fbpx
Уикипедия

Шығыс Қазақстан облысы

Шығыс Қазақстан облысыҚазақстан Республикасының солтүстік-шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлігі.

Қазақстан облысы
Шығыс Қазақстан облысы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Облыс орталығы

Өскемен

Аудандар саны

15

Ауыл саны

752

Әкімі

Даниал Ахметов

Тарихы мен географиясы
Координаттары

49°57′ с. е.82°37′ ш. б. /49.950° с. е. 82.617° ш. б. /49.950; 82.617 Координаттар:49°57′ с. е.82°37′ ш. б. /49.950° с. е. 82.617° ш. б. /49.950; 82.617

Құрылған уақыты

10 наурыз 1932 жылы

Жер аумағы

283 226 км²(3-ші орын)

Уақыт белдеуі

UTC+6:00

Экономикалық ауданы

Шығыс Қазақстан

Тұрғындары
Тұрғыны

1 379 739 адам (2018)(3-ші орын)

Тығыздығы

4,87 адам/км²(8-ші орын)

Ұлттық құрамы

қазақтар — 60,04%
орыстар — 36,50%
татарлар — 1,19%
басқалары — 2,27% (2018 ж.)

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7232

Пошта индекстері

07xxxx

Автомобиль коды

16

ISO 3166-2:KZ коды

KZ-VOS

Ортаққордағы санаты: Шығыс Қазақстан облысы
Облыстық әкімшілік ғимараты (Өскемен)

Мазмұны

Әкімшілік-аумақтық құрылысы

  • Ауылдық аудан - 15
  • Қала - 10
    • Қалалық маңыздылығы бар қала - 5
    • Облыстық маңыздылығы бар қала - 5
  • Кент - 24
  • Ауыл - 826

Шығыс Қазақстан облысының аудандары

  1. Абай ауданы (Шығыс Қазақстан облысы)
  2. Аягөз ауданы
  3. Бесқарағай ауданы
  4. Бородулиха ауданы
  5. Глубокое ауданы
  6. Жарма ауданы
  7. Зайсан ауданы
  8. Алтай ауданы
  9. Катонқарағай ауданы
  10. Көкпекті ауданы
  11. Күршім ауданы
  12. Тарбағатай ауданы
  13. Ұлан ауданы
  14. Үржар ауданы
  15. Шемонаиха ауданы
Ескі көрінісі
Түркістан – Сібір темір жолына арналған марка

Шығыс Қазақстан облысының аумағы ежелгі заманнан қоныстанған. Оның куәгері есебінде Алтайда, Зайсан қазаншұңқырында, Тарбағатай мен Сауыр жоталарында ежелгі кеніштердің, суландыру жүйелерінің, бекіністер мен қоныстардың іздері сақталған. 15 ғасырдың бас кезінде Ертіс өзені алабының жоғарғы бөлігін ойраттар басып алғаннан кейін бұл жер Жоңғар хандығының құрамында болды. 1758 ж. Қытай әскерлері Жоңғар хандығын жойып жібергеннен кейін, қалмақтар Еділ өзенінің арғы бетіне кетті. Ал қалмақтардан ығысып, негізінде Сарыарқаны мекендеген қазақ рулары өздерінің ежелгі қоныстарына қайтып оралды. 18 ғасырдың бас кезінде патшалық Ресей қазақ жерін тереңдей отарлау мақсатымен қазақтарды ата қонысынан тықсыра отырып, қазіргі облыс аумағында Ертіс бекіністер желісін салды. Осы желінің бойымен біртіндеп бекіністер мен форпосттар жүйесі, ал одан кейініректе казак-орыс станицалары құрылды (1718 ж. Семей, 1720 ж. Өскемен, 1763 ж. Бұқтырма бекіністері) салынды. Казак-орыстардың мекендері Ертістің оң жағалауы мен оның салаларының бойында пайда болды. Ертіс өзенінің екі бірдей жағынан он шақырымдық шұрайлы жерлер (“Иртышская десятиверстная полоса”) қазақтардан тартып алынып, казак-орыстардың пайдалануына берілді. Яғни, қазақтарға Ертіс өзеніне 10 км-ден жақын жерде қоныстануға тыйым салынды. Қазақтар ең шұрайлы жерлерінен айрылып, ата қоныстарының атауларын жоғалтты, олардың орнына карта беттерінде сақталған орысша атаулар пайда болды. Бүкіл Ертіс өзеніне құятын салалары мен жыра-сайлар, жылғалар орысша аталып кетті. Станицалар біртіндеп оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай жылжи берді. 1826 ж. Қалба жотасының етегінде Көкпекті бекінісі, 1831 ж. Аягөз өзенінің оң жағасына таяу қазіргі Аягөз қаласына жақын жерде Сергиополь бекінісі, Шәуешек жолының бойында станицалар пайда болды.

Казак-орыс отарлауымен бірге Алтайдың тау аңғарларының шалғайдағы жетуі қиын тайгалық түпкірінде патша өкіметінен тығылып, қашып жүрген орыстар келе бастады. Олар кержактар (ескі ғұрыпты адамдар) мен Оралдың және Алтайдың зауыттары мен кеніштерінен қашқан жұмысшылар мен қолөнершілер еді. Бұлар Бұқтырманың жоғарғы ағысы мен оның салаларының және Нарын мен Қалжыр өзендері бойларында қоныстанды. Осы кезде Қатонқарағай, Белая, Черновая, т.б. ауылдар пайда болды. 18 ғасырдың 60-жылдарында Алтайдың солтүстік-батыс жағында Оба мен Үлбі өзенінің аңғарларында Ресейдің ішкі губернияларынан “поляктар” деп аталған шаруалар келіп қоныстанды. 18 ғасырдың соңында Кенді Алтайдың шегінде кен өнеркәсібі пайда болды. Мұнда бірінен кейін бірі Риддер (1784), Зырянов (1794), Белоусов (1797), Сокольный (1822), т.б. түсті металл кеніштері іске қосылды. 1844 жылдан Зырянов кеніші Алтай кен зауытттарының шикізат базасына айналды. Ресейде басыбайлылық құқықтың жойылуы салдарынан арзан жұмыс күшінен айрылған және тех. қайта құруды керек еткен Алтайдың кен өнеркәсібі күрт құлдырай бастады. Оны осы кезде Алтайдың кен өнеркәсібінің негізгі өнімі болып саналатын – күміс бағасының арзандауы ушықтырып жіберді. Алтай зауыттарының түгелдей дерлік жабылуымен бірге Алтайдың басыбайлылық кен өнеркәсібі ауданы, кейбір полиметалл кеніштері австралиялық, ағылшындық, франциялық, т.б. шетелдік капиталға концессияға берді.

19 ғасырдың соңынан бастап Семей қаласында өңдеу өнеркәсібі біршама дами бастады. Оның негізгі салалары: ұн тарту мен жүн жуу болды. Жиналған астық пен бидай ұны Ертіс арқылы кемемен 600 км-дей жердегі Сібір темір жолына жеткізіліп тұрды. Ал Қазақстанның бүкіл шығыс бөлігінен және ішінара Шыңжаң аймағынан (Қытайдан) жиналып әкелініп Семейде жуылған жүн алғашқы өңдеуден өткеннен соң, еуропалық Ресейдің шұға фабрикаларына жеткізілді. Өнеркәсіптің бұл екі саласынан басқа облыс жерінің әр тұсында орналасқан ірі елді мекендерде арақ-шарап пен сыра қайнату, сондай-ақ тері илеу, тон тігу, май және сабын қайнату өндірістері де болды. Зайсан, Марқакөл, Алакөл көлдері мен Ертіс өзенінің салаларында балық аулау кәсібі, Риддер мен Алтай ағаш және темір ұсталық кәсіптер орын алды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ертіс өзенінде пайда болған кеме жол қатынасының маңызы күшейді. Кемелер Семейден Омбыға дейін, Зайсан көлі мен Қара Ертіс бойымен жоғары көтерілді.

Шығыс Қазақстан облысы Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында елеулі дами қойған жоқ. Тек 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және елді индустрияландыру науқанын жүзеге асыруға байланысты Кенді Алтай Қазақстандағы түсті металлургия мен кен өнеркәсібінің ең ірі орталығына айналды. Алтайдың қазақтар тұратын бөліктерінде сан алуан елді мекендер пайда болды. Облыс экономикасының әрі қарай дамуына Түркістан – Сібір темір жолы мен Локоть – Риддер және Өскемен – Зырянов темір жолын салу, Ертіс өзенінің көліктік маңызын көтеру, Түрксіб темір жолы Жаңғызтөбе стансасынан басталатын “Шығыс айналма жолы” деп аталған жақсартылған қара жол салу едәуір әсер етті.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары облыс экономикасы тез қарқынмен дамыды. Ертіс өзенінде Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі электр стасасылары салынды. Кенді Алтай бойында түсті металл өндіретін жаңа кеніштер мен оны өңдейтін металлургиялық кәсіпорындар, Семейде бұрынғы одақ көлемінде қуаты жағынан КСРО-да екінші орын алған ет комбинатының қуаты артып, Өскеменде титан-магний комбинаты, жасанды жібек комбинаты сияқты көптеген өнеркәсіп орындары пайда болды. Республикалық маңызы бар Алматы – Семей және облыс ішінде өнеркәсіп орындарын темір жолы стансасыларымен және ауылдық елді мекендерді ірі қалалармен, аудан орталықтарымен байланыстыратын облыстық маңызы бар көптеген автомобильдік жолдары салынды.

Жердің рельефі

Алтай таулы жүйесінің картасы
Алтай тауларындағы Қатын өзені

Шығыс Қазақстан облысының жер бедерінің құрылысы өте күрделі. Таулары мен жоталары

Алтай тауларын

Пайдалы қазбалар

Шығыс Қазақстан облысының жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда мырыш, қорғасын, мыс, күміс, алтын, кадмий, сүрме, күшәла, темір, күкірт, висмут, индий, галий, селен, теллур, сынап, қалайы, тантал, ниобий, молибден, вольфрам, титан, никель, кобальт, көмір, жанғыш тақтатас, сондай-ақ әр түрлі химиялық шикізаттар мен құрылыс материалдарының кен орындары бар.

Климат

Облыстың климаты тым континенттік.

  • Температурасы:
    • Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы
      • жазық өңірінде –17°С
      • биік тауаралық тұйық қазаншұңқырларында –26°С-қа дейін барады
    • Шілдеде 19 – 23°С.
  • Жауын-шашын:
    • солтүстік-шығысында 350 – 380 мм
    • оңтүстік-шығысында 250 – 300 мм
    • батысында 200 – 250 мм аралығында
    • Кенді Алтайдың батыс бөлігінде 1000 – 1500 мм

Облыс бойынша вегетациялық кезең 175 – 200 тәулікті құрайды.

Су ресурстары

Балқаш
Марқакөл

Облыстың, әсіресе Кенді Алтай өңірі жер беті суларына бай. Олар Ертіс өзені мен Балқаш – Алакөл алаптарына жатады және негізінен өзендерден тұрады.

Семейдегі Ертіс өзені үстінен өтетін аспалы көпір

Облыста Ертіс өзені мен оның салалары суының өнеркәсіп пен халықты сумен қамтамасыз етуде үлкен маңызы бар. Сондықтан оларда ірі Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендері мен СЭС-тер салынған. Бұларға қоса Нарын, Бұқтырма, Үлбі, Оба және Шүлбі өзендері ағаш ағызуға кеңінен пайдаланылады. Өзендер мен көлдердің (Зайсан, Алакөл, Марқакөл, т.б.) балық аулауда да едәуір маңызы бар. Облыстың Алтай аймағында минералды шипалық көлдер көп. Шығыс Қазақстан облысы жер асты суына да бай. Ол халықтың тұрмыстық қажетін өтеу және мал суаруға ғана емес, онымен бірге сан-алуан кеніштер мен кәсіпорындарды да сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады.

Топырақтары

Облыстың топырағы мен өсімдік жамылғысы жазық бөлігінде ендік белдем бойынша, ал таулы аудандарда биіктік белдем бойынша тараған. Бірақ бірқатар жерлерде бұл белдемдер жер бедерінің, жергілікті климаттың ерекшеліктеріне, өзендер мен көлдердің жақын болуларына байланысты айтарлықтай өзгеріске ұшыраған. Облыстың батыс жағында, ұсақ шоқылар тараған аудандарда солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ жамылғысы оңтүстіктің қара топырағынан шөлді-далалық топырақтарға ауысады. Ертістің оң жағалауындағы құмдақ топырақта таспалы қарағай орманы, ал оңтүстік қара топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктер тараған. Қызғылт қоңыр топырақ Шыңғыстау жотасының етегінде бозғылт қоңыр топыраққа ауысады. Бұл топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктермен аралас жусан да көп өседі. Қалба мен Шыңғыстау жоталарының гранитті қыраттарында кішігірім қарағайлы және қайыңды-теректі ормандар кездеседі. Зайсан мен Алакөл қазаншұңқырларында шөлдің сұр, сұрғылт және далалық топырағы (сұр топырақ) тараған. Зайсан қазаншұңқырында бұл топырақ арасында аздап сор және сортаң топырақ кездеседі. Ал Алакөл қазаншұңқырында олар әдетте сортаңданған. Зайсан қазаншұңқырында бозғылт қоңыр топырақ пен құмды алқаптар (Бозайғыр және Ақжан) тараған. Қазаншұңқырлардағы өзен жайылмаларында шалғынды-батпақты топырақ қалыптасқан. Зайсан қазаншұңқырында өсімдіктерден шашақты селеу, жусан, ал шағын өзен аңғарларында далалық шалғындар, Зайсан көлі мен Ертіс өзенінің жағаларында қамыс-құрақ көптеп кездеседі. Шығыс Қазақстан облысының таулы аудандарының топырақ және өсімдік жамылғыларында биіктік белдемдер айқын байқалады. Кенді Алтайдың төменгі биіктіктеріндегі далаларда ауыр саздақ және саздақ қара топырақ тараған. Олардан жоғары сұр топырақ пен күлгінденген қара топырақ, ал одан биікте таулық сұр күлгін топырақ тараған. Келесі белдеуде таулық шалғынды топыраққа, одан кейін таулық тундраға ауысады. Оңтүстік Алтай мен Сауыр таулары жоталарының төменгі бөліктерінде (тиісінше 600 – 800 м-ге және 1200 – 1300 м-ге дейін) түпкі жыныстардың және саздақ шөгінділердің үстінде таулық күрең топырақ тараған. Олардан жоғары қаратопырақ белдеуі, тау беткейінде таулық қарашіріндісі аз және шымтезекті топырақ, тауаралық қазаншұңқырларда таулық қошқыл қаратопырақ қалыптасқан. Ең биік жерлерде таулық тундра топырағы орын алған. Тарбағатайда қызғылт қоңыр және қаратопырақпен бірге шөптесін өсімдікті таулық шалғынды және орманды телімдерде орманның сұр топырағы тараған.

Өсімдіктер

Тянь-Шань шыршасы

Алтайдың баурайын шымды-астық тұқымдас шөптер даласы, одан төменірек бетегелі-селеулі, ал жоғарырақта қайыңды-теректі шоқтоғай аралас шөпті-селеулі дала алып жатыр. 700 м және одан биіктеу жерлерде астық дақылды аралас шөпті шалғын алмасқан қылқан жапырақты орман белдеуі басталады. Кенді Алтайда самырсынды-шыршалы-қара самырсынды ормандар басым келеді, ал Оңтүстік Алтайда олармен сібір қара самырсыны аралас өседі. Сауыр жотасының жапырақты ормандарында Тянь-Шань шыршасы өседі. Кенді Алтайда орманды белдеуден жоғары субальпілік, альпілік шалғындар өседі, одан биікте олар қыналарға ауысады. Тарбағатайда алма ағаштары және теректі ормандар тараған.

Жануарлар

Шығыс Қазақстан облысының жануарлар дүниесі өте бай. Мұнда табиғатының әр түрлі болуына байланысты таулық жануарлармен бірге қарағайлы ормандар, далалар және шөлейт жануарлары көп тараған. Алтай мен Сауырдың және Ертіс маңы ормандарында тиін, ақтышқан, кәмшат сияқты қымбат елтірілі аңдардың және құстардың кәсіпшілік маңызы бар. Алакөл мен Зайсан қазаншұңқырларының су қоймаларында ондатра жақсы жерсіндірілген. Ертіс пен оның салаларында, Марқакөл, Зайсан және Алакөлде, Ертіс бойындағы Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендерінде балықтың көптеген түрлері, оның ішінде стерлядь, таймень, хариус сияқты бағалы балықтар көптеп кездеседі. Олардың негізінде балық аулау мен балық өңдеу кәсіпшілігі ұйымдастырылған.

Шығыс Қазақстан облысы халқының саны

1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 2007
1 559 078 1 646 039 1 771 769 1 531 024 1 465 931 1 455 412 1 442 097 1 431 180 1 424 513
2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
1 417 384 1 396 866 1 398 219 1 398 083 1 395 059 1 393 964 1 394 018 1 395 324

в

Облыста Қазақстан халқының 9,4%-ы шоғырланған.

Тығыздығы

Облыс халқының орташа тығыздығы әр 1 км2-ге шаққанда 5,1 адам. Халықтың ең жиі қоныстанған жерлері – Ертістің оң жағалауы, әсіресе Кенді Алтайдың тауаралық жазықтары. Глубоков, Бородулиха және Шемонаиха ауданында бұл көрсеткіш 9-дан 12,7 адамға, ал Өскемен қаласының төңірегінде 186 адамға, Семей қаласының төңірегінде 133,5 адамға дейін барады. Ауылдық жердің қоныстануы да әркелкі.

Ұлттық құрамы

Шығыс Қазақстан облысы Қазақстанның ең ірі индустриялды-аграрлық аймағы саналады. Шаруашылығының басты саласы – өнеркәсіп. Оның құрамында кен өндіру, түсті металлургия, энергетика, машина жасау, құрылыс материалдар өнеркәсібі, ағаш өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіптері дамыған. 2006 ж. облыс өнеркәсібінің барлық салалары 399,1 млрд теңге көлемінде өнім өндірді, бұл бүкіл ел өнеркәсібі өндірісінің 6,2%-на тең.

Кен өндіру өнеркәсібі

Кен өндіру өнеркәсібі («Казахмыс»)
Кен өндіру өнеркәсібі
Шахта

Облыс өнеркәсібінің негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды. Бұл салада 197 нысан жұмыс істейді (2006). Негізгі өндірілетін өнімдері – түсті металл (мыс, мырыш, күміс), алтын, титан, көмір. 2005 ж. облыс бойынша 10,8 млн т түсті металл кентасы өндірілді. Кентасты негізінен Риддер және Зырянов полиметалл кен аудандарындағы “Қазақмырыш” АҚ-на қарасты кеніштер, Ертіс маңы полиметалл кенді ауданындағы “Қазақмыс корпорациясына” қарасты кәсіпорындар өндіреді. Асыл металл өндіру саласы бойынша Шығыс Қазақстан облысында 27 кәсіпорын бар. Оларда 3,5 мыңнан астам адам жұмыс істейді, 17,3 т алтын өндіріледі. Негізгі алтын өндірушілерге “Бақыршық” кен кәсіпорны, “ФИК”, “Алел”, “Алтынтөбе” АҚ-ның, “Андас Алтын”, “Даңқ”, “Жерек”, “Іnter Gold Capital” ЖШС-терінің кеніштері жатады. 2006 ж. Өскеменнің титан-магний комбинатын жергілікті шикізатпен қамтамасыз ететін (Көкпекті ауданында) Сәтбаев атындағы ильменит құмының кен орны іске қосылды. Ол жылына 15,0 мың т ильменит концентратын береді. Облыстағы көмір өндіру 6 нысан бойынша жүзеге асырылады. Ол негізінен “Қаражыра ЛТД” ЖШС-не қарасты Қаражыра, Кендірлік және Алакөл кен орындары.

Облыс өнеркәсібінің басты түсті металлургиясы“Қазмырыш”, “Өскемен титан-магний комбинаты”, "Үлбі металлургиялық зауыты" АҚ-дары, "Қазақмыс корпорациясы” АҚ-ның “Шығыс Қазмыс” бөлімшесін, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің РМК “Қазақстан монета сарайы”, “Қазниобий Ертіс химия-металлургия зауыты”, “Ертіс сирек элементті компаниясы”, “Қазмырыштех” ЖШС-терін қамтиды. Бұл кәсіпорындар өздерінің шығарған сан алуан, бағалы өнімдері бойынша дүние жүзіне белгілі.

Электр энергетикалық кешені

Облыстың электр энергетикалық кешенінің құрамында Ертіс өзеніндегі Бұқтырма, Өскемен, Шүлбі СЭС-тері, Үлбі мен Громотуха өзендері бойындағы Риддер СЭС каскадтары, Өскемен, Риддер, Семей ЖЭС-тері, т.б. кәсіпорындар бар.

Машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп

Семейдегі автобус жинайтын цех

Облыстың машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп кешені 18 ірі және қуаты орташа кәсіпорындарын біріктіреді де, мұнай кәсіпшілік және металлургия өнеркәсібі жабдықтарын, тұрмыстық электр қозғалтқыш пен сорғыларды, конденсаторлар, техникалық және кабельдік өнімдер, металл бұйымдарын пісіретін электродтар, т.б. көптеген өнімдер жасап шығарады.

  • 2006 ж. бұл саланың кәсіпорындары 26,8 млрд теңге өнеркәсіп өнімдерін өндірді. Кейінгі жылдары облыстың машина жасау өнеркәсібі жаңа кәсіпорындармен толықты.
  • 2003 ж. Өскемен “Бипэк-Авто” компаниясы АвтоВАЗ компаниясымен бірлесіп жеңіл автомобиль зауытын іске қосты.
  • 2005 – 2006 ж. осында “Шкода” жеңіл автомобильдерін құрастыру жөніндегі линиялар, “Семей машина зауыты” АҚ-ның негізінде автомобиль агрегаттары мен түйіндерін шығаратын желі іске қосылды.
  • Болашақта Өскемен, Семей қалаларында, т.б. жаңа машина жасау кәсіпорындарын орналастыру көзделген.

Ағаш өңдеу өнеркәсібі

Ағаш өңдеу өнеркәсібі

Шығыс Қазақстан облысының ағаш өңдеу өнеркәсібі негізінен “Ертістрансойл”, “Жаңасемейшпалзауыты”, “Өскемен Иннотекс”, "Өскемен жиһаз комбинаты" сияқты құрамында бірнеше нысандары бар 4 ірі және орташа қуатты кәсіпорындарды қамтитын ЖШС-терден тұрады. Олар кесілген ағаш материалдарын, дайындамалар, үй салуға қажет бөренелер, терезе мен есік жақтауларын жасауға маманданған. Жиїаз жасау өнеркәсібінің құрамында 119 кәсіпорын бар, олардың алтауы ірі және орта қуатты. Жылына 30 мың м3 фанера, жиһаздық тақта, ДСП шығаратын өндіріс Бородулиха ауданында іске қосылды.

Жеңіл өнеркәсібі

Облыстың жеңіл өнеркәсібі тігін және тоқыма бұйымдарын, мата-жүн, аяқ киім, құрылыс киізін, тон және былғары бұйымдарын өндіретін “Рауан” АҚ-н, “Семмамжабдық фирмасын”, “Ника”, “Семей байпақ-шұлық фабрикасы”, “НИМЭКС-Текстиль” ЖШС-терін, “Қазруно” СФ АҚ-ын, “Роза”, “Тыныс-V” және “Семей былғары-аң терісі комбинаты” ЖШС-ын қамтиды. Бұлардың құрамында 133 кәсіпорын бар, олардың 118 тоқыма және тігін саласына, 15 былғары, былғары аяқ киім және бұйымдар шығаратын салаға жатады. Бұл өнімдердің біраз бөлігін зағиптар мен кереңдер қоғамдарының оқу-өндірістік кәсіпорындары жасайды.

Тамақ өнеркәсібі

Шығыс Қазақстан облысыда тамақ өнеркәсібі саласы да жақсы дамыған. Оның құрамында "Семей ет комбинаты" АҚ, “Шемазат” ЖШС (Риддер ет комб.), “Эмиль” ЖШС, “Шығыс-сүт” корпорациясы жұмыс істейді. 2005 ж. бұл сала (толықты):

  • Зайсан ауданы Қарабұлақ ауылындағы балық өңдейтін “Балық Продукт Восток”
  • Глубоков ауданындағы “Аргонавт ШҚ”
  • Зырянов ауданындағы картоп өңдейтін “Плюс”
  • Вафли өндіретін “Смик” ЖШС-і
  • Шұжық бұйымдарын өндіретін “Хорс”
  • Аягөз қаласында салынған мал соятын және ет өңдейтін “Рауан”
  • Қатонқарағай ауданындағы “Заготпромторг” ЖШС.

Құрылыс материалдары өнеркәсібі

Құрылыс материалдары өнеркәсібінің құрамында “Силикат”, “Өскемен арматура зауыты”, “Семейцемент зауыты” АҚ-тары, т.б. ірі және орташа қуатты кәсіпорындар жұмыс істейді. Ең ірі кәсіпорындарда құрылыс материалдарын өндірудің жаңа технологиялары енгізілуде.

Ауыл шаруашылығы

Шығыс Қазақстан облысында 1997 жылға дейін ауыл шаруашылығымен әр түрлі саладағы -

  • 55 ұжымшар
  • 199 кеңшар
  • 57 мемлекеттік

ауыл шаруашылық кәсіпорындар айналысты. Таратылған ұжымшарлар мен кеңшарлар негізінде облыста жаңадан әр нысандағы шаруашылықтар құрылып, олардың саны 15,5 мыңға жетті. Оның ішінде 15,1 мыңы – шаруа қожалықтары. Облыс бойынша 10,48 млн га ауыл шаруашылық жер бар:

  • 1419,6 мың га егістік
  • 736,1 мың га шабындық
  • 8247,9 мың га жайылым

2005 ж. облыста егіс аумағы 1018,5 мың га-ға жетті, оның 65,4%-ы Бородулиха, Үржар, Шемонаиха, Глубокое және Көкпекті аудандарында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысының өсімдік шаруашылық дәнді-бұршақ дақылдарын, картоп, көкөніс, күнбағыс, мал азықтық дақылдар өсіруге маманданған. 2005 ж. шаруашылықтың барлық санаты бойынша (жетті):

  • дәнді бұршақ дақылдар егісі 586,4 мың га-ға
  • картоп 25,7 мың га-ға
  • көкөніс 9,7 мың га-ға
  • малазықтық дақылдар 128,3 мың га-ға
  • күнбағыс егісі 264,6 мың га-ға - бұл бүкіл Қазақстандағы күнбағыс егісінің 58,2%-на тең.

Мал шаруашылығы ірі қара, жылқы, қой мен ешкі, шошқа, құс және ара өсіруге маманданған. 2005 ж. облыста (жетті)

  • ірі қара мал саны 734,8 мың (оның 312,1 мыңы сиыр)
  • жылқы 149,6 мың
  • қой мен ешкі 1762,7 мың
  • шошқа 104,3 мың
  • құс саны 2877,6 мың

Соның негізінде облыстағы шаруашылықтардың барлық санаттары бойынша

өндірілді.

Транспорт

Шығыс Қазақстан облысында темір, автомобиль, су және әуе жолы қатынастары дамыған. 2005 ж. облыс бойынша:

  • автомобиль жолының ұзындығы 11830 км
  • темір жолдың ұзындығы 1203 км
  • су жолының ұзындығы1084 км болды.

Автомобиль және су жолының ұзындығы бойынша Шығыс Қазақстан облысы республикада 1-орынды алады. Темір жол көлігі облыс орталығы Өскемен қаласын Семей, Аягөз, Шемонаиха, Риддер және Алтай қалаларымен байланыстырады. Облысты шетке шығаратын темір жолы тармақтары:

  • Семей – Алматы
  • Семей – Локоть
  • “Защита” – Локоть

2005 ж. Курчатов – Шар темір жолы салынды, ал оның жалғасы (ұзындығы 150 км) 2007 ж. облыс орталығы Өскемен қаласына дейін жететін болды. Сөйтіп облыста Түркістан – Сібір темір жолымен қиылысатын екінші темір жолы – Курчатов – Шар – Өскемен темір жолы іске қосылатын болады. Автомобиль көлігі автожолдар мен темір жолдар қиылысатын ірі қалалар мен аудан орталықтарында үлкен жол тораптарын жасай отырып, жолаушылар мен жүк тасу жұмыстарын іске асыруда үлкен рөл атқарады.

  • Бұл көліктің жұмысы республикалық маңызы бар:
    • Алматы – Семей
    • Семей – Павлодар
    • Семей – Курчатов
    • Жаңғызтөбе – Өскемен
    • Георгиевка – Көкпекті – Зайсан
    • Аягөз – Үржар – Бақты;
  • облыстық маңызы бар
    • Аягөз – Баршатас – Қайнар
    • Семей – Қарауыл – Қайнар
    • Көкпекті – Самара – Өскемен
    • Үлкен Нарын – Қатонқарағай – Бергіел
    • Өскемен – Шемонаиха
    • Өскемен – Риддер
    • Өскемен – Алтай
    • Күршім – Қалжыр
    • Семей – Қайнар

Автомобильді жолының жиілігі бойынша (әр 1000 км2-ге шаққанда 38,9 км). Шығыс Қазақстан облысы республикада Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарынан кейін 5-орынды алады. Су жолы қатынасы түгелдей Ертіс өзені арқылы іске асырылады. Ертіске автомобиль жолдары келіп түйісетін тұстардағы 15-ке жуық елді мекенде өзен айлақтары жұмыс істейді. Өзен жолы арқылы Шығыс Қазақстан облысы Павлодар облысымен, одан әрі Ресейдің Омбы облысымен қатынасады. Әуе жолы облыс орталығы мен Семей қаласын Астана, Алматы қалаларымен және республиканың басқа облыс орталықтарымен жалғастырады. Шығыс Қазақстан облысы көліктің барлық түрімен жүк тасымалдаудың көлемі бойынша республикада 1-орында, жолаушылар тасымалдаудың көлемі бойынша Алматы қаласы мен Қарағанды облысынан кейін 3-орында келеді. 2005 ж. олардың жалпы көлемі тиісінше 257,1 млн т-ға және 969,7 млн адамға жетті. Жүк және жолаушылар айналымы бойынша да облыс республикада елеулі орындарға ие. 2005 ж. көліктің барлық түрі бойынша жүк айналымы 4904,1 млн тонна-километр, жолаушылар айналымы 7959 млн жолаушы-километр болды.

2005 ж. Шығыс Қазақстан облысында мектепке дейінгі балалар мекемесі 80-ге, ал ондағы балалар саны 11952-ге жетті; 2005 – 06 оқу жылында оқытудың барлық санаттары бойынша оқушылардың саны 331,5 мың болды.

  • 230,3 мыңы жалпы білім беретін мектептерде
  • 13,0 мыңы кәсіптік-техникалық мектептер мен лицейлерде
  • 35,4 мыңы колледждерде
  • 52,8 мыңы жоғары оқу орындарында оқыды.

Білім беретін мекемелер

  • 834 мектептер
  • 39 кәсіптік-техникалық мектептер
  • 43 колледждер
  • 10 жоғары оқу орны
  • 678 орта білім беру мектептер

Шығыс Қазақстан облысында халықты емдеумен 1600 дәрігер, 11560 орта білімді медициналық қызметкерлер айналысады. Әр 10 мың адамға шаққанда тиісінше 38,8 дәрігер және 80,8 медициналық қызметкерден келеді, бұл орта республикалық көрсеткіштен біршама жоғары. Медициналық мекемелері:

  • 106 аурухана
  • 414 амбулатория мен емханалар

Бұл мекемелерде 113 әйелдер консультациялары, 4 ана босанатын үйлер, 36 медициналық жедел жәрдем стансасылары, 60 дербес стоматологиялық емханалар бар. Қазіргі кезде облыстың ауруханаларында 11347 төсек бар, бұл 10000 адамға шаққанда 79,3 төсектен келеді, ал ауру балаларға 1747 төсек, жүкті және босанатын аналарға 788 төсек жабдықталған.

Еңлік-Кебек кинотеатры, Семей
Абай атындағы кітапханасы, Семей
  • Тарихи және мәдениет ескерткіштерінен Ұлан ауданындағы “Абылайкит” ғибадатханасының ескі қонысы
  • 16 нысаннан тұратын Семей қаласындағы тарихи-архитектуралық ескерткіштер
  • 844,8 мың дана кітап қоры бар 267 кітапхана
  • 183 клубтық мекемелер
  • 7 киноқондырғы
  • 34 туристік мекеме
  • 55 қонақ үйлер

Шығыс Қазақстан облысының мәдени-танымдық туризмді дамыту үшін үлкен әлеуеттік мүмкіндіктері бар. ШҚО-ның тек қазақстандық қана емес, сонымен қатар әлемдік туристік нарықта әлеуетті бәсекеге қабілеттілігін көрсете алатын айырықша табиғи-географиялық, климаттық, бальнеологиялық, мәдени-тарихи ресурстары бар.

ШҚО туристік саласының дамуына байланысты Алматы мен Астана қалаларынан кейін 3-орынды иеленеді. 2020 жылдарға дейінгі Қазақстан Республикасының туристік саласын дамыту Тұжырымында «Шығыс Қазақстан кластері «Табиғат таңғажайыптары әлемі» және экологиялық туризмді дамыту орталығы ретінде» белгіленетіні жайлы айтылған.

Шығыс Қазақстан кластеріне ШҚО-ның солтүстік және шығыс бөліктері енеді. Кластердің орталығы кластердің орталығы болады, оған туристік қызығушылық тудыратын 8 басты жер енгізіледі:

1) «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының нысандары;

2) Бұқтырма су қоймасы;

3) Ертіс өзені мен Жайсан көлі;

4) Катон-Қарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі;

5) Қалжыр өткелі;

6) Риддер-Анатау және Иванов таулары;

7) Алакөл көлі;

8) Семей қаласы.

Қазақстанның халықаралық туризмге енуінің өзіндік болашағы бары белгілі. Біздің әлеуетті нарықтарымыз - Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс. Тек Ресей мен Қытаййдың өзі ғана 150 миллионнан астам туристермен қамтамасыз етеді. Бүгінде Қазақстан 52 елмен визасыз режимге көшу жөнінде келісімдер жасалған. Одан басқа «ЭКСПО-2017»-ні өткізуге айындық барысында басқа да көптеген елдермен виза реимін қарапайымдандыру жұмыстары жүргізілуде.

Солай бола тұра Қазақстан туризмінің бүгінгі даму қарқыны бар әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік бермей отыр. Әлемде біз жайлы туристік мақсатпен баруға тұратын ел ретінде әлі өте аз біледі. Бірнеше халықаралық жәрмеңкелерге қатысу күтетін әсерге қол жеткізуге мүмкіндік бермей отыр. Туристік саланың дамуының төмен деңгейі елдің туристер үшін жағымды имиджін қалыптастыру мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулердің жоқтығымен де тікелей байланысты. Қазақстанда туризм саласында белсенді PR-кампаниялар, имидждік жобалар жасау мәселесі бойынша кешенді және жүйелі талдаулар жүргізетін ғылыми-зерттеу құрылымы жоқ. Елімізде қалалар мен аймақтардың туристік имиджін көтерумен шұғылданатын мықты мемлекеттік-жекеменшік ұйымдар да жоқ. Аналитиктердің айтуынша, «туркомпаниялардың 80 пайызынан астамы қазақстандықтардың шет елдерде демалуын ұйымдастырумен шұғылданады, демек, олар шетелдік турөнімдерді сату-сатып алумен айналысады».

Осыдан келіп, республиканың қазіргі туристік нарығындағы жағдай маркетингті қолдануды, жаңа тұтынушының басты ерекшеліктерін зерттеуді, туристік қызметтерді

олданушының уәждемесі мен мінез-құлық ерекшеліктерін айқындауды талап етеді. Сол себепті туристерге арналған экспресс-жолсілтеуші ақпараттық өнімдерді дайындаудың маңыздылығы өз-өзінен айқындалады.

  • "Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
  • [Электронды ресурс]:
  • Депутат Д.Назарбаева: Формирование имиджа Казахстана за рубежом должно вестись системно // [Электронды ресурс]:
  • Дуйсенгалиев Т. Мировой опыт развития туристической индустрии в применении к нашей стране // [Электронды ресурс]:
  1. [ 2018 жылдың басынан 2018 жылдың 1 қарашасына дейінгі Қазақстан Республикасы халық санының өзгеруі туралы]. Қазақстан Республикасы Ұлттық Экономика министрлігі Статистика комитеті. Тексерілді, 3 қаңтар 2019.
  2. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.

Шығыс Қазақстан облысы
Шығыс, Қазақстан, облысы, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Қазақстан, Республикасының, солтүстік, шығысындағы, әкімшілік, аумақтық, бөлігі, 1932, жылы, наурызда, құрылған, 1997, жылғы, мамырдағы, 3528, Қазақстан, Республикасы, Президентінің, Жарлығымен, облыс, құрамына, т. Shygys Қazakstan oblysy Til Bakylau Өndeu Shygys Қazakstan oblysy Қazakstan Respublikasynyn soltүstik shygysyndagy әkimshilik aumaktyk boligi 1932 zhyly 10 nauryzda kurylgan 1997 zhylgy 23 mamyrdagy 3528 Қazakstan Respublikasy Prezidentinin Zharlygymen oblys kuramyna taratylgan Semej oblysynyn territoriyasy kosyldyҚazakstan oblysyShygys Қazakstan oblysyEltanbasyӘkimshiligiOblys ortalygyӨskemenAudandar sany15Auyl sany752ӘkimiDanial AhmetovTarihy men geografiyasyKoordinattary49 57 s e 82 37 sh b 49 950 s e 82 617 sh b 49 950 82 617 G O Ya Koordinattar 49 57 s e 82 37 sh b 49 950 s e 82 617 sh b 49 950 82 617 G O Ya Қurylgan uakyty10 nauryz 1932 zhylyZher aumagy283 226 km 3 shi oryn Uakyt beldeuiUTC 6 00Ekonomikalyk audanyShygys ҚazakstanTurgyndaryTurgyny 1 379 739 1 adam 2018 3 shi oryn Tygyzdygy4 87 adam km 8 shi oryn Ұlttyk kuramykazaktar 60 04 orystar 36 50 tatarlar 1 19 baskalary 2 27 2018 zh 2 Sandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7232Poshta indeksteri07xxxxAvtomobil kody16ISO 3166 2 KZ kodyKZ VOSakimvko gov kzOrtakkordagy sanaty Shygys Қazakstan oblysyOblystyk әkimshilik gimaraty Өskemen Mazmuny 1 Geografiyasy 1 1 Әkimshilik aumaktyk kurylysy 1 2 Shygys Қazakstan oblysynyn audandary 2 Tarihy 3 Tabigaty 3 1 Zherdin relefi 3 2 Pajdaly kazbalar 3 3 Klimat 3 4 Su resurstary 3 5 Topyraktary 3 6 Өsimdikter 3 7 Zhanuarlar 4 Halky 4 1 Tygyzdygy 4 2 Ұlttyk kuramy 5 Ekonomika 5 1 Ken ondiru onerkәsibi 5 2 Elektr energetikalyk kesheni 5 3 Mashina zhasau zhәne metall ondeu onerkәsip 5 4 Agash ondeu onerkәsibi 5 5 Zhenil onerkәsibi 5 6 Tamak onerkәsibi 5 7 Қurylys materialdary onerkәsibi 5 8 Auyl sharuashylygy 5 9 Transport 6 Bilim alu 7 Medicina 8 Mәdeniet 9 Arhitektura 10 Turizm 11 Siltemeler 12 Syrtky siltemeler 13 DerekkozderGeografiyasyOblys ortalygy Өskemen 1720 zhyly negizi kalangan Zher aumagy 283 300 km2 halkynyn sany 2006 1 430 000 adam Өskemen Astana 1084 shakyrym Өskemen Almaty 1100 shakyrymӘkimshilik aumaktyk kurylysy Auyldyk audan 15 Қala 10 Қalalyk manyzdylygy bar kala 5 Oblystyk manyzdylygy bar kala 5 Kent 24 Auyl 826Shygys Қazakstan oblysynyn audandary Abaj audany Shygys Қazakstan oblysy Ayagoz audany Beskaragaj audany Boroduliha audany Glubokoe audany Zharma audany Zajsan audany Altaj audany Katonkaragaj audany Kokpekti audany Kүrshim audany Tarbagataj audany Ұlan audany Үrzhar audany Shemonaiha audanyTarihy Eski korinisi Tүrkistan Sibir temir zholyna arnalgan marka Shygys Қazakstan oblysynyn aumagy ezhelgi zamannan konystangan Onyn kuәgeri esebinde Altajda Zajsan kazanshunkyrynda Tarbagataj men Sauyr zhotalarynda ezhelgi kenishterdin sulandyru zhүjelerinin bekinister men konystardyn izderi saktalgan 15 gasyrdyn bas kezinde Ertis ozeni alabynyn zhogargy boligin ojrattar basyp algannan kejin bul zher Zhongar handygynyn kuramynda boldy 1758 zh Қytaj әskerleri Zhongar handygyn zhojyp zhibergennen kejin kalmaktar Edil ozeninin argy betine ketti Al kalmaktardan ygysyp negizinde Saryarkany mekendegen kazak rulary ozderinin ezhelgi konystaryna kajtyp oraldy 18 gasyrdyn bas kezinde patshalyk Resej kazak zherin terendej otarlau maksatymen kazaktardy ata konysynan tyksyra otyryp kazirgi oblys aumagynda Ertis bekinister zhelisin saldy Osy zhelinin bojymen birtindep bekinister men forposttar zhүjesi al odan kejinirekte kazak orys stanicalary kuryldy 1718 zh Semej 1720 zh Өskemen 1763 zh Buktyrma bekinisteri salyndy Kazak orystardyn mekenderi Ertistin on zhagalauy men onyn salalarynyn bojynda pajda boldy Ertis ozeninin eki birdej zhagynan on shakyrymdyk shurajly zherler Irtyshskaya desyativerstnaya polosa kazaktardan tartyp alynyp kazak orystardyn pajdalanuyna berildi Yagni kazaktarga Ertis ozenine 10 km den zhakyn zherde konystanuga tyjym salyndy Қazaktar en shurajly zherlerinen ajrylyp ata konystarynyn ataularyn zhogaltty olardyn ornyna karta betterinde saktalgan oryssha ataular pajda boldy Bүkil Ertis ozenine kuyatyn salalary men zhyra sajlar zhylgalar oryssha atalyp ketti Stanicalar birtindep ontүstikke zhәne ontүstik batyska karaj zhylzhi berdi 1826 zh Қalba zhotasynyn eteginde Kokpekti bekinisi 1831 zh Ayagoz ozeninin on zhagasyna tayau kazirgi Ayagoz kalasyna zhakyn zherde Sergiopol bekinisi Shәueshek zholynyn bojynda stanicalar pajda boldy Kazak orys otarlauymen birge Altajdyn tau angarlarynyn shalgajdagy zhetui kiyn tajgalyk tүpkirinde patsha okimetinen tygylyp kashyp zhүrgen orystar kele bastady Olar kerzhaktar eski gurypty adamdar men Oraldyn zhәne Altajdyn zauyttary men kenishterinen kashkan zhumysshylar men kolonershiler edi Bular Buktyrmanyn zhogargy agysy men onyn salalarynyn zhәne Naryn men Қalzhyr ozenderi bojlarynda konystandy Osy kezde Қatonkaragaj Belaya Chernovaya t b auyldar pajda boldy 18 gasyrdyn 60 zhyldarynda Altajdyn soltүstik batys zhagynda Oba men Үlbi ozeninin angarlarynda Resejdin ishki guberniyalarynan polyaktar dep atalgan sharualar kelip konystandy 18 gasyrdyn sonynda Kendi Altajdyn sheginde ken onerkәsibi pajda boldy Munda birinen kejin biri Ridder 1784 Zyryanov 1794 Belousov 1797 Sokolnyj 1822 t b tүsti metall kenishteri iske kosyldy 1844 zhyldan Zyryanov kenishi Altaj ken zauytttarynyn shikizat bazasyna ajnaldy Resejde basybajlylyk kukyktyn zhojyluy saldarynan arzan zhumys kүshinen ajrylgan zhәne teh kajta kurudy kerek etken Altajdyn ken onerkәsibi kүrt kuldyraj bastady Ony osy kezde Altajdyn ken onerkәsibinin negizgi onimi bolyp sanalatyn kүmis bagasynyn arzandauy ushyktyryp zhiberdi Altaj zauyttarynyn tүgeldej derlik zhabyluymen birge Altajdyn basybajlylyk ken onerkәsibi audany kejbir polimetall kenishteri avstraliyalyk agylshyndyk franciyalyk t b sheteldik kapitalga koncessiyaga berdi 19 gasyrdyn sonynan bastap Semej kalasynda ondeu onerkәsibi birshama dami bastady Onyn negizgi salalary un tartu men zhүn zhuu boldy Zhinalgan astyk pen bidaj uny Ertis arkyly kememen 600 km dej zherdegi Sibir temir zholyna zhetkizilip turdy Al Қazakstannyn bүkil shygys boliginen zhәne ishinara Shynzhan ajmagynan Қytajdan zhinalyp әkelinip Semejde zhuylgan zhүn algashky ondeuden otkennen son europalyk Resejdin shuga fabrikalaryna zhetkizildi Өnerkәsiptin bul eki salasynan baska oblys zherinin әr tusynda ornalaskan iri eldi mekenderde arak sharap pen syra kajnatu sondaj ak teri ileu ton tigu maj zhәne sabyn kajnatu ondiristeri de boldy Zajsan Markakol Alakol kolderi men Ertis ozeninin salalarynda balyk aulau kәsibi Ridder men Altaj agash zhәne temir ustalyk kәsipter oryn aldy 19 gasyrdyn ekinshi zhartysynda Ertis ozeninde pajda bolgan keme zhol katynasynyn manyzy kүshejdi Kemeler Semejden Ombyga dejin Zajsan koli men Қara Ertis bojymen zhogary koterildi Shygys Қazakstan oblysy Kenes okimetinin algashky zhyldarynda eleuli dami kojgan zhok Tek 20 gasyrdyn 30 zhyldary auyl sharuashylygyn ujymdastyru zhәne eldi industriyalandyru naukanyn zhүzege asyruga bajlanysty Kendi Altaj Қazakstandagy tүsti metallurgiya men ken onerkәsibinin en iri ortalygyna ajnaldy Altajdyn kazaktar turatyn bolikterinde san aluan eldi mekender pajda boldy Oblys ekonomikasynyn әri karaj damuyna Tүrkistan Sibir temir zholy men Lokot Ridder zhәne Өskemen Zyryanov temir zholyn salu Ertis ozeninin koliktik manyzyn koteru Tүrksib temir zholy Zhangyztobe stansasynan bastalatyn Shygys ajnalma zholy dep atalgan zhaksartylgan kara zhol salu edәuir әser etti Ekinshi dүniezhүzilik sogystan kejingi zhyldary oblys ekonomikasy tez karkynmen damydy Ertis ozeninde Buktyrma Өskemen zhәne Shүlbi elektr stasasylary salyndy Kendi Altaj bojynda tүsti metall ondiretin zhana kenishter men ony ondejtin metallurgiyalyk kәsiporyndar Semejde buryngy odak koleminde kuaty zhagynan KSRO da ekinshi oryn algan et kombinatynyn kuaty artyp Өskemende titan magnij kombinaty zhasandy zhibek kombinaty siyakty koptegen onerkәsip oryndary pajda boldy Respublikalyk manyzy bar Almaty Semej zhәne oblys ishinde onerkәsip oryndaryn temir zholy stansasylarymen zhәne auyldyk eldi mekenderdi iri kalalarmen audan ortalyktarymen bajlanystyratyn oblystyk manyzy bar koptegen avtomobildik zholdary salyndy TabigatyZherdin relefi Altaj tauly zhүjesinin kartasy Altaj taularyndagy Қatyn ozeni Shygys Қazakstan oblysynyn zher bederinin kurylysy ote kүrdeli Taulary men zhotalary Altaj taularyn Ertis ozeninen shygysynda Kendi Altaj Tikirek Chernyj Oba Stanovoj Koksu Ivanov Қorzhyn Үlbi Қyzylkaragaj Naryn Sarymsakty Tarbagataj Ontүstik Altaj Kүrshim zhәne Azutau zhotalary men olardyn silemderi Ertis ozeninen batysta Қalba zhotasy Semej Arkalyk Myrzhyk Қaraadyr taulary Hanshyngys Shyngystau Akshatau zhotalary Zajsan kolinin ontүstiginen Tarbagataj Sauyr zhәne Manyrak zhotalary Ertis ozeninin eki zhagyndagy zhotalar aralyktarynda okshaulana ornalaskan taular men shokylar Majlykara Belterek Ajyrtau Arkat Koksengir Sandyktas Zhagalbajly Koktas Atbas Arasantau t b Oblystyn ontүstik men ontүstik shygysyna Sasykkol Қoshkarkol zhәne Alakol kolderi ornalaskan Balkash Alakol ojysynyn soltүstik shygys boligi men Zajsan kolinin kazanshunkyry ornalaskan Oblystyn kiyr soltүstik batys boligin Beskaragaj audanynyn bүkil aumagyn kamtityn Balapan zhony alyp zhatyr Pajdaly kazbalar Shygys Қazakstan oblysynyn zher kojnauy ken bajlyktaryna baj Munda myrysh korgasyn mys kүmis altyn kadmij sүrme kүshәla temir kүkirt vismut indij galij selen tellur synap kalajy tantal niobij molibden volfram titan nikel kobalt komir zhangysh taktatas sondaj ak әr tүrli himiyalyk shikizattar men kurylys materialdarynyn ken oryndary bar Klimat Oblystyn klimaty tym kontinenttik Temperaturasy Қantardyn zhyldyk ortasha aua temperaturasy zhazyk onirinde 17 S biik tauaralyk tujyk kazanshunkyrlarynda 26 S ka dejin barady Shildede 19 23 S Zhauyn shashyn soltүstik shygysynda 350 380 mm ontүstik shygysynda 250 300 mm batysynda 200 250 mm aralygynda Kendi Altajdyn batys boliginde 1000 1500 mm Oblys bojynsha vegetaciyalyk kezen 175 200 tәulikti kurajdy Su resurstary Balkash Markakol Oblystyn әsirese Kendi Altaj oniri zher beti sularyna baj Olar Ertis ozeni men Balkash Alakol alaptaryna zhatady zhәne negizinen ozenderden turady Semejdegi Ertis ozeni үstinen otetin aspaly kopir Өzender Ertis respublikadagy en үlken ozeni Ol oblys ajmagyn Қytaj Halyk Respublikasy shekarasynan bastap soltүstik batys bagytta kiyp otedi Zajsan koline dejingi boligin Қara Ertis dep atajdy Ertis ozeninin en iri salalary Қytaj Қalzhyr Қalgutty Kүrshim Naryn Қajyndy Buktyrma Үlbi Oba Shүlbi Zharma Қusty Espe Shorga Bogas Zhүzagash Boken Manat Tajynty Abylajkit Ұlan Dresvyanka Zhartas Қuryk Қyzylsu Shar Shagan Balkash Alakol kolderinin alabyndagy en үlken ozenderi Emil Қatynsu Үrzhar Үlken Tekebulak Қarakol Aj Ayagoz Bakanas bastauyn Tarbagataj Akshatau Shyngystau Hanshyngys zhotalary men Kokshetaudan alady Kolder Oblys kolderge onsha baj bolmasa da munda Қazakstandagy iri kolder Zajsan men Markakol ontүstik shygysynda Alakol men Sasykkol ornalaskan Baska kolderi usak zhәne olar oblystyn ontүstik batys zhagynda kobinese Shar men Shagan ozenderinin zhәne Ayagoz ben Aj ozenderinin usak shokyly zhazyktau kelgen suajryktarynda ornalaskan Oblysta Ertis ozeni men onyn salalary suynyn onerkәsip pen halykty sumen kamtamasyz etude үlken manyzy bar Sondyktan olarda iri Buktyrma Өskemen zhәne Shүlbi bogenderi men SES ter salyngan Bularga kosa Naryn Buktyrma Үlbi Oba zhәne Shүlbi ozenderi agash agyzuga keninen pajdalanylady Өzender men kolderdin Zajsan Alakol Markakol t b balyk aulauda da edәuir manyzy bar Oblystyn Altaj ajmagynda mineraldy shipalyk kolder kop Shygys Қazakstan oblysy zher asty suyna da baj Ol halyktyn turmystyk kazhetin oteu zhәne mal suaruga gana emes onymen birge san aluan kenishter men kәsiporyndardy da sumen kamtamasyz etuge pajdalanylady Topyraktary Oblystyn topyragy men osimdik zhamylgysy zhazyk boliginde endik beldem bojynsha al tauly audandarda biiktik beldem bojynsha taragan Birak birkatar zherlerde bul beldemder zher bederinin zhergilikti klimattyn erekshelikterine ozender men kolderdin zhakyn bolularyna bajlanysty ajtarlyktaj ozgeriske ushyragan Oblystyn batys zhagynda usak shokylar taragan audandarda soltүstikten ontүstikke karaj topyrak zhamylgysy ontүstiktin kara topyragynan sholdi dalalyk topyraktarga auysady Ertistin on zhagalauyndagy kumdak topyrakta taspaly karagaj ormany al ontүstik kara topyrakta betegeli seleuli osimdikter taragan Қyzgylt konyr topyrak Shyngystau zhotasynyn eteginde bozgylt konyr topyrakka auysady Bul topyrakta betegeli seleuli osimdiktermen aralas zhusan da kop osedi Қalba men Shyngystau zhotalarynyn granitti kyrattarynda kishigirim karagajly zhәne kajyndy terekti ormandar kezdesedi Zajsan men Alakol kazanshunkyrlarynda sholdin sur surgylt zhәne dalalyk topyragy sur topyrak taragan Zajsan kazanshunkyrynda bul topyrak arasynda azdap sor zhәne sortan topyrak kezdesedi Al Alakol kazanshunkyrynda olar әdette sortandangan Zajsan kazanshunkyrynda bozgylt konyr topyrak pen kumdy alkaptar Bozajgyr zhәne Akzhan taragan Қazanshunkyrlardagy ozen zhajylmalarynda shalgyndy batpakty topyrak kalyptaskan Zajsan kazanshunkyrynda osimdikterden shashakty seleu zhusan al shagyn ozen angarlarynda dalalyk shalgyndar Zajsan koli men Ertis ozeninin zhagalarynda kamys kurak koptep kezdesedi Shygys Қazakstan oblysynyn tauly audandarynyn topyrak zhәne osimdik zhamylgylarynda biiktik beldemder ajkyn bajkalady Kendi Altajdyn tomengi biiktikterindegi dalalarda auyr sazdak zhәne sazdak kara topyrak taragan Olardan zhogary sur topyrak pen kүlgindengen kara topyrak al odan biikte taulyk sur kүlgin topyrak taragan Kelesi beldeude taulyk shalgyndy topyrakka odan kejin taulyk tundraga auysady Ontүstik Altaj men Sauyr taulary zhotalarynyn tomengi bolikterinde tiisinshe 600 800 m ge zhәne 1200 1300 m ge dejin tүpki zhynystardyn zhәne sazdak shogindilerdin үstinde taulyk kүren topyrak taragan Olardan zhogary karatopyrak beldeui tau betkejinde taulyk karashirindisi az zhәne shymtezekti topyrak tauaralyk kazanshunkyrlarda taulyk koshkyl karatopyrak kalyptaskan En biik zherlerde taulyk tundra topyragy oryn algan Tarbagatajda kyzgylt konyr zhәne karatopyrakpen birge shoptesin osimdikti taulyk shalgyndy zhәne ormandy telimderde ormannyn sur topyragy taragan Өsimdikter Tyan Shan shyrshasy Altajdyn baurajyn shymdy astyk tukymdas shopter dalasy odan tomenirek betegeli seleuli al zhogaryrakta kajyndy terekti shoktogaj aralas shopti seleuli dala alyp zhatyr 700 m zhәne odan biikteu zherlerde astyk dakyldy aralas shopti shalgyn almaskan kylkan zhapyrakty orman beldeui bastalady Kendi Altajda samyrsyndy shyrshaly kara samyrsyndy ormandar basym keledi al Ontүstik Altajda olarmen sibir kara samyrsyny aralas osedi Sauyr zhotasynyn zhapyrakty ormandarynda Tyan Shan shyrshasy osedi Kendi Altajda ormandy beldeuden zhogary subalpilik alpilik shalgyndar osedi odan biikte olar kynalarga auysady Tarbagatajda alma agashtary zhәne terekti ormandar taragan Zhanuarlar Shygys Қazakstan oblysynyn zhanuarlar dүniesi ote baj Munda tabigatynyn әr tүrli boluyna bajlanysty taulyk zhanuarlarmen birge karagajly ormandar dalalar zhәne sholejt zhanuarlary kop taragan Altaj men Sauyrdyn zhәne Ertis many ormandarynda tiin aktyshkan kәmshat siyakty kymbat eltirili andardyn zhәne kustardyn kәsipshilik manyzy bar Alakol men Zajsan kazanshunkyrlarynyn su kojmalarynda ondatra zhaksy zhersindirilgen Ertis pen onyn salalarynda Markakol Zajsan zhәne Alakolde Ertis bojyndagy Buktyrma Өskemen zhәne Shүlbi bogenderinde balyktyn koptegen tүrleri onyn ishinde sterlyad tajmen harius siyakty bagaly balyktar koptep kezdesedi Olardyn negizinde balyk aulau men balyk ondeu kәsipshiligi ujymdastyrylgan HalkyShygys Қazakstan oblysy halkynyn sany 3 4 1970 1979 1989 1999 2003 2004 2005 2006 20071 559 078 1 646 039 1 771 769 1 531 024 1 465 931 1 455 412 1 442 097 1 431 180 1 424 5132008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 20151 417 384 1 396 866 1 398 219 1 398 083 1 395 059 1 393 964 1 394 018 1 395 324 v Oblysta Қazakstan halkynyn 9 4 y shogyrlangan 59 4 y kalalyk zherlerde 40 6 y auyldyk zherlerde Adamdardyn sany Өskemen 340 0 myn Semej 322 0 myn Ridder 52 0 myn Zyryanov 40 1 myn Ayagoz 36 6 myn Zajsan 15 2 myn Shemonaiha 16 1 myn Shar 7 5 myn Kurchatov 10 1 myn Serebryansk 0 3 myn Glubokoe Үlbi Shүlbi Zhezkent Belousovka Zhana Buktyrma t b kentterde onerkәsiptik manyzyna karaj turgyndar sany 0 3 mynnan 10 0 mynga dejin zhetedi Tygyzdygy Oblys halkynyn ortasha tygyzdygy әr 1 km2 ge shakkanda 5 1 adam Halyktyn en zhii konystangan zherleri Ertistin on zhagalauy әsirese Kendi Altajdyn tauaralyk zhazyktary Glubokov Boroduliha zhәne Shemonaiha audanynda bul korsetkish 9 dan 12 7 adamga al Өskemen kalasynyn tonireginde 186 adamga Semej kalasynyn tonireginde 133 5 adamga dejin barady Auyldyk zherdin konystanuy da әrkelki Ұlttyk kuramy kazaktar 61 astam orystar 35 astam baska ulttar shamamen 4 EkonomikaShygys Қazakstan oblysy Қazakstannyn en iri industriyaldy agrarlyk ajmagy sanalady Sharuashylygynyn basty salasy onerkәsip Onyn kuramynda ken ondiru tүsti metallurgiya energetika mashina zhasau kurylys materialdar onerkәsibi agash ondeu tamak zhәne zhenil onerkәsipteri damygan 2006 zh oblys onerkәsibinin barlyk salalary 399 1 mlrd tenge koleminde onim ondirdi bul bүkil el onerkәsibi ondirisinin 6 2 na ten Ken ondiru onerkәsibi Қazakmys Ken ondiru onerkәsibi Kazahmys Ken ondiru onerkәsibi Shahta Oblys onerkәsibinin negizin ken ondiru onerkәsibi kurajdy Bul salada 197 nysan zhumys istejdi 2006 Negizgi ondiriletin onimderi tүsti metall mys myrysh kүmis altyn titan komir 2005 zh oblys bojynsha 10 8 mln t tүsti metall kentasy ondirildi Kentasty negizinen Ridder zhәne Zyryanov polimetall ken audandaryndagy Қazakmyrysh AҚ na karasty kenishter Ertis many polimetall kendi audanyndagy Қazakmys korporaciyasyna karasty kәsiporyndar ondiredi Asyl metall ondiru salasy bojynsha Shygys Қazakstan oblysynda 27 kәsiporyn bar Olarda 3 5 mynnan astam adam zhumys istejdi 17 3 t altyn ondiriledi Negizgi altyn ondirushilerge Bakyrshyk ken kәsiporny FIK Alel Altyntobe AҚ nyn Andas Altyn Dank Zherek Inter Gold Capital ZhShS terinin kenishteri zhatady 2006 zh Өskemennin titan magnij kombinatyn zhergilikti shikizatpen kamtamasyz etetin Kokpekti audanynda Sәtbaev atyndagy ilmenit kumynyn ken orny iske kosyldy Ol zhylyna 15 0 myn t ilmenit koncentratyn beredi Oblystagy komir ondiru 6 nysan bojynsha zhүzege asyrylady Ol negizinen Қarazhyra LTD ZhShS ne karasty Қarazhyra Kendirlik zhәne Alakol ken oryndary Oblys onerkәsibinin basty tүsti metallurgiyasy Қazmyrysh Өskemen titan magnij kombinaty Үlbi metallurgiyalyk zauyty AҚ dary Қazakmys korporaciyasy AҚ nyn Shygys Қazmys bolimshesin Қazakstan Respublikasy Ұlttyk bankisinin RMK Қazakstan moneta sarajy Қazniobij Ertis himiya metallurgiya zauyty Ertis sirek elementti kompaniyasy Қazmyryshteh ZhShS terin kamtidy Bul kәsiporyndar ozderinin shygargan san aluan bagaly onimderi bojynsha dүnie zhүzine belgili Elektr energetikalyk kesheni Oblystyn elektr energetikalyk kesheninin kuramynda Ertis ozenindegi Buktyrma Өskemen Shүlbi SES teri Үlbi men Gromotuha ozenderi bojyndagy Ridder SES kaskadtary Өskemen Ridder Semej ZhES teri t b kәsiporyndar bar Mashina zhasau zhәne metall ondeu onerkәsip Semejdegi avtobus zhinajtyn ceh Oblystyn mashina zhasau zhәne metall ondeu onerkәsip kesheni 18 iri zhәne kuaty ortasha kәsiporyndaryn biriktiredi de munaj kәsipshilik zhәne metallurgiya onerkәsibi zhabdyktaryn turmystyk elektr kozgaltkysh pen sorgylardy kondensatorlar tehnikalyk zhәne kabeldik onimder metall bujymdaryn pisiretin elektrodtar t b koptegen onimder zhasap shygarady 2006 zh bul salanyn kәsiporyndary 26 8 mlrd tenge onerkәsip onimderin ondirdi Kejingi zhyldary oblystyn mashina zhasau onerkәsibi zhana kәsiporyndarmen tolykty 2003 zh Өskemen Bipek Avto kompaniyasy AvtoVAZ kompaniyasymen birlesip zhenil avtomobil zauytyn iske kosty 2005 2006 zh osynda Shkoda zhenil avtomobilderin kurastyru zhonindegi liniyalar Semej mashina zauyty AҚ nyn negizinde avtomobil agregattary men tүjinderin shygaratyn zheli iske kosyldy Bolashakta Өskemen Semej kalalarynda t b zhana mashina zhasau kәsiporyndaryn ornalastyru kozdelgen Agash ondeu onerkәsibi Agash ondeu onerkәsibi Shygys Қazakstan oblysynyn agash ondeu onerkәsibi negizinen Ertistransojl Zhanasemejshpalzauyty Өskemen Innoteks Өskemen zhiһaz kombinaty siyakty kuramynda birneshe nysandary bar 4 iri zhәne ortasha kuatty kәsiporyndardy kamtityn ZhShS terden turady Olar kesilgen agash materialdaryn dajyndamalar үj saluga kazhet boreneler tereze men esik zhaktaularyn zhasauga mamandangan Zhiyiaz zhasau onerkәsibinin kuramynda 119 kәsiporyn bar olardyn altauy iri zhәne orta kuatty Zhylyna 30 myn m3 fanera zhiһazdyk takta DSP shygaratyn ondiris Boroduliha audanynda iske kosyldy Zhenil onerkәsibi Oblystyn zhenil onerkәsibi tigin zhәne tokyma bujymdaryn mata zhүn ayak kiim kurylys kiizin ton zhәne bylgary bujymdaryn ondiretin Rauan AҚ n Semmamzhabdyk firmasyn Nika Semej bajpak shulyk fabrikasy NIMEKS Tekstil ZhShS terin Қazruno SF AҚ yn Roza Tynys V zhәne Semej bylgary an terisi kombinaty ZhShS yn kamtidy Bulardyn kuramynda 133 kәsiporyn bar olardyn 118 tokyma zhәne tigin salasyna 15 bylgary bylgary ayak kiim zhәne bujymdar shygaratyn salaga zhatady Bul onimderdin biraz boligin zagiptar men kerender kogamdarynyn oku ondiristik kәsiporyndary zhasajdy Tamak onerkәsibi Shygys Қazakstan oblysyda tamak onerkәsibi salasy da zhaksy damygan Onyn kuramynda Semej et kombinaty AҚ Shemazat ZhShS Ridder et komb Emil ZhShS Shygys sүt korporaciyasy zhumys istejdi 2005 zh bul sala tolykty Zajsan audany Қarabulak auylyndagy balyk ondejtin Balyk Produkt Vostok Glubokov audanyndagy Argonavt ShҚ Zyryanov audanyndagy kartop ondejtin Plyus Vafli ondiretin Smik ZhShS i Shuzhyk bujymdaryn ondiretin Hors Ayagoz kalasynda salyngan mal soyatyn zhәne et ondejtin Rauan Қatonkaragaj audanyndagy Zagotpromtorg ZhShS Қurylys materialdary onerkәsibi Қurylys materialdary onerkәsibinin kuramynda Silikat Өskemen armatura zauyty Semejcement zauyty AҚ tary t b iri zhәne ortasha kuatty kәsiporyndar zhumys istejdi En iri kәsiporyndarda kurylys materialdaryn ondirudin zhana tehnologiyalary engizilude Auyl sharuashylygy Shygys Қazakstan oblysynda 1997 zhylga dejin auyl sharuashylygymen әr tүrli saladagy 55 uzhymshar 199 kenshar 57 memlekettik auyl sharuashylyk kәsiporyndar ajnalysty Taratylgan uzhymsharlar men kensharlar negizinde oblysta zhanadan әr nysandagy sharuashylyktar kurylyp olardyn sany 15 5 mynga zhetti Onyn ishinde 15 1 myny sharua kozhalyktary Oblys bojynsha 10 48 mln ga auyl sharuashylyk zher bar 1419 6 myn ga egistik 736 1 myn ga shabyndyk 8247 9 myn ga zhajylym 2005 zh oblysta egis aumagy 1018 5 myn ga ga zhetti onyn 65 4 y Boroduliha Үrzhar Shemonaiha Glubokoe zhәne Kokpekti audandarynda ornalaskan Shygys Қazakstan oblysynyn osimdik sharuashylyk dәndi burshak dakyldaryn kartop kokonis kүnbagys mal azyktyk dakyldar osiruge mamandangan 2005 zh sharuashylyktyn barlyk sanaty bojynsha zhetti dәndi burshak dakyldar egisi 586 4 myn ga ga kartop 25 7 myn ga ga kokonis 9 7 myn ga ga malazyktyk dakyldar 128 3 myn ga ga kүnbagys egisi 264 6 myn ga ga bul bүkil Қazakstandagy kүnbagys egisinin 58 2 na ten Mal sharuashylygy iri kara zhylky koj men eshki shoshka kus zhәne ara osiruge mamandangan 2005 zh oblysta zhetti iri kara mal sany 734 8 myn onyn 312 1 myny siyr zhylky 149 6 myn koj men eshki 1762 7 myn shoshka 104 3 myn kus sany 2877 6 myn Sonyn negizinde oblystagy sharuashylyktardyn barlyk sanattary bojynsha 91 3 myn et 634 6 myn sүt 3 5 myn t zhүn 280 9 mln dana zhumyrtka ondirildi Transport Shygys Қazakstan oblysynda temir avtomobil su zhәne әue zholy katynastary damygan 2005 zh oblys bojynsha avtomobil zholynyn uzyndygy 11830 km temir zholdyn uzyndygy 1203 km su zholynyn uzyndygy1084 km boldy Avtomobil zhәne su zholynyn uzyndygy bojynsha Shygys Қazakstan oblysy respublikada 1 oryndy alady Temir zhol koligi oblys ortalygy Өskemen kalasyn Semej Ayagoz Shemonaiha Ridder zhәne Altaj kalalarymen bajlanystyrady Oblysty shetke shygaratyn temir zholy tarmaktary Semej Almaty Semej Lokot Zashita Lokot 2005 zh Kurchatov Shar temir zholy salyndy al onyn zhalgasy uzyndygy 150 km 2007 zh oblys ortalygy Өskemen kalasyna dejin zhetetin boldy Sojtip oblysta Tүrkistan Sibir temir zholymen kiylysatyn ekinshi temir zholy Kurchatov Shar Өskemen temir zholy iske kosylatyn bolady Avtomobil koligi avtozholdar men temir zholdar kiylysatyn iri kalalar men audan ortalyktarynda үlken zhol toraptaryn zhasaj otyryp zholaushylar men zhүk tasu zhumystaryn iske asyruda үlken rol atkarady Bul koliktin zhumysy respublikalyk manyzy bar Almaty Semej Semej Pavlodar Semej Kurchatov Zhangyztobe Өskemen Georgievka Kokpekti Zajsan Ayagoz Үrzhar Bakty oblystyk manyzy bar Ayagoz Barshatas Қajnar Semej Қarauyl Қajnar Kokpekti Samara Өskemen Үlken Naryn Қatonkaragaj Bergiel Өskemen Shemonaiha Өskemen Ridder Өskemen Altaj Kүrshim Қalzhyr Semej Қajnar Avtomobildi zholynyn zhiiligi bojynsha әr 1000 km2 ge shakkanda 38 9 km Shygys Қazakstan oblysy respublikada Soltүstik Қazakstan Akmola Ontүstik Қazakstan zhәne Almaty oblystarynan kejin 5 oryndy alady Su zholy katynasy tүgeldej Ertis ozeni arkyly iske asyrylady Ertiske avtomobil zholdary kelip tүjisetin tustardagy 15 ke zhuyk eldi mekende ozen ajlaktary zhumys istejdi Өzen zholy arkyly Shygys Қazakstan oblysy Pavlodar oblysymen odan әri Resejdin Omby oblysymen katynasady Әue zholy oblys ortalygy men Semej kalasyn Astana Almaty kalalarymen zhәne respublikanyn baska oblys ortalyktarymen zhalgastyrady Shygys Қazakstan oblysy koliktin barlyk tүrimen zhүk tasymaldaudyn kolemi bojynsha respublikada 1 orynda zholaushylar tasymaldaudyn kolemi bojynsha Almaty kalasy men Қaragandy oblysynan kejin 3 orynda keledi 2005 zh olardyn zhalpy kolemi tiisinshe 257 1 mln t ga zhәne 969 7 mln adamga zhetti Zhүk zhәne zholaushylar ajnalymy bojynsha da oblys respublikada eleuli oryndarga ie 2005 zh koliktin barlyk tүri bojynsha zhүk ajnalymy 4904 1 mln tonna kilometr zholaushylar ajnalymy 7959 mln zholaushy kilometr boldy Bilim alu Shygys Қazakstan memlekettik tehnikalyk universiteti 2005 zh Shygys Қazakstan oblysynda mektepke dejingi balalar mekemesi 80 ge al ondagy balalar sany 11952 ge zhetti 2005 06 oku zhylynda okytudyn barlyk sanattary bojynsha okushylardyn sany 331 5 myn boldy 230 3 myny zhalpy bilim beretin mektepterde 13 0 myny kәsiptik tehnikalyk mektepter men licejlerde 35 4 myny kolledzhderde 52 8 myny zhogary oku oryndarynda okydy Bilim beretin mekemeler 834 mektepter 39 kәsiptik tehnikalyk mektepter 43 kolledzhder 10 zhogary oku orny 678 orta bilim beru mektepterMedicinaShygys Қazakstan oblysynda halykty emdeumen 1600 dәriger 11560 orta bilimdi medicinalyk kyzmetkerler ajnalysady Әr 10 myn adamga shakkanda tiisinshe 38 8 dәriger zhәne 80 8 medicinalyk kyzmetkerden keledi bul orta respublikalyk korsetkishten birshama zhogary Medicinalyk mekemeleri 106 auruhana 414 ambulatoriya men emhanalar Bul mekemelerde 113 әjelder konsultaciyalary 4 ana bosanatyn үjler 36 medicinalyk zhedel zhәrdem stansasylary 60 derbes stomatologiyalyk emhanalar bar Қazirgi kezde oblystyn auruhanalarynda 11347 tosek bar bul 10000 adamga shakkanda 79 3 tosekten keledi al auru balalarga 1747 tosek zhүkti zhәne bosanatyn analarga 788 tosek zhabdyktalgan Mәdeniet Shygys Қazakstan oblystyk orys drama teatry Өskemen Drama teatrlary Shygys Қazakstan oblystyk orys drama teatry Өskemen Semej orys drama teatry 276 7 mynga zhuyk eksponaty bar 11 murazhajlar Қazakstan Respublikasy Prezidenti N Ә Nazarbaevtyn muzeji Oblystyk etnografiyalyk muzej Semej kalasyndagy Nevzorovtar otbasy atyndagy bejneleu onerinin oblystyk muzeji Oblystyk tarihi olketanu muzeji Shygys Қazakstan korkemoner muzeji Arhitektura Enlik Kebek kinoteatry Semej Abaj atyndagy kitaphanasy Semej Tarihi zhәne mәdeniet eskertkishterinen Ұlan audanyndagy Abylajkit gibadathanasynyn eski konysy 16 nysannan turatyn Semej kalasyndagy tarihi arhitekturalyk eskertkishter 844 8 myn dana kitap kory bar 267 kitaphana 183 klubtyk mekemeler 7 kinokondyrgy 34 turistik mekeme 55 konak үjlerTurizmShygys Қazakstan oblysynyn mәdeni tanymdyk turizmdi damytu үshin үlken әleuettik mүmkindikteri bar ShҚO nyn tek kazakstandyk kana emes sonymen katar әlemdik turistik narykta әleuetti bәsekege kabilettiligin korsete alatyn ajyryksha tabigi geografiyalyk klimattyk balneologiyalyk mәdeni tarihi resurstary bar ShҚO turistik salasynyn damuyna bajlanysty Almaty men Astana kalalarynan kejin 3 oryndy ielenedi 2020 zhyldarga dejingi Қazakstan Respublikasynyn turistik salasyn damytu Tuzhyrymynda Shygys Қazakstan klasteri Tabigat tangazhajyptary әlemi zhәne ekologiyalyk turizmdi damytu ortalygy retinde belgilenetini zhajly ajtylgan Shygys Қazakstan klasterine ShҚO nyn soltүstik zhәne shygys bolikteri enedi Klasterdin ortalygy klasterdin ortalygy bolady ogan turistik kyzygushylyk tudyratyn 8 basty zher engiziledi 1 Berel memlekettik tarihi mәdeni koryk murazhajynyn nysandary 2 Buktyrma su kojmasy 3 Ertis ozeni men Zhajsan koli 4 Katon Қaragaj memlekettik ulttyk tabigi parki 5 Қalzhyr otkeli 6 Ridder Anatau zhәne Ivanov taulary 7 Alakol koli 8 Semej kalasy Қazakstannyn halykaralyk turizmge enuinin ozindik bolashagy bary belgili Bizdin әleuetti naryktarymyz Resej Қytaj Europa Tayau Shygys Tek Resej men Қytajjdyn ozi gana 150 millionnan astam turistermen kamtamasyz etedi Bүginde Қazakstan 52 elmen vizasyz rezhimge koshu zhoninde kelisimder zhasalgan Odan baska EKSPO 2017 ni otkizuge ajyndyk barysynda baska da koptegen eldermen viza reimin karapajymdandyru zhumystary zhүrgizilude Solaj bola tura Қazakstan turizminin bүgingi damu karkyny bar әleuetti tolyk pajdalanuga mүmkindik bermej otyr Әlemde biz zhajly turistik maksatpen baruga turatyn el retinde әli ote az biledi Birneshe halykaralyk zhәrmenkelerge katysu kүtetin әserge kol zhetkizuge mүmkindik bermej otyr Turistik salanyn damuynyn tomen dengeji eldin turister үshin zhagymdy imidzhin kalyptastyru mәselesine katysty gylymi zertteulerdin zhoktygymen de tikelej bajlanysty Қazakstanda turizm salasynda belsendi PR kampaniyalar imidzhdik zhobalar zhasau mәselesi bojynsha keshendi zhәne zhүjeli taldaular zhүrgizetin gylymi zertteu kurylymy zhok Elimizde kalalar men ajmaktardyn turistik imidzhin koterumen shugyldanatyn mykty memlekettik zhekemenshik ujymdar da zhok Analitikterdin ajtuynsha turkompaniyalardyn 80 pajyzynan astamy kazakstandyktardyn shet elderde demaluyn ujymdastyrumen shugyldanady demek olar sheteldik turonimderdi satu satyp alumen ajnalysady Osydan kelip respublikanyn kazirgi turistik narygyndagy zhagdaj marketingti koldanudy zhana tutynushynyn basty erekshelikterin zertteudi turistik kyzmetterdi oldanushynyn uәzhdemesi men minez kulyk erekshelikterin ajkyndaudy talap etedi Sol sebepti turisterge arnalgan ekspress zholsilteushi akparattyk onimderdi dajyndaudyn manyzdylygy oz ozinen ajkyndalady Siltemeler Қazak Enciklopediyasy 9 tom Elektrondy resurs http www kit gov kz html koncepcia html Deputat D Nazarbaeva Formirovanie imidzha Kazahstana za rubezhom dolzhno vestis sistemno Elektrondy resurs http www zakon kz 4593836 deputat d nazarbaeva formirovanie html Dujsengaliev T Mirovoj opyt razvitiya turisticheskoj industrii v primenenii k nashej strane Elektrondy resurs http www zakon kz 217500 mirovojj opyt razvitija turisticheskojj htmlSyrtky siltemelerShygys Қazakstan oblysy Shygys Қazakstan oblysy әkiminin resmi sajty ajdarlarynyn tizbesi Shygys Қazakstan oblysynyn zhanalyktaryDerekkozder https stat gov kz getImg id ESTAT287264 2018 zhyldyn basynan 2018 zhyldyn 1 karashasyna dejingi Қazakstan Respublikasy halyk sanynyn ozgerui turaly Қazakstan Respublikasy Ұlttyk Ekonomika ministrligi Statistika komiteti Tekserildi 3 kantar 2019 2018 zh Қazakstan Respublikasy halkynyn zhekelegen etnostary bojynsha sany Division of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 Қazakstan Respublikasynyn oblystary kalalary zhәne audandary bojynsha halyk sany 2003 2012 https kk wikipedia org w index php title Shygys Қazakstan oblysy amp oldid 2866290 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.