға өсіп келеді: 1995 жылы $9 млрд болатын болса 2008 жылы $109 млрд болды. Негізгі өсім мұнай өндіру және металлугрия саласыныңеншісіне тиесілі. Экспорт өндірілетін өнім көлемінің өсуіне жәнебағаның қымбаттауына байлнысты.

Ал импорттың өсуі тиісінше өнімді өндіруге қажетті машиналар мен жабдықтарды сатып алудың нәтижесінде өсті.

2009 жылы сыртқы сауда айналымы 34%-ға төмендеп кеттті, оның негізгі себепшісі мұнай мен металл бағасының төмендеуі. Дегенмен, 2010 жылдан бастап бағалардың қайта өсуіне байланысты қарқынды даму байқалды, Нәтижесінде экспорттық-импорттық операциялар көлемі $137 млрд. құрады. Экспорт ($92 млрд) иморттан екі есе көп болды ($45 млрд).

Экспорттың 75% — минералды ресурстар, ең үлкен бөлігі мұнай, газ, көмір, уран сияқты пайдалы қазбаларға тиесілі. Қалған 13% — металлдар және 3,4% — ауылшаруашылық өнімдері құрайды (негізгісі бидай), 4,2% — химия өнеркәсібінің өнімдері. Негізгі өндіретін тауар — өңделмеген табиғи қазбалар құрайды. Қазақстан әлемдік сауда нарығында табиғи ресурстарды қамтамасыз етуші ретінде қызмет етеді.

Қазақстан дүинежүзілік сауда ұйымына 2015 ж. 22 маусымда мүше болды.

Толық мақаласы: Қазақстан экономикасы

Қазақстанның сыртқы экономикасы

Қазақстанның сыртқы экономикасы әлем елдерімен экономикалық, сауда, валюта, ғылыми-техникалық, мәдени және басқа да қатынастарды қамтып отыр. Бұл сала субъктілері сыртқы экономикалық қызметтерге байланысты меншік түрі бойынша тәуелсіз елімізде тіркелген Қазақстанның немесе шет мемлекеттердің заңды немесе жеке тұлғалары болып табылады. Сыртқы экономика саласында басты және маңызды орында сауда саласы. Соңғы жылдарда қазақстаннан экспортталатын тауардырдың үлесі үш есеге өсті. Оған бірнеше факторлар себепші болып отыр. Қолайлы инвестициялық жағдайлардың жаалуы тікелей шетелдік қомақты инвестициялардың тікелей ағылып келуіне себепші болды, оның негізгі бөлігі еліміздің мұнай өндіру саласына жұмсалады. Біріншеден, бұл өз кезегінде мұнай мен газ конденсатын өндіруді қарқынды дамытты. Екіншіден, дүниежүзілік тауар нарығындағы көмірсутектер шикізатын сату шартының қолайлылығы экспорт әлеуетінің өсіне жағдай жасады. Дәл осылай деп тау-кен металлургия сала-соңғы оң жыл көлемінде жалпы қазақстандық экспорт және қызмет көрсету үлесінің көбеюі, әлемдік сауданың дамуымен салыстырғандағы оның қарқынды дамуы мен көлеміне байланысты болып отыр.

Қазақстандығы тауар экспорттау динамикасының деңгейінің өсуі оның жоғары, екпінді дамуын көрсетеді. Орташа есеппен он жыл ішінде тауар экспорттау төрт есеге өссе, импорт-үш жарым есеге өсті. Әлемдік деңгеймен салыстырмалы түрде қарағанда еліміздің макроэкономикалық көлемі жоғары емес. Осыған қарамастан Қазақстанның сытрқы экономикалық саласын болащақта дамытуына орасан зор шамасы бар. Атап айтқанда, бүгінде 500-ден астам кен орындары барланып, минералды шикізаттың 1220 түрінің барлығы анықталған. Осылардың көпшілігінен біздің еліміз дүние жүзі бойынша алдыңғы орында. Осылайша, Қазастан барланған цинк, вольфрам және барит қорларын әлем бойынша бірінші орында болса, күміс қорғасын және хромит қорынан екінші орында, мыс, марганец, флюорит бойынша үшінші, молибден қорынан төртінші, сонымен қатар алтын қоры жөнінен алдыңғы қатардағы он елдің қатарында.

Елімізде темір рудасы әлемдік қордың 8 пайызын, уранның жобамен 25 пайызын құрайды. Қазақстан мұнай қорын барлаудан әлемдегі он елдің қатарында.

Ғаламдық қаржылық — экономикалық тоқырау республикамыздың сыртқы экономикалық саласына кері әсерін тигізді.

Толық мақаласы: Қазақстан энергетикасы

Мәдениет және қоғам

Толық мақаласы: Қазақ мәдениеті

,

,

Толық мақаласы: Қазақ өнері

Білім беру жүйесі

Бұқаралық ақпарат құралдары

Әлеуметтік саласы

Толық мақаласы: Қазақстанның әлеуметі

Қарулы күштері

Қазақстан Республикасының әскери құрылымы әскери басқару органдарын, Қарулы Күштердің түрлерін, арнайы әскерлерді, тыл, әскери оқу орындары мен ғыл. мекемелерді қамтиды. Соғыс уақытында құрамына қорғаныс мин-не қарайтын әскер түрлерінен басқа Ішкі істер мин-нің ішкі әскерлері, Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметі және басқа да әскерлері, респ. “Ұлан”, азаматтық және аумақтық қорғанысты басқару мен құру органдары кіреді. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің басты мақсаты — елдің егемендігін, аумағының тұтастығын, экономикасын, мемл. ин-ттары мен азаматтарын соғыс қатерінен қорғау, жаугершілік немесе әскери қақтығыстар туғызудың алдын алу, Қазақстанның орнықты дамуы үшін қолайлы жағдай туғызу.

Республика Қарулы Күштеріне бейбіт кезеңде мынандай негізгі міндеттерді орындау жүктелген:

  • әскери күшті, жауынгерлік даярлықты қамтамасыз етіп, басқару органдары мен әскерлерді ел ішіндегі қақтығыстарды,
  • Қазақстан Республикасының мемл. шекарасында немесе аум-ның шегінде туған кез келген заңсыз қарулы күш көрсетуді тұмшалап, тойтара алатын деңгейде ұстау;
  • әуе кеңістігін күзету, сондай-ақ, мемл. шекараның жедел-стратег. тұрғыда маңызды өңірлерін жабу;
  • маңызды әскери нысандарды күзету;
  • елдің кез келген ауданында жағдайды тұрақтандыру жөніндегі батыл іс-қимылға әзір болу;
  • халықар. міндеттемелерге сәйкес бітімгершілік және өзге де операцияларға қатысу.

Бұл міндеттерді орындауды Қарулы Күштер Қазақстан Республикасының басқа да әскерлері мен әскери құрылымдарымен өзара тығыз іс-қимылда жүзеге асырады. Бұл ретте Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік к-тінің шекара қызметіне құрлықта, теңізде, көлдерде және өзге де су айдындарында мемл. шекараны күзету мен қорғау, сондай-ақ, лаңкестікке (террорға), қару мен есірткі саудасына қарсы күреске қатысу жүктеледі. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 ж. 23 қарашадағы 1579 қаулысына сәйкес елімізде Оңт., Батыс, Шығыс, Орт. әскери округтері құрылған. Оңт. әскери окуругінің қорғайтын жер аумағына: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары кіреді. Округтің орт. штабы Тараз қаласында. Шығыс әскери округі қорғайтын жер аумағына: Шығ. Қазақстан, Павлодар облыстары кіреді. Округтің орт. штабы Семей қаласында. Батыс әскери округінің қорғайтын аумағына: Ақтөбе, Атырау, Бат. Қазақстан, Маңғыстау облыстары кіреді. Округтің орт. штабы Ақтөбе қаласында. Қазақстанның қалған облыстары Орт. әскери округіне қарайды. Орт. штаб – Қарағанды қаласында.

Қазақстанның геосаяси жағдайы үлкен өзгерістерге (экстремизм, шекараға таяу жерлерде әскери қақтығыстардың өршуі, жаңадан ядр. мемлекеттер пайда болуы, т. б.) ұшырауда. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери доктринасы орташа мерзімді кезеңге есептеліп жасалған (1999–2005) қорғаныстық сипатқа ғана ие. Ол әлемдегі және аймақтағы әскери-саяси жағдайды кешенді бағалауға, мемлекеттің экон. болмысы мен материалдық қорының мүмкіндіктеріне сүйенеді. Доктрина Қазақстанның ұлттық қауіпсіздігі стратегиясының негізгі ережелерін нақтылайды және шабуыл жасалған жағдайда елдің қорғанысын ұйымдастыруға, ұжымдық әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі одақтас мемлекеттермен бірлескен күш-жігерді үйлестіруге бағытталған.

  • 1. Халық саны — 18 700 000 адам (2020). Бұл әлем бойынша 63-ші орын.
  • 2. Қазақстанда шаршы км-ге 6,8 адамнан келеді. Ал Сингапурда 7437 адам.
  • 3. Қазақстанда шамамен 130 ұлт өкілі бар.
  • 4. Қазақстанда 3,3 миллионға жуық жеңіл автокөлік бар.
  • 5. Қазақстанда орыс тілінде 88, қазақ тілінде 83, ал аралас болып 32 газет шығады.
  • 6. Қазақстанның территориясына 3 Түркия, 5 Франция немесе 7 Жапония сиып кетер еді.
  • 7. Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстанға шетелден 300 млрд $ жуық инвестиция тартылған.
  • 8. Қазақстан 2000 жылы ТМД елдерінің арасында бірінші болып Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) барлық қарызынан құтылған.
  • 9. Қазақстан мен Ресей арасындағы шекара — әлемдегі ең ұзын құрлықтық шекара болып табылады. Оның ұзындығы — 7 512 км.
  • 10. Жылқы алғаш рет қазіргі Қазақстанның аймағында қолға үйретілді.
  • 11. Қазақстан — қызғалдақ пен алманың отаны.
  • 12. Екібастұздық МАЭС-2 мұржасы — әлемдегі ең биік мұржа. Оның биіктігі — 420 м.
  • 13. Медеу — әлемдегі ең биік жерде орналасқан мұз айдыны.
  • 14. Қазақстан табиғат қорлары жөнінен ең бай мемлекеттердің бірі, Менделеев кестесіндегі 105 элементтің 99-і бар, 70 элементтің қоры анықталған, 60 элемент өндіріледі.
  • 15. Қазақстан мұнай өндіруден 8 орын алады. Болжам бойынша оның жалпы көлемі 12-17 млрд т. Мұндай көлеммен Қазақстанды әлеуетті мұнай державаларының бірі дей аламыз.
  • 16. Қазақстанда әлемдегі барлық уранның шамамен 1/5 бөлігі бар. Оны өндіруден 1-ші орын алады.
  • 17. Астық және ұн экспортынан Қазақстан көшбасшылардың бірі. Мемлекет жылына 40 елге астық экспорттайды.
  • 18. Шай ішуден Қазақстан алғашқы орындарда келеді. Жылына әр адам басына 1.2 кг, ал Үндістанда небәрі 650 г.
  • 19. Байқоңыр ғарыш айлағы әлемдегі ең ірі ғарыш айлағы және ең тығыз жұмыс кестесі бары.
  • 20. Қазақстан өзінің тарихы, әдет-ғұрпы, алып таулары, жабайы ормандары, ыстық шөлдері, мөлдір көлдері, жылжып аққан өзендері, керемет жануарлар мен өсімдіктері бар кең далаға бай ел.
  1. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл - қазақ тілі. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 1 бөлім
  2. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 7-бап, 2 бөлім
  3. Қазақстан Республикасы - президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. - Қазақстан Республикасының Конституциясы, 2-бап, 1 бөлім
  4. (қаз.). stat.gov (1 желтоқсан 2020). Тексерілді, 1 желтоқсан 2020.
  5. . International Monetary Fund.
  6. [Қазақстан Республикасы Президентінің ресми сайты, , 2011 жылдың 8 шілде күні тексерілді]
  7. Үлгі:XLSlink(орыс.). Тексерілді, 1 мамыр 2021.
  8. . Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (12 қараша 2010). Тексерілді, 21 қаңтар 2010.
  9. ҚазССР. Қысқаша энциклопедия, 2-том. Алматы - 1987
  10. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5
  11. . Worldtravelguide.net. Тексерілген 2013-01-14.
  12. 2013 жылдың 27 ақпан күні қаралды
Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Қазақстан

Қазақстан
Қазақстан, azıa, jáne, eýropada, ornalasqan, memleket, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Координаттар, 95000, 23333, 95000, 23333, Басқа, мағыналар, үшін, айрық, деген, бетті, қараңыз, Республикасы, qazaqstan, respublikasyБайрақ, ЕлтаңбаҰран, Алаш, тарихи, Алға, ресми, еме. Қazakstan Azia jane Eyropada ornalasqan memleket Til Bakylau Өndeu Koordinattar 48 57 00 s e 66 14 00 sh b 48 95000 s e 66 23333 sh b 48 95000 66 23333 G O Ya Baska magynalar үshin Қazakstan ajryk degen betti karanyz Қazakstan Respublikasy Qazaqstan RespublikasyBajrak EltanbaҰran Alash tarihi Alga Қazakstan resmi emes Әnuran Menin Қazakstanym әnuran tyndau akp TarihyҚuryldy 1465 zhyl Қazak handygyTәuelsizdik kүni 16 zheltoksan 1991 zhyly KSRO dan Memlekettik kurylymyResmi tilderi Қazak tili memlekettik til 1 orys tili resmi 2 Elorda Nur SultanIri kalalary Almaty Nur Sultan Shymkent Қaragandy Aktobe Taraz Pavlodar ӨskemenҮkimet tүri Prezidenttik unitarly respublika 3 Prezidenti Premer ministri Parlament Senatynyn toragasy Parlament Mәzhilisi toragasy Қasym Zhomart Tokaev Askar Mamin Mәulen Әshimbaev Nurlan NygmatulinMemlekettik dini Zajyrly memleketGeografiyasyZher aumagy Barlygy su beti Әlem bojynsha 9 shy oryn 2 724 902 4 km 2 8Zhurty Sarap 2020 Tygyzdygy 18 852 802 5 adam 64 shi 7 adam km 184 shi EkonomikasyZhIӨ AҚT Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 534 271 mlrd 6 41 shi 28 514 6 53 shi ZhIӨ nominal Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 164 207 mlrd 6 54 shi 8 763 6 71 shi ADI 2017 0 800 ote zhogary 58 shi Etnohoronim kazakstandyk kazakstandyktarValyutasy Қazakstan tengesi KZT kod 82 Қosymsha mәlimetterӘue kompaniyasy Air Astana SCAT Qazaq Air Fly ArystanInternet үjshigi kz kazISO kody KZHOK kody KAZTelefon kody 7 6xx 7 7xxUakyt beldeuleri 5 6 Қazakstan Қazakstan qɑzɑqˈstɑn tolyk atauy Қazakstan Respublikasy Қazakstan Respublikasy Shygys Europa men Ortalyk Aziyada ornalaskan memleket Batysynda Edildin tomengi agysynan shygysynda Altaj taularyna dejin 3 000 km ge soltүstiktegi Batys Sibir zhazygynan ontүstiktegi Қyzylkum sholi men Tyan Shan tau zhүjesine 1 600 km ge sozylyp zhatyr Қazakstan Kaspij tenizi arkyly Әzirbajzhan Iran elderine Edil ozeni zhәne Edil Don kanaly arkyly Azov zhәne Қara tenizderge shyga alady Muhitka tikelej shyga almajtyn memleketterdin ishinde Қazakstan en үlkeni Қazakstan bes memleketpen shekaralas sonyn ishinde әlemdegi kurlyktagy en uzak shekara soltүstiginde zhәne batysynda Resejmen 6 467 km kurajdy Ontүstiginde Tүrikmenstan 380 km Өzbekstan 2 300 km zhәne Қyrgyzstan 980 km al shygysynda Қytajmen 1 460 km shektesedi Zhalpy kurlyk shekarasynyn uzyndygy 13392 6 km 7 Batysta Kaspij tenizimen ontүstik batysta Aral tenizimen shajylady 8 2020 zhyldyn 1 zheltoksanda eldegi turgyndar sany 19 067 121 5 bul әlem bojynsha 64 oryn Zher kolemi zhagynan әlem elderinin ishinde 9 oryn alady 2 724 902 km Eldin astanasy Nur Sultan kalasy Memlekettik tili kazak tili Resmi tili orys tili Қazakstannyn ulttyk kuramy aluan tүrli Halyktyn basym boligin turgylykty kazak halky kurajdy pajyzdyk үlesi 69 01 orystar 18 42 ozbekter 3 29 ukraindar 1 36 ujgyrlar 1 48 tatarlar 1 06 baska halyktar 5 38 9 Halyktyn 75 astamyn musylmandar kurajdy pravoslavty hristiandar 21 kalgany baska din okilderi 10 Ekonomikalyk korsetkishteri bojynsha damushy ekonomika retinde karastyrylady Eldin zhalpy ishki onimi ZhIӨ nominal 205 539 mlrd 2018 Ekonomikanyn negizgi bagyty otyn energetika salasyndagy shikizat ondiru auyl sharuashylygy eginshilik Eldin negizgi valyutasy tenge 1991 zhyldyn 16 zheltoksan kүni KSRO nyn ydyrauyna bajlanysty oz egemendigin zhariyalady zhәne halykaralyk kauymdastyk tarapynan tәuelsiz memleket retinde mojyndaldy 1992 zhyldyn 2 nauryzynan bastap BҰҰ nyn tolykkandy mүshesi Sonymen katar Europadagy kauipsizdik zhәne yntymaktastyk ujymyna Ұzhymdyk kauipsizdik kelisimi ujymyna Shanhaj Yntymaktastyk Ұjymyna zhәne Euraziyalyk Ekonomikalyk Қauymdastygy siyakty baska da birneshe halykaralyk ujymdardyn kuramyna kiredi Mazmuny 1 Etimologiyasy 2 Tarihy 2 1 Ezhelgi Қazakstan 2 2 Erte orta gasyrlardagy Қazakstan Tүrki dәuiri 2 2 1 Қazakstan aumagyndagy erte orta gasyrdagy memleketter VI IX gg 2 3 Orta gasyrlardagy Қazakstan Ogyz dәuiri 2 4 Resej imperiyasynyn kuramyndagy Қazakstan 2 5 Қazak Kenestik Socialistik Respublikasy 2 6 Қazakstan Respublikasy 2 6 1 Tolyk makalasy Қazakstan tarihy 3 Geografiyasy 4 Әkimshilik bolinui 4 1 Iri kalalar 5 Halky 6 Memlekettik kurylymy 7 Tabigaty 7 1 Tolyk makalasy Қazakstannyn zher bederi 7 2 Tolyk makalasy Қazakstannyn geologiyalyk kurylymy 7 3 Tolyk makalasy Қazakstan klimaty 7 4 Tolyk makalasy Қazakstannyn su korlary 7 5 Tolyk makalasy Қazakstannyn topyragy 7 6 Өsimdigi 7 7 Zhanuarlar dүniesi 7 8 Erekshe korgalatyn tabigi aumaktar 7 9 Tabigat resurstary 8 Sayasi zhagdajy 8 1 Zhergilikti memlekettik baskaru zhәne ozin ozi baskaru 8 2 Syrtky sayasat 8 3 Қazakstan Respublikasy syrtky sayasatynyn 2020 2030 zhyldarga arnalgan tuzhyrymdamasy 8 4 Қazakstandagy sayasi reformalar 8 5 Қogam 9 Mereke zhәne demalys kүnder 10 Ekonomikasy 10 1 Қazakstannyn syrtky ekonomikasy 11 Energetikasy 11 1 Mәdeniet zhәne kogam 11 2 Bilim beru zhүjesi 11 3 Bukaralyk akparat kuraldary 11 4 Әleumettik salasy 11 5 Қaruly kүshteri 12 Қyskasha mәlimet 13 Derekkozder 14 Syrtky siltemelerEtimologiyasyҚazakstan sozi Қazak 11 12 zhәne Stan sozderinen kuralgan yagni Қazak eli degen magyna beredi Songy kezderi halyk arasynda Қazak eli Ұly dala eli zhәne Қazakiya degen ataular koldanyluda 13 14 15 TarihyTolyk makalasy Қazakstan tarihy Қazakstan tarihy Ezhelgi Қazakstan tarihyTas dәuiri Қola dәuiri Temir dәuiri Saktar Үjsinder Қanlylar ҒundarҚazakstannyn erte orta gasyrlardagy memleketteriTүrki kaganaty 552 603 Batys Tүrik kaganaty 603 704 Shygys Tүrik kaganaty 682 744 Tүrgesh kaganaty 704 756 Қarluk kaganaty 756 940 Қimak memleketi IH g sony HI g basy Ogyz memleketi IH g sony HI g basyҚazakstannyn damygan orta gasyrlardagy memleketteriҚarahan memleketi 942 1212 zhzh Қarakytaj memleketi 1128 1213 zhzh Қypshak handygy Mongol imperiyasy 1206 1291 Zhoshy ulysy 1224 1481 Shagataj kaganaty 1222 1370 Orda Ezhen ulysy 1242 1446 Shajbani ulysy 1243 Ak Orda XIII XV gg Kok Orda Әbilkajyr handygy 1428 1468 Nogaj ordasy 1440 1634 Mogolstan 1348 1514 Tashkent handygy 1501 1627 Қazak handygy dәuiriҚazak handygy 1465 1847 Ұly zhүz 1715 1822 Orta zhүz 1715 1822 Kishi zhүz 1715 1824 Resej imperiyasy kuramyndagy ҚazakstanBokej Ordasy 1801 1872 Kenes odagy kuramyndagy ҚazakstanAlash avtonomiyasy 1917 1920 Tүrkistan avtonomiyasy 1917 1918 Қyrgyz Қazak AKSR i 1920 1925 Қazak AKSR i 1925 1936 Қazak KSR i 1936 1991 Tәuelsiz Қazakstan tarihyҚazakstan 1991 kazir k t oPortal Қazakstan Sanat Қazakstan tarihy Ezhelgi Қazakstan Қazirgi Қazakstan zherin ezhelgi adamzat balasy budan 1 milliondaj zhyl buryn meken etken Қola dәuirinde Sibirdin Zhajyk onirinin Қazakstan men Orta Aziyanyn ulan gajyr dalalaryn tegi zhәne tarihi tagdyrlarynyn ortaktygy zhagynan tuys tajpalar mekendedi Bul tajpalar ozinshe bir үlgidegi zharkyn mәdeniet kaldyrdy Muny gylymda Andron mәdenieti dep atajdy Erte temir gasyry dәuirinde bizdin zamanymyzdan buryngy I mynzhyldyk ortasy Қazakstanda tajpalyk odaktar kalyptasty Қazakstannyn ontүstik shygys zhәne ortalyk audandaryn mekendegen tajpalar sak tajpalar odagyna al batys soltүstik audandaryndagy tajpalar savromattar tajpalyk birlestigine birikti Bizdin zamanymyzdan buryngy 3 gasyrda Қazakstan zherinde kejbir tajpalar oz memleketin kuryp alys zhakyn eldermen sayasi karym katynastarga tүsti Olardyn algashkylary syunnu gundar bolatyn Zertteushiler gundardy tүrikterdin argy ata babalary dep eseptejdi Bul birlestikti Mode baskargan kezde gundar bүkil әlemge tanyldy Ғundardyn batyska zhorygy Halyktardyn uly konys audaruyna tүrtki boldy Zhetisuda ezhelgi tigrahauda saktarynyn zherin mura etip algan usunder үjsinder bizdin zamanymyzdan buryngy 160 zh shamasynda Ile alkabynda oz memleketin kurdy Olar Қanly memleketimen shektesti Bul tajpalar kurgan memleketter Қytaj Parfiya Rim zhәne Kushan imperiyasy siyakty eldermen sayasi ekonomikalyk zhәne mәdeni bajlanys ornatkan Erte orta gasyrlardagy Қazakstan Tүrki dәuiri Қazakstan aumagyndagy erte orta gasyrdagy memleketter VI IX gg VI gasyrdyn basynda bүgingi kazak zherinde asa kүrdeli betburystar bolgan Altaj Sibir Mongoliya zherinde tүrik tajpalarynyn үstem tap okilderi birigip әsker kүshine sүjengen Tүrik kaganaty atty erte feodaldyk memleket kurdy Olardyn zheri shygys Koreyadan bastap Orta Aziyanyn zherin de kamtylgan Қazakstan da bul kagandyktyn kuramyna kirgen Bul memleket turaly zhazba derekter tүrik tajpalarynyn oz tilinde zhazylgan Үlken kүltegin Tonykok kulpytastaryndagy zhazularynan belgili Mahmud Қashkari Rashid ad dinnin tarihi zhazbalarynan koptegen kundy derekter aluga bolady Vizantiya Қytaj tarihshylary da mol mәlimet beredi Қazakstannyn tarihynda bul merzim Tүrik dәuiri VI XIII g g degen atpen belgili Қazak zherinde korsetilgen merzimde birneshe feodaldyk memleketter ozderinin sayasi әkimshilik bilikterin zhүrgizdi Қazakstanda algashky kauymdyk kurylystan kejin V gasyrdan feodaldyk katynastar ornaj bastady nemisshe feod zher al iesi yagni zherdin iesi degen ugymdy beredi Ortagasyrlyk tajpalardyn arasynda negizgi eki tap feodaldyk taby men sharualar taby kalyptasady Feodaldar mal men zherdin negizgi iesi bolady Feodaldyk katynastardyn ornauy Қazakstannyn ontүstiginde baska onirlerge karaganda zhedel zhүrdi Orta gasyrlardagy Қazakstan tarihynyn basty erekshelikterinin biri osy feodaldyk patriarhattyk katynastardyn ornauy boldy Tagy karanyz Tүrik kaganaty Batys Tүrik kaganaty Tүrgesh kaganaty zhәne Қarluk kaganatyOrta gasyrlardagy Қazakstan Ogyz dәuiri Өtinish osy bolimdi tolyktyrynyz Orta gasyrlarda kazirgi Қazakstan zherin Қarahan Қarakytaj Ogyz Қimak handyktary omir sүrdi Resej imperiyasynyn kuramyndagy Қazakstan Қazakstandy Resejdin otarlauy 1731 zhyly Kishi Zhүz hany Әbilkajyrdyn Resejge kosyluynan bastaldy Bul process 130 zhyldan asa uakytka sozylyp 19 gasyrdyn 60 zhyldarynyn ortasyna karaj tolyk zhүzege asyryldy 1731 1860 zhyldary Қazakstan Resejge kobine soz zhүzinde gana bagynyp is zhүzinde ru tajpa bileushileri derbes sayasat zhүrgizdi Patsha okimeti halyk koterilisterin ayausyz basyp otyrganymen eldin ishki isterine sot zhүjesine ru aralyk mәselelerge aralaspady El ishindegi bedeldi adamdarga ru basylaryna zhalaky tagajyndap әr tүrli ataktar berip ekinshi zhagynan әkimshilik reformalar zhasap konbegenderin zhazalau arkyly oz biligin kүshejtti 1822 zh Sibir kazaktary turaly zhargy 1824 zh Orynbor kazaktary zhonindegi zhargy degen kuzhattarmen kazak zherin baskaru tәrtibi belgilendi Osy zandar bojynsha Orta zhүz ben Kishi zhүz handyktary zhojyldy Kishi zhүzde handyk biliktin ornyna Resejdegi siyakty әkimshilik baskaru zhүjesi kalyptasty Al Orta zhүzde aga sultan degen baskarushy kyzmet engizildi Ishki okrugter kuryldy Okrugter bolystarga bolystar auyldarga bolindi 19 gasyrdyn basynda Hiua men Қokan handary Ontүstik Қazakstanga oz bakylaularyn ornatty Қazaktar Қokan men Hiua bileushilerine karsy zhii zhii bas koterip otyrdy Otarlyk ezginin kүsheyui shurajly zherlerdi tartyp alyp bekinister salu Kenesary Қasymuly bastagan kazak halkynyn ult azattyk kozgalysyn 1837 47 tudyrdy 19 gasyrdyn 60 zhyldarynda Қazakstannyn Resejge kosylu kezeni ayaktaldy 1914 zh 1 tamyzda Resejdin 1 dүniezhүzilik sogyska tartyluy Қazakstan halkyna auyr sokky bolyp tidi Zhappaj narazylyktar nәtizhesinde 1916 zhylgy koterilis shykty Koterilistin bastaluyna patshanyn 1916 zhylgy 25 mausymdagy majdandagy kara zhumyska Қazak pen Tүrkistan olkelerinin zhәne ishinara Sibirdin 19 dan 43 zhas aralygyndagy er azamattaryn shakyru zhonindegi zharlygy tүrtki boldy Koterilistin asa iri oshaktary Zhetisu men Torgajda boldy 1917 zh patshany taktan kulatkan Akpan revolyuciyasynyn okigalary kop uzamaj Қazakstanga da zhetti 1917 zh 21 28 shildede Orynborda 1 Bүkilkazak sezi otti Delegattar ulttyk avtonomiya zher su t b mәselelerdin sheshiluine Қuryltaj zhinalysyna әzirlik zhәne kazak sayasi partiyasyn kuru mәselelerine basa nazar audardy Әlihan Bokejhanov Muhamedzhan Tynyshbaev Mirzhakyp Dulatov Ahmet Bajtursynuly Zhansha Dosmuhameduly Halel Dosmuhameduly Magzhan Zhumabaev t b kajratkerler otarshyldykka karsy Alash partiyasyn kurdy Olar kazak halkyn otarlyk ezgiden azat etu urany toniregine toptasyp kazaktyn derbes tәuelsiz Alashorda demokratiyalyk memleketin kuruga kiristi Birak kop uzamaj bүkil Resejdegi siyakty kazak zherinde de kenes biligi ornady Қazak Kenestik Socialistik Respublikasy 1917 zhyly bolshevistik revolyuciyadan kejin Қazakstanda Kenes biligi ornady Birinshi dүniezhүzilik zhәne azamat sogystary bүkil el sharuashylygyn kүjretti 1920 1921 zhzh kysta bolgan zhuttyn saldarynan iri karanyn zhartysyna zhuygy kyryldy 1921 zhyly zhaz eginsiz bolyp ashtyk ornady Tek 20 zhyldardyn sonyna karaj Қazakstan kalpyna keldi 1920 zhyly Қazakstan avtonomdy al 1936 zhyly KSRO kuramyndagy odaktyk respublika boldy Ajmaktyn ekonomikalyk әlsizdigin esepke ala otyryp odaktyk үkimet Қazakstan sharuashylygyn karkyndy tүrde damytudy alga kojdy zhәne 1941 zhyly onerkәsip ondiris kolemi 1913 zhylmen salystyrganda segiz esege artty Iri ekonomikalyk zhobalardy oryndauga resurstardy toptastyrudyn zhosparlyk zhүjesinin mүmkindikteri arkasynda Қazakstan 30 zhyldary koshpeli olkesinen iri zhәne onerkәsiptik eginshilik pen mal sharuashylygy damygan zhogary mәdeni dengeji bar ajmakka ajnaldy Қazakstan aumagynda myndagan iri onerkәsiptik kәsiporyndar kuryldy on myndagan shakyrymga sozylgan temir zhәne avtomobil zholdary tүsti Қazakstan tүrli tүsti zhәne kara metall komir munaj bidaj mal sharuashylygy onimderinin iri ondirushisi boldy 1991 zhyly Қazakstan үlesine korgasyn myrysh titan magnij kalajyny ondirude odaktyk ondiristin 70 pajyzy fosfor men hrom ondirisinin 90 pajyzy kүmis pen molibdennin 60 pajyzdan astamy tiesili boldy Қazakstan dәndi dakyldardyn iri ondirushisi boldy Alajda ekonomikalyk damudagy zhetistikter үshin kazak halky kunyn otedi Socialistik industriyalau әdisi kajgyly zhagdajga әkeldi Nәtizhesinde uzhymdastyru bojynsha kozgalys 30 zhyldary ashtykka әkelip tiredi Қazaktardyn bir boligi tobymen Қytajga zhәne korshiles ortaaziya elderine ketti 1931 1934 zhyldary ashtyk pen aurudan bir zharym million adam kaza tapty ol etnostyn 40 pajyzyn kurady Қazakstan buryngy KSRO aumagyndagy negizgi turgyndardyn en az boligin kuragan biregej respublika boldy mundaj zhagdaj 30 zhyldary halyktyn kop boliginen ajyrylgannan emes KSRO nyn baska ajmaktarynan Қazakstan aumagyna zhүz myndagan adamdardy zharamsyz bolsheviktik rezhimde 1937 1938 zhzh terror kurbandaryna arnalgan konclagerler ujymdastyru arkyly konys audaru saldarynan boldy 1935 zhyldan 1940 zhylga dejingi kezende Batys Ukraina Belorussiya zhәne Litvadan polyaktardyn zher audaruy kop oryn aldy 120 mynga zhuyk adam II dүniezhүzilik sogys zhyldary Қazakstanga Povolzhya nemisteri Kavkazdan sheshender ingushtar zhәne baska da ult okilderi kүshtep konys audaryldy al 50 60 zhzh tyn igeruge bajlanysty bizdin elge Resej Ukraina Belorussiyadan milliondagan turgyndar koship keldi Nәtizhesinde 1926 zhyly respublikadagy barlyk turgynnyn menshikti salmagy 57 1 kurap 1939 zhyly bul korsetkish 38 ga dejin tomendedi al 1959 zhyly nebәri 30 pajyzga ten boldy Tek songy zhyldary kazaktardyn menshikti salmagy 50 dyn korsetkishke zhetti 70 80 zhyldar karsanynda KSRO nyn ekonomikalyk zhәne әleumettik sayasi omirindegi dagdarys Қazakstanga da әser etti Қatan zhosparlyk zhүje eldin ekonomikalyk damuyn әleumettik salany tokyratty Sondyktan da kajta kuru sayasaty zhariyalylyk pen demokratiyaga sengen Қazakstan halkynan ken koldau tapty Alajda 1986 zhylgy 17 zheltoksanda oryn algan Almatydagy zhastardyn demokratiyalyk koterilisinin katty kysymga alyngany tagy da әleumettik zhүjenin zharamsyzdygyn korsetti Қazakstan Respublikasy Tolyk makalasy Қazakstan tarihy 1990 zhyldarda 1991 zhyly 8 zheltoksanda RKFSR Ukraina Belarus basshylary Minsk kalasynda kesdesti Belovezh kelisimi Talkylangan negizgi mәseleler 1922 zhylgy KSRO kuru turaly kelisim shartty zhoyu Tәuelsiz Memleketter Dostastygyn kuru Bas kosuda osy mәseleler turaly kuzhattarga kol kojyldy Bul kezdesuge Қazakstan Prezidenti N Ә Nazarbaev ta baska Orta aziyalyk respublikalardyn basshylary da shakyrylmady 1991 zhyly 13 zheltoksanda Қazakstan Өzbekstan Қyrgyzstan Tүrkimenstan Tәzhikstan basshylary Ashhabadta bas kosty Orta Aziya memleketterinin basshylary Minsk Belovezh kelisimi sheshimin koldajtyndyktaryn bildirdi 1991 zhyly 20 zheltoksanda Қazakstan Қyrgyzstan Өzbekstan Tәzhikstan Tүrkimenstan RKFSR Ukraina Belorus Armeniya Moldova Almatyda bas kosty Ogan Gruziya bakylaushy esebinde gana katysty 1991 zhyly 21 zheltoksanda atalgan 11 respublikanyn basshylary KSRO ny ydyratyp TMD ny kuru turaly kelisimge kol kojdy Kenestik zhүjenin kursauynan bosap shykkan respublikalar kenestik socialistik degen ataulardan bas tarta bastady 1991 zhylgy zheltoksannyn 10 y Respublika Zhogargy Kenesinin sessiyasynda Қazak Kenestik Socialistik Respublikasynyn atauyn Қazakstan Respublikasy dep ozgertti Almaty kezdesui kezinde kelisilgen mәselelerdin asa bir manyzdysy yadrolyk karuga katysty birlesken shara zhonindegi kelissoz edi Ogan koldarynda yadrolyk karuy bar memleket esebinde Belorus Қazakstan Resej Federaciyasy zhәne Ukraina Respublikasynyn basshylary kol kojdy Memleketter kelisimi bojynsha katysushylar yadrolyk mәsele zhonindegi sayasatty birlese zhasap Tәuelsiz Elder Dostastygyna enetin barlyk respublikalardyn uzhymdyk kauipsizdigin kamtamasyz etuge tiisti boldy KSRO nyn ydyrau processin tezdetken 1991 zhylgy tamyz bүligi 1991 zhyldyn kazanyna karaj koptegen respublikalardyn oz tәuelsizdigin zhariyalauyna septigin tigizdi 1991 zhyly 16 zheltoksanda Respublikanyn Zhogargy Қenesinin zhetinshi sessiyasynda Қazakstan Respublikasynyn Memlekettik tәuelsizdigi turaly Zan kabyldandy Osy kүni Қazakstan oz tәuelsizdigin zhariyalady Sonymen 1991 zhylgy 16 zheltoksan Respublikanyn tәuesizdik algan kүni Ekinshi mynzhyldykta Ekinshi mynzhyldyk 10 zhyldaryndaGeografiyasyTolyk makalasy Қazakstan geografiyasy Қazakstan Respublikasynyn zher kolemi 2 7 mln sharshy shakyrym Zherinin audany zhagynan dүnie zhүzindegi en iri memleketterdin kataryna zhatady Bul korsetkish bojynsha Resej Kanada Қytaj AҚSh Braziliya Avstraliya Үndistan zhәne Argentinadan kejin 9 shy orynda tur Respublika Euraziya kurlygynyn ortalygynda barlyk muhittardan birdej kashyktykta ornalaskan Respublika batysynda Edil ozeni alabynan shygysynda Altaj tauy shyndaryna dejin 3 myn km dejin soltүstiktegi Batys Sibir zhazygynan Soltүstik Қazakstan zhazygy ontүstiginde Қyzylkum sholi men Tyan Shan tau zhүjesine 1600 km ge dejin sozylyp zhatyr Қiyr soltүstik nүktesi 55 26 s e Shygys Europa zhazygynyn ortalyk boligi men Britaniya araldarynyn ontүstigine al ontүstik nүktesi 40 56 s e Kavkaz syrty men Ontүstik Europanyn Zherorta tenizi onirindegi elderdin endigine sәjkes keledi Қazakstan konyrzhaj beldeudin orta zhәne ontүstik endikterinde ornalaskan Geografiyalyk ornyna karaj ormandy dala dala sholejt zhәne shol zonalary kalyptaskan Eldin batys sheti 46 27 sh b Elton zhәne Baskynshak kolderi manyna al shygys nүktesi 87 20 sh b Buktyrma ozeninin bastauyna tuspa tus keledi Aumagynyn 10 y biik tauly onirler kalgan boligi ojpat zhazyk үstirt kyrat zherler Қazakstannyn en biik zheri Hantәniri shyny 6995 m kar kursauymen kosyp eseptese 7010 m Ol Tyan Shan tau zhүjesinde ornalaskan Kaspij tenizinin shygys zhagalauynda eldin en ojpat zheri Қarakiya ojysy teniz dengejinen 132 m tomende ornalaskan Әkimshilik bolinuiTolyk makalasy Қazakstan әkimshilik birlikteri Қazakstan Respublikasy unitarly memleket Әkishilik kurylymy bojynsha kuramyna 14 oblys 86 kala sonyn ishinde 3 respublikalyk manyzy bar kalalar Nur Sultan Almaty Shymkent 168 audan 174 auyldyk okrug kiredi Ajmak Әkimshilik ortalygy Audany km Turgyny 1 shilde 2017 zh adam 16 Turgyny 1 kantar 2019 zh adam 2 zhyldyk korytyndy adam 1 Almaty oblysy Taldykorgan 223 924 2 003 063 2 037 393 34 3302 Shygys Қazakstan oblysy ShҚO Өskemen 283 226 1 386 208 1 379 079 7 1293 Қaragandy oblysy Қaragandy 427 982 1 381 501 1 378 863 2 6384 Zhambyl oblysy Taraz 144 264 1 116 384 1 124 559 8 1755 Tүrkistan oblysy OҚO Tүrkistan 117 249 1 929 000 1 977 768 48 7686 Қostanaj oblysy Қostanaj 196 001 876 833 873 124 3 7097 Aktobe oblysy Aktobe 300 629 851 339 867 828 16 4898 Қyzylorda oblysy Қyzylorda 226 019 777 730 793 299 15 5689 Pavlodar oblysy Pavlodar 124 800 755 847 753 981 1 86610 Akmola oblysy Kokshetau 146 219 737 449 739 566 2 11711 Mangystau oblysy Aktau 165 642 650 509 676 835 26 32612 Batys Қazakstan oblysy BKO Oral 151 339 643 874 651 874 8 00013 Atyrau oblysy Atyrau 118 631 613 880 632 896 19 01614 Soltүstik Қazakstan oblysy SҚO Petropavl 97 993 560 553 555 020 5 53315 Almaty respublikalyk manyzy bar kala 451 1 772 779 1 854 556 81 77716 Astana respublikanyn elordasy 710 2 1 006 570 1 078 362 71 79217 Shymkent respublikalyk manyzy bar kala 506 1 002 291 1 011 511 9 22018 Bajkonyr respublikalyk manyzy bar kala 57 38 500 39 161 661Barlygy 2 724 902 17 994 200 18 592 701 598 501Iri kalalar Astana Almaty Bajkonyr garysh ajlagy Oryny Қala TurgynyMillioner kala gt 1 mln1 Almaty 1 854 5562 Nur Sultan gt 1 mln3 Shymkent gt 1 mlnZhүz mynnan astam turgyndy kalalar 100 999 myn turgyn4 Қaragandy 497 8245 Aktobe 429 4626 Taraz 356 0697 Semej 349 1028 Pavlodar 334 0579 Өskemen 329 09010 Atyrau 268 84011 Қostanaj 239 65212 Қyzylorda 238 34913 Oral 234 16714 Petropavl 218 03115 Aktau 182 03316 Zhanaozen 182 00017 Temirtau 179 24818 Tүrkistan 164 41319 Kokshetau 163 30020 Taldykorgan 145 65221 Ekibastuz 134 15222 Rudnyj 115 448Barlyk turgyn sany iri kalalarda 8 705 318Қazakstannyn zhalpy turgyn sany 18 592 970Iri kalalardyn turgyn sanyndagy үlesi 46 9 Қazakstan kalalary Қazakstan audandaryHalkyTolyk makalasy Қazakstan demografiyasyMemlekettik kurylymyҚazakstan 1995 zhylgy 30 tamyzdagy respublikalyk referendumda kabyldangan Konstituciya bojynsha ozin demokratiyaly zajyrly kukykty zhәne әleumetti memleket retinde ornyktyrdy Қazakstan Respublikasy prezidenttik baskaru formasyndagy birtutas memleket Respublikanyn en zhog okildi organy Parlament Ol respublikanyn zan shygaru kuziretin zhүzege asyrady Parlament turakty zhumys istejtin eki Palatadan Senattan zhәne Mәzhilisten turady Senatka әr oblystan zhәne resp manyzy bar 2 kaladan eki adamnan sajlanady Senattyn 15 deputatyn Parlament okilettigi merzimine Respublika Prezidenti tagajyndajdy Mәzhilis respublikanyn әkimsh aumaktyk bolinisi eskerile otyryp kurylgan sajlaushylar sany shamamen ten bolatyn bir mandatty aumaktyk sajlau okrugtary bojynsha sajlanatyn alpys zheti deputattan zhәne partiyalyk tizim bojynsha sajlanatyn 10 deputattan turady Prezident Үkimetti Konstituciyada belgilengen tәrtippen kurady Tagajyndalgannan kejingi on kүn merzim ishinde Premer Ministr Үkimettin kurylymy men kuramy turaly respublika Prezidentine usynys engizedi Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyalyk Kenesi zheti mүsheden turady olardyn okilettigi alty zhylga sozylady Konstituciyalyk Kenestin toragasyn respublika Prezidenti tagajyndajdy Қazakstan Respublikasynda sot toreligin tek sot kana zhүzege asyrady Ol zanmen kurylgan Қazakstan Respublikasynyn Zhog Soty zhәne respublikanyn zhergilikti sottary bolady Zhergilikti memleket baskarudy tiisti aumaktagy istin zhaj kүjine zhauapty zhergilikti okildik mәslihat zhәne atkarushy organdar әkimdik zhүzege asyrady TabigatyTolyk makalasy Қazakstannyn zher bederi Saryarka dalasy Қazakstannyn kazirgi zher bederi paleogeografiyalyk damudyn talaj uzak kezenderinen kejin tenizdik zhәne kontinenttik zhagdajlardyn almasyp otyruynan klimattyn үnemi ozgeriske ushyrauynan zhәne tektonik kozgalystardyn nәtizhesinde kalyptaskan Respublikanyn ort boliginde bolgan varijlik gercindik tau zhүjeleri zhog paleozojdan bastap karkyndy kontinenttik mүzhiluge ushyrau saldarynan kaldyk kyrkaly denudaciyalyk zhazyktar men alasa taularga ajnaldy Tek kana Torgaj kolaty men respublikanyn solt shygys boligin kajnozojdyn morenalyk alaptarynyn zhekelegen shyganaktary al ont batys boligin tutasymen bor zhәne neogendik teniz basyp zhatty Torttik kezende gana Mangystau tүbegi men ogan zhapsarlas audandar klimaty kuan zhazyk kurlykka ajnaldy Қazakstannyn ont shygysynda neogen torttik kezende tүzilgen biik tauly ajmaktyn kalyptasu procesi bүginge dejin sozyluda Ogan zher kyrtysynyn osy ajmaktagy kozgalystary men silkinuleri dәlel Tauly onirdi tabigat tarihynda 3 ret muz baskan sonyn saldarynan munda kar muzdyktyk angarlar morenalyk zhynystar ushyrajdy Tolyk makalasy Қazakstannyn geologiyalyk kurylymy Қazakstan Shygys Europa platformasynyn ont shygys shetin Kaspij many sineklizasyn zhәne Oral Mongol katparly beldeuinin batys boligin alyp zhatyr Қatparly beldeu ozinin ont batysynda Turan ojpatyna taktasyna zhalgasady Taktanyn plitanyn mezokajnozojlyk tysynyn astynan Mugalzhar men Қarataudyn Mangystauda paleozojlyk kurylymdary shygyp zhatady Bulardyn shygysyndagy Қazakstannyn tauly katparly boliginde Ort Қazakstan paleozojlyk massivi Saryarkany birneshe katparly zhүjeler men oblystardy Shyngys Tarbagataj Ob Zajsan zhәne Altaj Sayan katparly oblystarynyn kazakstandyk bolikteri Solt Tyan Shan men Zhetisu Alatauynyn endik bagytka zhuyk alpilik beldeulerin azhyratuga bolady Kaspij many sineklizasy ojpany үsh bolikke zhiktelgen shogindilerden turady Tom boligi kalynd 13 km ge dejingi rifej men tom zhәne ort paleozojdyn kumdy taktatasty sazdy karbonatty terrigendik kat kabattarynan ort boligi kungur yarusynyn kalynd 5 km dej tuzdy seriyasynan betki zhagy zhog perm mezozojdyn tenizdik kontinenttik shogindilerinen 4 6 km kuralgan Tolyk makalasy Қazakstan klimaty Қazakstannyn klimaty shugyl kontinentti Klimattyn kontinenttigi onyn ozindik erekshelikterinen korinedi Olarga kys pen zhaz temperaturasynyn үlken ajyrmashylykta boluy auanyn kurgaktygy respublikanyn kop zherinde atmosferalyk zhauyn shashynnyn әrkelki tүsui kystyn soltүstikte uzak әri ayazdy ontүstikte kyska әri zhumsak boluy zhatady Қazakstan ozi ornalaskan geografiyalyk endigi bojynsha klimaty ylgaldy subtropikaly Zherorta tenizi elderine zhәne konyrzhaj kontinentti ortalyk Europaga sәjkes keledi Birak elimiz orasan zor Euraziya kurlygynyn ortasynda ornalaskandyktan klimatynyn shugyl kontinenttigimen erekshe Өjtkeni Dүniezhүzilik muhittardan myndagan kilometr kashyk zhatkandyktan olardyn klimat zhumsartarlyk әseri ote az Қazakstan konyrzhaj klimattyk beldeudin ontүstiginde zhatyr sondyktan zhyldyn tort mezgili zhaz kүz kys koktem ajkyn bilinedi Қysta Sibirdin katty suygy keledi Zhazda Orta Aziyanyn zhyly tipti ystyk auasynyn әseri zhaksy bajkalady Zhyl mezgilderinin arasyndagy temperaturalyk ajyrmashylyktar klimattyn kontinenttigin arttyrady Ken bajtak Қazakstan zherinde onyn geografiyalyk ornyna yagni atmosferalyk ylgaldyktyn negizgi kozi muhittardan tym shalgaj ornalasuyna zhәne zher bederine bajlanysty kuan kontinenttik klimat kalyptaskan Baska kez kelgen aumakty ajmaktar siyakty respublika klimatyna da radiaciyalyk zhәne cirkulyaciyalyk faktorlar kesheni erekshe әser etedi Radiaciya Қazakstan aumagy үstinde bүkil zhyl bojy zhogary kysymdy aua kabaty үstemdik etedi al ogan korshiles ajmaktarga solt batys zhәne ont tom kysymdy kabattar tәn keledi Zhalpy respublika aumagynyn kop boliginde anticiklondyk aua rajy basym Sondyktan munda shugylaly ashyk kүnder uzakt zhylyna solt ten ont ke karaj 2000 sag tan 3000 sag ka dejin artyp otyrady Zhylyna solt te 120 ont te 260 kүn udajy ashyk bolady bultty kүnder sany tiisinshe 60 kүnnen 10 kүnge dejin Balkash ojysynda kemidi Mine osylardyn nәtizhesinde zhiyntyk radiaciya molsheri de solt ten ont ke karaj 4200 den 5500 MDzh m2 ge dejin birtindep artady Sol siyakty tosenish bettin zher betinin sәule kajtaru kabiletine bajlanysty siniriletin radiaciya molsheri de ontүstikke karaj birkalypty kobejedi Sәule kajtaru kabiletin kysta turakty kar zhamylgysy kalyptaskanda en zhogary shegi 70 80 ga zhetip zhazda kop zherde 20 30 ke dejin tomendejdi Radiaciyanyn zhyldyk tiimdi sәulelenu mәni soltүstikte 1500 den ontүstikte 2100 MDzh m2 ge dejin ozgeredi Teris mәndi radiaciyalyk balanstyn mausymdyk uzakt solt te 3 5 4 5 aj karasha nauryz ontүstikte 1 aj Tolyk makalasy Қazakstannyn su korlary Қazakstannyn zher үsti sularynyn resursy sulylygy bojynsha ortasha zhyldyk kolemi 100 5 km sonyn ishinde ne bary 56 5 km i gana respublika aumagynda kalyptasady kalgan kolemi Orta Aziya memleketterinen Resej Federaciyasynan zhәne Қytaj Halyk Respublikasynan keletin ozen sularynan kuralady Өzen su agynynyn kolemi bojynsha Қazakstan planetanyn sumen en az kamtylgan elderinin kataryna zhatady Қazhetti su tutynu kol 54 5 km di kurajdy munyn sulylygy bojynsha ortasha zhyldyk bagammen sharuashylykka pajdalanylu mүmkindigi 46 0 km3 den aspajdy Su tapshy zhyldary su resurstarynyn kol 58 km ge dejin al pajdalanylatyn su tiisinshe 26 km ge dejin tomendejdi Tushy zher asty su kory 15 1 km di kurajdy ony pajdalanu dengeji 11 3 nemese 1 7 km Қajtymdy sulardyn kol 4 km su kozderine kajta kujylgan su 2 km3 den aspajdy kalgan agyndy kuramy sejiledi nemese zherge sinip ketedi Қajtymdy sular tabigi sular men korshagan ortany lastaudyn negizgi kozi bolady Tolyk makalasy Қazakstannyn topyragy Topyrak tabigat komponentterinin biri Zherdin geologiyalyk tarihynda aldymen pajda bolgan topyrak Paleogeografiyalyk zertteulerdin derekteri bojynsha algashky zhuka topyrak kabaty 500 mln zhyl buryn kembrij dәuirinde pajda bolypty Bul kezde әli osimdik zhamylgysy kalyptaspagan Topyrak zhamylgysyn zerttejtin topyraktanu gylymy zhas gylym Onyn negizin salgan XIX gasyrdyn 80 zhyldary orys galymy V V Dokuchaev topyraktyn tabigi zhәne tarihi dene ekenin anyktady Қazakstanda ozge elderde kezdesetin topyrak tүrlerinin tүgeldej derligi taragan Munda tajga tundra topyragyna dejin bar tek ylgaldy subtropik beldemine tәn topyrak kana zhok Өsimdigi Қazakstanda introdukciyalangan mәdeni dakylga ajnaldyrylgan zhәne kezdejsok әkelingen tүrilerin kospaganda shamammen 6025 osimdik tүri bar Zhabajy osimdikterdin 18 tүri kosmopolit Antarktikadan baska kurlyktarda osedi 285 i golarktikalyk tүr Evraziya men Soltүstik Amerikada osedi Bulardyn ishinde 535 i shamamen 11 i tek Қazakstanda kezdesedi endemikter Munda birneshe botanikalyk zona bar Tau osimdikteri ozderine tәn biiktik zonalar kurajdy Өzen kol batpak zhajylma shalgyndyk koltaban osimdikteri eshkandaj zonaga zhatpajdy Su osimdikterinin tүri az 63 gidrofildi tүri Olardyn kuramynda barlyk kosmopolitterdin zhartysy shylandar men ruppiyalardy koskanda 9 tүri 24 golarktikalyk tүr salviniya tungik t b bar Bular su osimdikterinin 52 i yagni en kone osimdikter Paleobotanikalyk turgydan da osylaj shylandar tuysy 21 tүri bar budan 70 100 mln zhyl bor dәuirinde salviniya zhester telorez 40 70 mln zhyl buryn bolgan Tegi tropikalyk gidrofildi osimdikter tobyna zhatatyn su osimdikteri Қazakstan zherinde 25 40 mln zhyl buryn oligocende kaulap osken Batpak ozen zhajylmasy men koltaban osimdikterinin 450 den astam tүri bar Shalgyndy kejde batpakty zherlerde bidajyk targak ajrauyk shalgyn atkonagy shalgyn bedesi shalgyn nogatygy kәdimgi bekmaniya kamys koga kiyak siyakty azyktyk shopter kobirek Olardyn toptasuynan onimdiligi әrkelki shabyndyk kalyptasady Shol zona osimdigi Sur topyrakty kyrat zherlerdi Ontүstik Қazakstan alyp zhatkan agash buta kuramynda piste men zhemisi kәdimgi piste katar Regel almurty taudagan tobylgy karatau lepidolofasy tikenekti badam bulardyn kopshiligi sirek kezdesedi bar Talas Alatauy Қarzhantau men Қaratau bokterleri seldir ormandy munda sary dolana zeravshan arshasy basym Takyrda osetin sekseuil togajlary negizinen zhapyraksyz alasa 2 8m shala agash kara sekseuilden turady Sekseuil arasynda baska azyktyk osimdikter de zhusan kүjreuik izen terisken az emes Қonyr zhәne sur konyr topyrakty shol daladagy shala buta osimdikterdin arasynda ak zhusan kara zhusan turan zhusany al gipsti konyr topyrakta bayalysh kobirek kezdesedi Munda tүrli efemeroidtar әsirese badanaly konyrbas pen zhuan sabakty kiyak men efemerler de bar Қum topyrakty shol daladagy buta osimdikterinin arasynda zhүzgin kum sekseuili koyansүjek kylsha tүrleri zhapyraksyz kulankujryk zhәne tүkti zhүzgin agashtary basym Munda buta tәrizdi alasa osimdikter zhusan izen men kop zhyldyk shopter de kumerke kop Sor topyrakty shala buta osken shol dalada sarsazan bujyrgyn t b osimdikter basym Dalalyk zona Dalalyk zonada bodeneshop kyzylboyau boz betege kyrgyz betegesi kyltyk betege kode erkekshop bitik osedi Relikt osimdikteri sibir betegesi shi men kop tamyrly zhua Tau osimdikteri Ontүstik Altaj Sauyr Zhongar Alatauy Soltүstik zhәne Batys Tyan Shan osimdikteri dalalyk ormandyk zhәne alpilik beldeulerge bolinedi Ontүstik Altaj men Tarbagatajdagy dalalyk beldeu dalalyk zonamen ulasyp zhatyr birak mundagy osimdikterge badam majkaragaj tobylgy aralaskan Zhongar Alatauy men Tyan Shanda shol zona betege boz shalgyn bidajyk tүkti bidajyk arpa badanaly arpa tukymdastary osedi munda itmuryn kyzyl shie t b osimdikter kop Қazakstan taularynda birneshe orman tүrleri bar samyrsyn zhәne karagaj ormandary Altajda zhapyrakty Sauyr majkaragaj Altaj zhәne Zhongar Alatauy shyrsha Altajdagy sibir shyrshasy Zhongar Alatauy men Tyan Shandagy Shrenk shyrshasy alma agash Zhongar Alatauy men Tyan Shan orik Soltүstik Tyan Shan sheten Tyan Shan ak kajyn Tyan Shan Tau ormandarynyn munshama ken alkapta ornalasuyna respublikanyn batysynda emendi zhәne karagashty al soltүstүiginde kajyndy zhәne karagajly ormandardyn bar boluyna bajlanysty ormandar men orman shalgyndarynyn kuramyndagy osimdikter Қazakstandagy barlyk osimdikterdin 40 inen asady Olardyn ishinde 1 kosmopolit kәdimigi kyrankulak 30 dan astam golarktikalyk tүr orman paporotnigi kauyrsyn paporotnik usasyr kulmak kүrenot urtshop bar Olar kone zaman ormandarynan kelip zhetken reliktiler Mundaj orman osimdikterine grek zhangagy semenov үjenkisi lepsi taspasy tyan shan cicerbitasy semenov ajdarshobi siyakty az taragan reliktiler sondaj ak Қazakstannyn Қyzyl kitabyna engizilgen kyrgyz kajyny bekara teregi Mushketov tүjesiniri mynzhylky usasyr kyrykkulagy siyakty endemder ajyryksha sipat beredi Alpi beldeuleri Alpige donyzsyrt shabyndyktary men majda shopti shalgyndyktar tәn Bulardyn algashkysy tүkti donyzsyrttan al Altajda Bellardi donyzsyrtynan tarajdy Majda shopti shabyndyk kuramynda krylov betegsi mongol ptilagrostisi al tүrli shopterden alpi maraloty taran sargysh majdazhelek t b bar Subalpilik shalgyndyktar tau beldeulerimen shekaralas zherlerde kalyptaskan Tyan Shanda bul krylov betegsinen zhartas kaztamagynan kәdimgi manzhetkadan kuralgan shalgyndyktar Tek mysykkujryktan turatyn shalgandyktar da kezdesedi Әdette bulardyn bәri kunarly zhazdyk zhajylymdar shabyndyk zherler 17 Zhanuarlar dүniesi Ұlan bajtak Қazakstan zherinde sүtkorektilerdin 172 kustyn 485 bauyrymen zhorgalaushylardyn 52 kosmekendilerdin 12 balyktyn 150 ge zhuyk tүri bar Omyrtkasyz zhәndikter nasekomdar shayan tәrizdiler ulular kurttar t b budan da kop Tek zhәndik tүrlerinin ozi ak 30 mynnan asady Zhanuarlar tүrinin osynshalyk kop boluy respublikanyn geografiyalyk ornyna zher bederinin damuy men zhanuar tүrleri kalyptasuynyn uzak ta kүrdeli tarihyna bajlanysty Zhanuarlardyn tabigat zonalary bojynsha mekendeui Ormandy dala zonasy Қazakstannyn soltүstigindegi ormandy dala zonasynda bulan elik ak koyan sur tyshkan su egeukujrygy orman tyshkany buldyryk ak kekilik kol ajdyndaryn sukustary akku kaz үjrek shagala targak kaskaldak mekendegen Ontүstikke karaj sozylyp zhatkan Edil zhagalauynan Altaj tauly bokterine dejingi astyk tukymdas shop pen zhusan betege osken dalada suyr dala alakorzhyny sүjirbas sur tyshkan kәdimgi sur tyshkan dala tyshkany sarshunak үlkeni kishisi zhireni al kustan duadak bezgeldek zhylkyshy sunkar dala trikushkasy boztorgajlar kyrankara dala kuladyny men shabyndyk kulandyny konystajdy Koktemnen kүzge dejin bul zherlerde akboken үjirleri zhajylady olar kyska karaj sholdi ajmakka ygysady Dalalyk zona Edәuir boligin Zhajyk ozeninin angaryndagy orman alyp zhatkan dalalyk zonanyn batys boligin bulan elik zhajlagan munda evropalyk kara kүzen zhupar tyshkan orman susary da kezdesedi Қosmekendilerden Zhajyk t b ozenderdin angarynda tarbaka orman bakasy kezdesedi Munda buldyryk sur kekilik tyrna boztorgaj kop Synsygan karagaj osken tau silemderi Kokshe kyraty bar dalalyk zonanyn orta boliginde bulan elik sileusin kyzyl tokaltis siyakty orman turgyndary akkoyan aktiin Ertis bojyndagy kalyn ormanda buldyryk karatokyldak kәdimgi tokyldak kezdesedi Dalalyk zonanyn shygysynda suyr dala tyshkany dala shakyldagy siyakty zhanuarlarmen katar akkoyan sileusin elik arkar mekendegen Sholejt zonasy Өsimdik zhamylgysy әrkelki sholejt zonasynda sarshunaktar kishisi ortashasy sarysy men kosayaktyn kum tyshkan men tolaj koyannyn birneshe tүri mekendegen Munda akboken de karakujryk ta koptep kezdesedi Bul zonada kustan duadak shil kylkujryk boztorgaj t b bar Shol zonasy Respublikanyn ontүstigin tau bokterine dejin alyp zhatkan shol zonada tek osynda gana mekendejtin birneshe zhanuar tүrleri bar olar ontүstikte respublika shebinen tyskary shygyp ketedi Қysta kar toktap koktemde kar suy zhinalatyn Үstirt pen Mangyshylak zhartastarynyn arasynda kezdesetin үstirt muflony zhutan osimdiktermen korektenip ashy sudy kanagat etedi Үstirtte uzyn ineli kirpi karakujryk shol sileusini karakal kezdesedi Sazdy zhәne kiyrshyk tasty shol dala zhanuarlarynan Қazakstannan baska zherlerde kezdespejtin erekshe tukymdas okili zhalaman mekendejdi Ol tek Betpakdalada Balkash kolinin soltүstik zhagalauyndagy kejbir audandarda Alakol zhәne Zajsan kazanshunkyrynda gana tabylgan Soltүstik Balkash manyndagy birneshe zherden gana tabylgan besbashbajly ergezhejli kosayak ta erekshe hajuan Iri zhanuarlardan osy shol dalada akboken karakujryk kystajdy Қustan shil kylkujryk tyrna zhek duadak kezdesedi Tүk ayakty kosayak үshbashbajly ergezhejli kosayak kum tyshkany zhinishke bashbajly sarshunak ala zherteser kum mysygy t b kum ishinde tirshilik etuge bejimdelgen Ontүstik Balkash kumynda osy araga tәn sekseuil zhorga torgajy shol dala zhapalagy tirshilik etedi Қumajtty sholde birkatar kesirtke zhumyr bas eshkiemer zhylan ok zhylan ajdaһar kara shubar zhylan t b tүrleri dala tasbakasy taragan Өzen kol angaryndagy orman togajlarda elik zhabajy shoshka kum koyan kyrgauyl t b kezdesedi Balkash Sasykkol zhәne t b kolderdin zhagalauyndagy kalyn kamys arasynda birkazan zhalbagaj akkutan kokkutan karakaz shagala bar Alakol ajdynynan ote sirek kezdesetin Қazakstan Қyzyl kitabyna engizilgen relikt shagala konystajdy Қazakstannyn shygysy men ontүstigin korshap zhatkan taulardyn zhanuarlar dүniesi de san aluan Қylkan zhapyrakty Altaj ormandarynda bulan maral kudyr sibir tautekesi arkar altaj kortyshkany konyr ayu bulgyn kunu kүzen barys tiin borsha tyshkan altaj suyry kur shil tundra kekiligi ak kekilik altaj ulary kuksha zhorga torgaj kezdesedi Zajsan kazanshunkyrynan ontүstikke karaj sozylyp zhatkan taularda Sauyr Tarbagataj Zhongar Alatauy maral elik arkar sibir tautekesi konyr ayu silesin barys uzynkujryk sarshunak mekendejdi Zhongar Ile Alatauy men Talas Alatauynda kokshil suyrdyn ornyna kyzyl suyr zhәne ote sirek kezdesetin Menabir suyry zhersindirilgen Қazakstannyn ontүstik shygys taularynda zhyrtkysh kustardan kozykumaj tazkara bүrkit tirshilik etedi Bul zherlerge sondaj ak gimalaj ulary kekilik uzak karga shau karga kyzyl kujryk torgaj arshalyk ementumsyk tau shymshyk kokkus tәn Zhongar Alatauyndagy kishi girim ozenderde zhetisu tritony tirshilik etedi 17 Erekshe korgalatyn tabigi aumaktar Almaty korygyndagy Talgar shyny Sharyn shatkaly Tolyk makalasy Қazakstan erekshe korgalatyn tabigi aumaktary Erekshe korgalatyn tabigi aumak erekshe korgau rezhimi belgilengen memlekettik tabigi koryk korynyn tabigi keshenderi men obektileri bar zher su obektileri zhәne olardyn үstindegi әue kenistiginin uchaskeleri Erekshe korgalatyn aumak kenistiginde bagaly tabigi nemese koldan zhasalgan bagaly ekozhүje gejzerler bau sayabak eskertkishteri inzhenerlik kurylystar t b nemese korshagan ortaga kolajly әser etetin kenistikter orman zholagy kogergen ajmaktar aumaktar akvatoriyalar Mүndaj aumaktar tek zanmen gana emes arnajy bakylauda bolyp adamdarmen korgalady 18 Tabigat resurstary Tolyk makalasy Қazakstannyn ken resurstary Қazakstan ken bajlyktarynyn kory men әr aluandygy zhagynan Zher sharyndagy baj ajmaktardyn biri Mineraldyk shikizat korlary Қazakstannyn ulttyk ekonomikasynyn turakty damuy men kauipsizdiginin manyzdy kepili Қuatty mineraldyk shikizat bazasynyn kazirgi zhaj kүji respublikany shet elderdin ken kazbalaryna tәueldilikten tolyk aryltyp Қazakstannyn dүniezhүz rynokka mineraldyk shikizat korlary men onyn ondelgen onimderin shygaruyna mүmkindik berdi Mineraldyk shikizat resurstary elimizdin damu strategiyasyn anyktajtyn negizgi faktorlardyn biri Manyzdylygy zhagynan olar үsh topka bolinedi Birinshi topka negizgi karzhy tүsimin kamtamasyz etetin zhәne ekon sayasi mәni bar strategiyalyk ken bajlyktary zhatady munaj gaz komir uran hromit ken oryndary Ekinshi topty karzhy tүsimin kamtamasyz etetin әri Қazakstannyn industriyalyk bet bejnesinin negizi bolyp tabylatyn manyzdy ken bajlyktary kurajdy temir marganec mys korgasyn myrysh alyuminij zhәne altyn ken oryndary Үshinshi topka ishki zhәne syrtky rynoktarda zhogary suranymga ie kalajy kүmis fosfor barit ken oryndary kiredi Ken bajlyktardyn barlangan kory negizinde ondagan munaj gaz zhәne kentas ondiretin kәsiporyndar zhumys istejdi olar 70 ten asa әr tүrli mineraldyk shikizat tүrlerin ondiredi zhәne ondejdi Sayasi zhagdajyTolyk makalasy Қazakstannyn ishki sayasaty Қazakstan 1995 zhylgy 30 tamyzynda respublikalyk referendumda kabyldangan Konstituciya bojynsha ozin demokratiyaly zajyrly kukykty zhәne әleumettik memleket retinde ornyktyrady Қazakstan Respublikasy prezidenttik baskaru formasyndagy birtutas memleket Respublikanyn en zhogary okildi organy Parlament Ol respublikanyn zan shygaru kyzmetin zhүzege asyrady Parlament turakty zhumys istejtin eki Palatadan Senattan zhәne Mәzhilisten turady Senat әr oblystan respublikalyk manyzy bar kaladan zhәne Қazakstan Respublikasynyn elordasynan eki adamnan tiisinshe oblystyn respublikalyk manyzy bar kalanyn zhәne Respublika elordasynyn birlesken otyrysynda sajlanatyn deputattardan kuralady Senattyn 15 deputatyn Parlament okilettigi merzimine Respublika Prezidenti tagajyndajdy Mәzhilis dәrezheli okilettilik zhәne birtutas zhalpyulttyk sajlau okruginin aumagy bojynsha partiyalyk tizim negizinde sajlangan 98 deputattardan kuralady zhәne 9 deputatty Қazakstan halky Assambleyasy sajlajdy Nursultan Nazarbaev Prezident Үkimetti Mәzhilistegi kopshilik algan partiya usynysymen kurady Respublika Premer Ministri tagajyndalgannan kejingi on kүn merzim ishinde Premer Ministr Үkimettin kurylymy men kuramy turaly Respublika Prezidentine usynys engizedi Premer Ministr Respublikanyn bүkil aumagynda mindetti kүshi bar okimder shygarady Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyalyk Kenesi zheti mүsheden turady olardyn okilettigi alty zhylga sozylady Konstituciyalyk Kenestin Toragasyn Respublikanyn Prezidenti tagajyndajdy Қazakstan Respublikasynda sot toreligin tek sot kana zhүzege asyrady Zanmen kurylgan Respublikanyn Zhogargy Soty zhәne Respublikanyn zhergilikti sottary Respublikanyn sottary bolyp tabylady Zhergilikti memlekettik baskaru zhәne ozin ozi baskaru Zhergilikti memlekettik baskarudy tiisti aumaktagy istin zhaj kүjine zhauapty zhergilikti okildik mәslihat zhәne atkarushy organdar әkimdik zhүzege asyrady Syrtky sayasat Tolyk makalasy Қazakstannyn syrtky sayasaty Қazakstan Respublikasynyn syrtky sayasaty belsendiligimen tepe tendik saktauga umtylysymen pragmatizmdigimen syndarly suhbat zhүrgizuge talpynysymen zhәne kopzhakty yntymaktastykka bagyttalgandygymen erekshelenedi Halykaralyk arenada memleketimiz ozinin tarihi geosayasattyk zhәne ekonomikalyk faktorlaryna bajlanysty kop gasyrlar bojy syrtky sayasatyn halykaralyk yntymaktastyk korshiles memlekettermen tatulastyk zhәne olardyn ajmaktyk birtutastygyn kurmetteu principine negizdep zhүrgizip keledi Қazakstannyn ozge memlekettermen ten kukyly zhәne eki zhakka da tiimdi karym katynas kuruga yntaly ekendigi onyn bүgingi kүni diplomatiyalyk bajlanys ornatkan shet memleketterdin sanynyn koptigimen dәleldenip otyr 1991 zhyly tәuelsizdik algan sәtten bastap bizdin respublika әlemnin 130 memleketimen diplomatiyalyk karym katynas ornatty Қazakstan Respublikasy syrtky sayasatynyn 2020 2030 zhyldarga arnalgan tuzhyrymdamasy 2020 zhylgy 6 nauryzda Қazakstan Respublikasy syrtky sayasatynyn 2020 2030 zhyldarga arnalgan tuzhyrymdamasy zhariyalandy Қuzhatta mynadaj basymdyktar negizge alyngan үdemeli sipatka ie zhәne el damuynyn zhana kezeninde Tungysh Prezident Elbasynyn syrtky sayasi bagytyn zhalgastyruga ozinin sabaktastygyn saktajtyn eldin ashyk bolzhamdy zhәne dәjekti syrtky sayasaty adam kukyktaryn korgau gumanitarlyk diplomatiyany damytu zhәne korshagan ortany korgau halykaralyk arenada ekonomikalyk mүddelerdi ilgeriletu sonyn ishinde investiciyalar tartu bojynsha memlekettik sayasatty iske asyru halykaralyk bejbitshilik pen kauipsizdikti saktau en aldymen negizgi әriptester Resej Қytaj AҚSh Ortalyk Aziya memleketteri zhәne Europalyk Odak elderi al kopzhakty kurylymdar bojynsha Birikken Ұlttar Ұjymy Europadagy kauipsizdik zhәne yntymaktastyk ujymy Shanhaj yntymaktastyk ujymy Tәuelsiz memleketter dostastygy zhәne baska da ujymdarmen ozara tiimdi bajlanystardy nygajtudy bildiretin onirlik zhәne kopzhakty diplomatiyany damytu 19 Қazakstandagy sayasi reformalar 2019 zhylgy mausymda Қazakstan Prezidenti Қasym Zhomart Tokaevtyn bastamasymen Ұlttyk kogamdyk senim kenesi kuryldy Onyn negizgi maksaty zhurtshylyk sayasi partiyalar azamattyk kogam okilderinin katysuymen otetin talkylaudyn negizinde memlekettik sayasattyn ozekti mәseleleri bojynsha usynystar men usynymdar әzirleu 20 2019 zhyldyn shildesinde Қazakstan Prezidenti azamattardyn syndarly suraularyna zhedel әri tiimdi zhauap beretin Halyk үnine kulak asatyn memleket tuzhyrymdamasyn zhariya etti 21 Sonymen birge Қazakstanda balama kozkarastar men pikirlerdi kotermeleu maksatynda baska partiyalardyn okilderine kejbir parlamenttik komitetterde toragalyk etuge mүmkindik beretin zan kabyldanatyn bolady Sayasi partiyalardy kuru үshin tirkeu kedergisi 40 mynnan 20 myn adamga dejin tomendetiledi 22 Қazakstanda bejbit zhinalystar turaly zhana zan kabyldandy Zanda piket demonstraciya sheru miting siyakty bejbit zhinalystyn negizgi tuzhyrymdamalary men nysandaryn kalyptastyruga mүmkindik beretin konceptualdy apparatty engizu karastyrylgan Zan ujymdastyrushylardyn bejbit zhinalystarga katysushylardyn zhәne zhurnalisterdin mәrtebesin kukyktary men mindetterin rettejdi Қogamdyk kauipsizdikti kүshejtu maksatynda Prezident Қ K Tokaev tulgaga karsy zhasalatyn kylmys үshin koldanylatyn zhazany da kүshejtti 23 Қogam Қazak tehnikalyk mamandary Қazak Inzhenerler Birlestigi ujymyna birikken Mereke zhәne demalys kүnder 24 25 Kүn Қazaksha ataluy1 2 kantar Zhana zhyl7 kantar Rozhdestvo mejramy Rozhdestvo Hristovo 8 nauryz Halykaralyk әjelder kүni21 23 nauryz Nauryz mejramy1 mamyr Қazakstan halkynyn birligi merekesi7 mamyr Otan Қorgaushylar kүni9 mamyr Zhenis kүni6 shilde Astana kүni30 tamyz Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyasy kүniҚazhylyktyn songy kүni Қurban ajt1 zheltoksan Tungysh Prezident kүni16 17 zheltoksan Tәuelsizdik kүniEkonomikasyTәuelsizdik kezeninde Қazakstanga әlemnin 120 dan asa elinen 330 mlrd dollar sheteldik investiciya tartyldy 26 Dүniezhүzilik Banktin 2020 zhylgy biznes zhүrgizu esebinde Қazakstan әlemde 25 shi orynga ie boldy zhәne minoritarlyk investorlardyn kukyktaryn korgau bojynsha әlemdegi en үzdik el atandy Қazakstannyn ZhIӨ 179 332 mlrd AҚSh dollaryn kurajdy zhәne zhyldyk osim karkyny 4 5 ga ten Қazakstannyn ZhIӨ zhan basyna shakkanda 9 686 AҚSh dollaryn kurajdy 27 Қazakstan Қytaj men Қatardan kejin HHI gasyrdyn birinshi onzhyldygynyn en serpindi 25 ekonomikanyn arasynda үshinshi orynga ie Қazakstannyn әlemdik saudadagy roli men zhana Zhibek zholyndagy ortalyk orynda ornalasuy elge milliardtagan adamga oz naryktaryn ashuga mүmkindik berdi Қazakstan Dүniezhүzilik sauda ujymyna 2015 zhyly mүshe boldy Қazakstan ekonomikasynyn әlemdik ekonomikadagy үlesin anyktaudyn negizgi korsetkishi eldin halykaralyk saudadagy үlesine karap anyktauga bolady Қazakstannyn syrtky sauda ajnalymy zhyldan zhylga osip keledi 1995 zhyly 9 mlrd bolatyn bolsa 2008 zhyly 109 mlrd boldy Negizgi osim munaj ondiru zhәne metallugriya salasynynenshisine tiesili Eksport ondiriletin onim koleminin osuine zhәnebaganyn kymbattauyna bajlnysty Al importtyn osui tiisinshe onimdi ondiruge kazhetti mashinalar men zhabdyktardy satyp aludyn nәtizhesinde osti 28 2009 zhyly syrtky sauda ajnalymy 34 ga tomendep kettti onyn negizgi sebepshisi munaj men metall bagasynyn tomendeui Degenmen 2010 zhyldan bastap bagalardyn kajta osuine bajlanysty karkyndy damu bajkaldy Nәtizhesinde eksporttyk importtyk operaciyalar kolemi 137 mlrd kurady Eksport 92 mlrd imorttan eki ese kop boldy 45 mlrd Eksporttyn 75 mineraldy resurstar en үlken boligi munaj gaz komir uran siyakty pajdaly kazbalarga tiesili Қalgan 13 metalldar zhәne 3 4 auylsharuashylyk onimderi kurajdy negizgisi bidaj 4 2 himiya onerkәsibinin onimderi Negizgi ondiretin tauar ondelmegen tabigi kazbalar kurajdy Қazakstan әlemdik sauda narygynda tabigi resurstardy kamtamasyz etushi retinde kyzmet etedi Қazakstan dүinezhүzilik sauda ujymyna 2015 zh 22 mausymda mүshe boldy 29 Tolyk makalasy Қazakstan ekonomikasy Damygan Almaty Қazakstan tengesiҚazakstannyn syrtky ekonomikasy Қazakstannyn syrtky ekonomikasy әlem elderimen ekonomikalyk sauda valyuta gylymi tehnikalyk mәdeni zhәne baska da katynastardy kamtyp otyr Bul sala subktileri syrtky ekonomikalyk kyzmetterge bajlanysty menshik tүri bojynsha tәuelsiz elimizde tirkelgen Қazakstannyn nemese shet memleketterdin zandy nemese zheke tulgalary bolyp tabylady Syrtky ekonomika salasynda basty zhәne manyzdy orynda sauda salasy Songy zhyldarda kazakstannan eksporttalatyn tauardyrdyn үlesi үsh esege osti Ogan birneshe faktorlar sebepshi bolyp otyr Қolajly investiciyalyk zhagdajlardyn zhaaluy tikelej sheteldik komakty investiciyalardyn tikelej agylyp keluine sebepshi boldy onyn negizgi boligi elimizdin munaj ondiru salasyna zhumsalady Birinsheden bul oz kezeginde munaj men gaz kondensatyn ondirudi karkyndy damytty Ekinshiden dүniezhүzilik tauar narygyndagy komirsutekter shikizatyn satu shartynyn kolajlylygy eksport әleuetinin osine zhagdaj zhasady Dәl osylaj dep tau ken metallurgiya sala songy on zhyl koleminde zhalpy kazakstandyk eksport zhәne kyzmet korsetu үlesinin kobeyui әlemdik saudanyn damuymen salystyrgandagy onyn karkyndy damuy men kolemine bajlanysty bolyp otyr Қazakstandygy tauar eksporttau dinamikasynyn dengejinin osui onyn zhogary ekpindi damuyn korsetedi Ortasha eseppen on zhyl ishinde tauar eksporttau tort esege osse import үsh zharym esege osti Әlemdik dengejmen salystyrmaly tүrde karaganda elimizdin makroekonomikalyk kolemi zhogary emes Osygan karamastan Қazakstannyn sytrky ekonomikalyk salasyn bolashakta damytuyna orasan zor shamasy bar Atap ajtkanda bүginde 500 den astam ken oryndary barlanyp mineraldy shikizattyn 1220 tүrinin barlygy anyktalgan Osylardyn kopshiliginen bizdin elimiz dүnie zhүzi bojynsha aldyngy orynda Osylajsha Қazastan barlangan cink volfram zhәne barit korlaryn әlem bojynsha birinshi orynda bolsa kүmis korgasyn zhәne hromit korynan ekinshi orynda mys marganec flyuorit bojynsha үshinshi molibden korynan tortinshi sonymen katar altyn kory zhoninen aldyngy katardagy on eldin katarynda Elimizde temir rudasy әlemdik kordyn 8 pajyzyn urannyn zhobamen 25 pajyzyn kurajdy Қazakstan munaj koryn barlaudan әlemdegi on eldin katarynda Ғalamdyk karzhylyk ekonomikalyk tokyrau respublikamyzdyn syrtky ekonomikalyk salasyna keri әserin tigizdi EnergetikasyTolyk makalasy Қazakstan energetikasy Mәdeniet zhәne kogam Tolyk makalasy Қazak mәdenieti Tolyk makalasy Қazakstannyn әdebieti men oneri Tolyk makalasy Қazak oneri Bilim beru zhүjesi Tolyk makalasy Қazakstannyn bilim beru zhүjesinin tarihy Bukaralyk akparat kuraldary Tolyk makalasy Қazakstannyn bukaralyk akparat kuraldary Әleumettik salasy Tolyk makalasy Қazakstannyn әleumeti Қaruly kүshteri Tolyk makalasy Қazakstan Respublikasy Қaruly Kүshteri Қazakstan Respublikasynyn әskeri kurylymy әskeri baskaru organdaryn Қaruly Kүshterdin tүrlerin arnajy әskerlerdi tyl әskeri oku oryndary men gyl mekemelerdi kamtidy Sogys uakytynda kuramyna korganys min ne karajtyn әsker tүrlerinen baska Ishki ister min nin ishki әskerleri Ұlttyk kauipsizdik k tinin shekara kyzmeti zhәne baska da әskerleri resp Ұlan azamattyk zhәne aumaktyk korganysty baskaru men kuru organdary kiredi Қazakstan Respublikasy Қaruly Kүshterinin basty maksaty eldin egemendigin aumagynyn tutastygyn ekonomikasyn meml in ttary men azamattaryn sogys katerinen korgau zhaugershilik nemese әskeri kaktygystar tugyzudyn aldyn alu Қazakstannyn ornykty damuy үshin kolajly zhagdaj tugyzu Respublika Қaruly Kүshterine bejbit kezende mynandaj negizgi mindetterdi oryndau zhүktelgen әskeri kүshti zhauyngerlik dayarlykty kamtamasyz etip baskaru organdary men әskerlerdi el ishindegi kaktygystardy Қazakstan Respublikasynyn meml shekarasynda nemese aum nyn sheginde tugan kez kelgen zansyz karuly kүsh korsetudi tumshalap tojtara alatyn dengejde ustau әue kenistigin kүzetu sondaj ak meml shekaranyn zhedel strateg turgyda manyzdy onirlerin zhabu manyzdy әskeri nysandardy kүzetu eldin kez kelgen audanynda zhagdajdy turaktandyru zhonindegi batyl is kimylga әzir bolu halykar mindettemelerge sәjkes bitimgershilik zhәne ozge de operaciyalarga katysu Bul mindetterdi oryndaudy Қaruly Kүshter Қazakstan Respublikasynyn baska da әskerleri men әskeri kurylymdarymen ozara tygyz is kimylda zhүzege asyrady Bul rette Қazakstan Respublikasy Ұlttyk kauipsizdik k tinin shekara kyzmetine kurlykta tenizde kolderde zhәne ozge de su ajdyndarynda meml shekarany kүzetu men korgau sondaj ak lankestikke terrorga karu men esirtki saudasyna karsy kүreske katysu zhүkteledi Қazakstan Respublikasy Үkimetinin 2000 zh 23 karashadagy 1579 kaulysyna sәjkes elimizde Ont Batys Shygys Ort әskeri okrugteri kurylgan Ont әskeri okuruginin korgajtyn zher aumagyna Almaty Zhambyl Ontүstik Қazakstan Қyzylorda oblystary kiredi Okrugtin ort shtaby Taraz kalasynda Shygys әskeri okrugi korgajtyn zher aumagyna Shyg Қazakstan Pavlodar oblystary kiredi Okrugtin ort shtaby Semej kalasynda Batys әskeri okruginin korgajtyn aumagyna Aktobe Atyrau Bat Қazakstan Mangystau oblystary kiredi Okrugtin ort shtaby Aktobe kalasynda Қazakstannyn kalgan oblystary Ort әskeri okrugine karajdy Ort shtab Қaragandy kalasynda Қazakstannyn geosayasi zhagdajy үlken ozgeristerge ekstremizm shekaraga tayau zherlerde әskeri kaktygystardyn orshui zhanadan yadr memleketter pajda boluy t b ushyrauda Osygan bajlanysty Қazakstan Respublikasy Қaruly Kүshterinin әskeri doktrinasy ortasha merzimdi kezenge eseptelip zhasalgan 1999 2005 korganystyk sipatka gana ie Ol әlemdegi zhәne ajmaktagy әskeri sayasi zhagdajdy keshendi bagalauga memlekettin ekon bolmysy men materialdyk korynyn mүmkindikterine sүjenedi Doktrina Қazakstannyn ulttyk kauipsizdigi strategiyasynyn negizgi erezhelerin naktylajdy zhәne shabuyl zhasalgan zhagdajda eldin korganysyn ujymdastyruga uzhymdyk әskeri kauipsizdikti kamtamasyz etu zhonindegi odaktas memlekettermen birlesken kүsh zhigerdi үjlestiruge bagyttalgan Қyskasha mәlimet1 Halyk sany 18 700 000 adam 2020 Bul әlem bojynsha 63 shi oryn 2 Қazakstanda sharshy km ge 6 8 adamnan keledi Al Singapurda 7437 adam 3 Қazakstanda shamamen 130 ult okili bar 4 Қazakstanda 3 3 millionga zhuyk zhenil avtokolik bar 5 Қazakstanda orys tilinde 88 kazak tilinde 83 al aralas bolyp 32 gazet shygady 6 Қazakstannyn territoriyasyna 3 Tүrkiya 5 Franciya nemese 7 Zhaponiya siyp keter edi 7 Tәuelsizdik algaly beri Қazakstanga shetelden 300 mlrd zhuyk investiciya tartylgan 8 Қazakstan 2000 zhyly TMD elderinin arasynda birinshi bolyp Halykaralyk valyuta korynyn HVҚ barlyk karyzynan kutylgan 9 Қazakstan men Resej arasyndagy shekara әlemdegi en uzyn kurlyktyk shekara bolyp tabylady Onyn uzyndygy 7 512 km 10 Zhylky algash ret kazirgi Қazakstannyn ajmagynda kolga үjretildi 11 Қazakstan kyzgaldak pen almanyn otany 12 Ekibastuzdyk MAES 2 murzhasy әlemdegi en biik murzha Onyn biiktigi 420 m 13 Medeu әlemdegi en biik zherde ornalaskan muz ajdyny 14 Қazakstan tabigat korlary zhoninen en baj memleketterdin biri Mendeleev kestesindegi 105 elementtin 99 i bar 70 elementtin kory anyktalgan 60 element ondiriledi 15 Қazakstan munaj ondiruden 8 oryn alady Bolzham bojynsha onyn zhalpy kolemi 12 17 mlrd t Mundaj kolemmen Қazakstandy әleuetti munaj derzhavalarynyn biri dej alamyz 16 Қazakstanda әlemdegi barlyk urannyn shamamen 1 5 boligi bar Ony ondiruden 1 shi oryn alady 17 Astyk zhәne un eksportynan Қazakstan koshbasshylardyn biri Memleket zhylyna 40 elge astyk eksporttajdy 18 Shaj ishuden Қazakstan algashky oryndarda keledi Zhylyna әr adam basyna 1 2 kg al Үndistanda nebәri 650 g 19 Bajkonyr garysh ajlagy әlemdegi en iri garysh ajlagy zhәne en tygyz zhumys kestesi bary 20 Қazakstan ozinin tarihy әdet gurpy alyp taulary zhabajy ormandary ystyk sholderi moldir kolderi zhylzhyp akkan ozenderi keremet zhanuarlar men osimdikteri bar ken dalaga baj el 30 Derekkozder Қazakstan Respublikasyndagy memlekettik til kazak tili Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyasy 7 bap 1 bolim Memlekettik ujymdarda zhәne zhergilikti ozin ozi baskaru organdarynda orys tili resmi tүrde kazak tilimen ten koldanylady Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyasy 7 bap 2 bolim Қazakstan Respublikasy prezidenttik baskaru nysanyndagy birtutas memleket Қazakstan Respublikasynyn Konstituciyasy 2 bap 1 bolim ҚR prezidentinin resmi sajtyndagy Қazakstan turaly akparat a b Қazakstan halky kaz stat gov 1 zheltoksan 2020 Tekserildi 1 zheltoksan 2020 a b c d World Economic Outlook Database April 2019 International Monetary Fund Kazahstan v cifrah 2011 Қazakstan Respublikasy Prezidentinin resmi sajty http www akorda kz kz kazakhstan general information general information about the republic of kazakhstan 2011 zhyldyn 8 shilde kүni tekserildi Chislennost naseleniya Kazahstana po otdelnym etnosam na nachalo 2021 godaҮlgi XLSlink orys Tekserildi 1 mamyr 2021 The results of the national population census in 2009 Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan 12 karasha 2010 Tekserildi 21 kantar 2010 Қazak sozinin magynasy ҚAZAҚ DEGEN ETNONIMNIҢ ShYҒU TEGI ONY KAZAK ETNONIMINE ҚANDAJ ҚATYSY BAR Қazakstan Respublikasynyn Ұlttyk kitaphanasy Batyrgaliuly Magaz Әdebiet kazakiya 1908 zhyl Үzdikter ishinde Қazakiya zhok Ana tili gazeti ҚAZAҚIYa ҚALALARY 2011 zhylgy 1 kantarga Қazakstan Respublikasynyn oblystary kalalary zhәne audandary bojynsha halyk sany a b ҚazSSR Қyskasha enciklopediya 2 tom Almaty 1987 Қazak tili terminderinin salalyk gylymi tүsindirme sozdigi Ekologiya zhәne tabigat korgau Zhalpy redakciyasyn baskargan tүsindirme sozdikter toptamasyn shygaru zhonindegi gylymi baspa bagdarlamasynyn gylymi zhetekshisi pedagogika gylymdarynyn doktory professor Қazakstan Respublikasy Memlekettik syjlygynyn laureaty A Қ Қusajynov Almaty Mektep baspasy ZhAҚ 2002 zhyl 456 bet ISBN 5 7667 8284 5 https www inform kz kz kasym zhomart tokaev kr syrtky sayasatynyn 2020 2030 zhyldarga arnalgan tuzhyrymdamasyn bekitti a3622803 https egemen kz article 202452 ulttyq qoghamdyq senim kenhesininh dgugi salmaqty https egemen kz article 211354 khalyq unine qulaq asatyn memleket https abai kz post 103296 https informburo kz kaz seksualdy sipattay ylmystara zhaa bap engzlu mmkn za zhobasyn taldaymyz html Kazakhstan Public Holidays Worldtravelguide net Tekserilgen 2013 01 14 1 https www inform kz kz 28 zhylda kazakstanga kansha investiciya tartyldy a3595458 https stat gov kz official dynamic V mirovoj ekonomike Kazahstan vnizu pishevoj cepochki 2013 zhyldyn 27 akpan kүni karaldy Nazarbaev Қazakstannyn DSҰ ga kiru zhonindegi kelissozderdin ayaktalganyn zhariya etti http massaget kz forum viewtopic php t 4849 amp p 30013Syrtky siltemelerOrtakkorda bugan katysty media sanaty bar ҚazakstanҚazakstan Respublikasynyn Syrtky Ister Ministrligi Prezidenttin resmi toraby Parlamenttin resmi toraby Қazakstan Respublikasynyn Elektrondyk үkimeti Үkimettin resmi toraby Қazakstan Ashyk Tizimdeme Zhobasy ODP Қazakstan Respublikasynyn onlajn zannamasy Қazakstannyn resmi statistikasy Қazakstannyn birinshi akparattyk portaly https kk wikipedia org w index php title Қazakstan amp oldid 2896025 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.