fbpx
Уикипедия

Франция

Координаттар:46°51′00″ с. е.2°34′00″ ш. б. /46.85000° с. е. 2.56667° ш. б. /46.85000; 2.56667

Франция (фр.France,[fʁɑ̃s] ), ресми атауы Француз Республикасы (фр.République française,[ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz] ) — Батыс Еуропадағы ең ірі мемлекет, жерінің ауданы жағынан ол Ұлыбританиядан екі есе үлкен. Францияның құрамына Корсика аралы, Жерорта теңізі мен Бискай шығанағындағы ұсақ аралдар енеді. Француз одағы деп аталатын бірлестікке бес шалғай департамент (Кариб теңізі алабындағы Гваделупа, Мартиника, Оңтүстік Америкадағы Гвиана, Үнді мұхитындағы Реюньон, Атлант мұхитындағы Сен – Пьер мен Микелон) және т.б. жатады. Халық саны 65,8 млн адам. Француздар өз елін «гексагон» (алтыбұрыш) деп атайды. Еуропаның батысында орналасқан елдің негізгі аумағының құрылықтағы шекаралары солтүстікте Бельгия мен Люксембург, шығыста Германия мен Швейцария, ал оңтүстік – шығыста Италия және Монакомен, оңтүстік – батыста Испания және Андоррамен шектеседі.

Француз Республикасы
фр.République française
Ұран: «Liberté, Égalité, Fraternité
(Азаттық, Теңдік, Бауырластық)»
Әнұран: «Марсельеза» ((ақп.))
Францияның орналасуы (қою жасыл):
Еуропада (ашық жасыл және қою сұр)
Еуроодақта (ашық жасыл)
Тарихы
Құрылды 486 жыл (Франк мемлекеті)
тамыз 843 жыл (Верден келісім)
22 қыркүйек 1792 жыл (Бірінші Француз республикасы, жарияланды)
4 қазан 1958 жыл (Бірінші Француз республикасы)
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі француз тілі
Елорда Париж
Ірі қалалары Париж, Марсель, Лион, Тулуза, Ницца, Нант, Страсбург, Монпелье, Бордо, Лилль
Үкімет түрі аралас демократиялық республика
Президенті
Премьер-министрі
Франция сенаты төрағасы
Ұлттық жиналыс төрағасы
Эммануэль Макрон
Эдуар Филипп
Жерар Ларше
Ришар Ферран
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 42-ші орын
640 679 км²
0,26 %
Жұрты
• Сарап (2019)
Тығыздығы

67 022 000 адам (21-ші)
104 адам/км² (106-шы)
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

3,061 трлн. $ (10-шы)
47,223 $ (26-шы)
ЖІӨ (номинал)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

2,707 трлн. $ (7-ші)
41,761 $ (22-ші)
АДИ (2018) 0,891 (өте жоғары) (26-шы)
Этнохороним француз, француздар
Валютасы Еуро
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .fr
ISO коды FR
ХОК коды FRA
Телефон коды +33
Уақыт белдеулері +1, +2
Франция бұрынғы президенті Николя Саркози

Еуропалық Одаққа енетін дамыған мемлекеттердің аралығында орналасуы Францияның еуропалық біртұтас қарым – қатынастарының дамуына оң әсер етеді.Францияның теңіздік шекаралары Жерорта теңізі, Бискай шығанағы және Ла-Манш бұғазы бөліп тұр. Жағалауларында кеме тоқтайтын қолайлы қойнаулардың болуы Францияның ежелден – ақ теңіз көлігінің дамуына және Еуропа ғана емес, басқа дүние бөліктерінде орналасқан елдермен де сыртқы сауда экономикалық қатынастар орнатуына алғышарт болды. Франция мемлекеттік құрылымы жөнінен унитарлы республика болып табылады, әкімшілік – аумақтық бөлінісі жағынан 96 департаменттен тұрады. 1958 жылы генерал Шарль де Голль елде мемлекетті басқарудың жаңа үлгісі – Бесінші республиканы орнатты. Франция республикада президенттің айрықша зор өкілеттілігі бар,ол елдің сыртқы саясатына қатысты мәселерді шешеді. Президент тағайындаған премьер – министр үкіметті басқарып, елдің ішкі жағдайына толығымен жауап береді.Елдегі заң шығарушы орган – екі палатадан сенат және ұлттық жиналыс тұратын парламент.

Мазмұны

Қала Адамдар саны
Париж 10,9 млн
Марсель 1,6 млн
Лион 1,4 млн
Лилль 1,3 млн
Тулуза 1,1 млн
Ницца 900 мың
Нант 577 мың
Тулон 253 мың
Монпелье 248 мың

Францияда француздардан бөлек бретандықтар, фламандықтар, баскілер, корсикалықтар тұрады. Еуропадағы халқы ең тығыз қоныстанған ел - осы Франция. 1945 - 1960 жылдар арасында халық саны жылдам өсті. Қазіргі кезде елде 63 млн-нан (2012) аса халық тұрады. Табиғатында француздар өте мейрімді, көңілді, ақжарқын халық. Олар ойларын тікелей айтатын, бірбеткей мінезге ие.

Толық мақаласы: Франция тарихы

Франция аумағын адамдар ең ежелгі заманнан бастап мекендеген. Палеолит пен мезолиттің ғылымға белгілі негізгі мәдениеттерінің бірқатары Франциядағы жер атауларына байланысты (шелль, ашель, мустье, ориньяк, солютрей, мадлен, азиль, тарденуаз). Оңтүстік Франциядағы палеолит кезеңіне тән үңгірлер (Фон-де-Гом, Ласко, Монтеспан, т.б.) жартастарға салынған суреттерімен көпке танымал. Ерте палеолит дәуірінде Франция аумағында кампиния мәдениеті тайпалары өмір сүрген (б.з.б. 6 — 4 мыңжылдықтар). Сена, Уаза, Марна өзендерінің алаптарынан алғашқы егіншілік құрал-саймандары (б.з.б. 3-мыңжылдық) табылды. Б.з.б. 6 — 5 ғасырларлардан бастап б.з. 1-мыңжылдықтың соңына дейін Франция аумағына кельт тайпалары қоныстанды. Римдіктер оларды галлдар деп атады, сондықтан бүкіл ел Галлия атанды. Оңтүстік-батыста негізінен иберлер тұрды, б.з.б. 6 ғасырдан бастап Жерорта теңізі жағалауларына гректер өз иеліктерінің негізін қалады. Олардың ішінде негізгісі — Массалия (қазіргіМарсель) болды. Б.з.б. 2 ғасырдың соңы — 1 ғасырдың ортасында Галлияны римдіктер жаулап алды. Галлдар Рим империясына қарсы ерлікпен шайқасты. Дегенмен, күш тең емес еді. Рим үстемдігі елдің көп бөлігінде өндірістің дамыған құл иеленушілік әдісінің орнығуына себеп болды, көптеген қалалар салынды (Лион, Ним, Бордо, т.б.). 2 — 4 ғасырларда Францияда христиан діні таралды. Романдану процесінің нәтижесінде кельт тілдерін латын тілі ығыстырып шығарды. 3 ғасырда басталған Рим империясындағы саяси дағдарысқа байланысты Галлияда тауарлы өндірістің көлемі қысқарып, Италиямен экон. байланыстар әлсіреді. 4 — 5 ғасырларда герман тайпаларының баса-көктеп кіруі ел аумағындағы Рим үстемдігін түпкілікті жойды. Жаңадан бургундтардың (406), вестготтардың (418) мемлекеттері құрылды. 486 ж. франктер Галлиядағы соңғы рим иелігін басып алды (қ. Франк мемлекеті, Карл). 10 ғасырдан бастап ел Франция деп атала бастады. 987 ж. франк тағын Капеттер әулеті иеленді. Біртұтас корольдік іс жүзінде бір-біріне тәуелсіз көптеген иеліктерге бөлініп кетті. 10 ғасырда бір-біріне туыстас екі ірі халық — Луара өзінінің солтүстігіне қарай солтүстік француз және оңтүстікте, Бретань түбегіне бретань халқы қалыптасты. Алғашында король иелігі (домен) Францияның солтүстік бөлігіндегі Париж бен Орлеанның айналасында ғана болды. 11 — 12 ғасырларда крест жорықтарына байланысты оңтүстіктегі қалалардың (Бордо, Тулуза, Ним, Марсель, т.б.) гүлденуі басталды. Егіс көлемі артып, дәнді дақылдардың сорттары мен мал тұқымы жақсарды. Қолөнер (әсіресе, шұға тоқу) жоғары дамыды. Солтүстік Франциядағы қалалардың дамуы мен жеке аймақтар арасындағы экономикалық байланыстардың кеңеюі елдің бұл бөлігіндегі саяси бытыраңқылықты жоюға маңызды алғышарттар жасады. 13 ғасырдың бас кезінде Англия корольдігі Солтүстік Францияның көпшілік бөлігінде билік құрды. 13 ғасырдың 2-жартысында елдің орталықтануы күшейіп, Париж оның саяси және экон. орталығынана айнала бастады. 14 ғасырдың бас кезінде король иелігі елдің көпшілік бөлігін алып жатты. 1302 ж. үш сословие өкілдерінен құрылған — Бас Штаттар шақырылды. Ол ортталық өкімет билігінің күшеюіне қызмет етті. Бірақ Жүз жылдық соғыс Францияның дамуын тежеді. Соғыс қимылдары, тонау, салықтардың өсуі халықтың азаюына, өндіріс пен сауданың құлдырауына алып келді. 15 ғасырдың 2-жартысынан бастап Франция экономикасы біртіндеп қалпына келе бастады. Король билігі нығайып, елге жаңадан Бургундия, Пикардия, Ниверне герцогтіктері қосылды. 15 ғасырдың соңында Прованс пен Бретань бағындырылды. 16 — 17 ғасырларда Франция Батыс Еуропадағы үстемдік үшін Габсбургтер әулетімен (“Қасиетті Рим империясы” және Испаниямен) соғыстар жүргізді. Ұзаққа созылған сәтсіз соғыстар, елдің материалдық ресурстарының елеулі сарқылуы, салықтардың өсуі мен экономиканың кері кетуінің нәтижесінде терең қоғамдық-саяси дағдарыс қалыптасты. Халықтың әр түрлі топтарының әлеуметтік наразылығының идеологияның негізі сол кездегі кең тараған кальвин ілімі болды (бұл ілімді жақтаушыларды гугеноттар деп атады). Ел католиктер мен гугеноттар болып екіге жіктелді. Олардың абсолютизммен және өзара күресі ұзаққа созылған азамат соғысына (“Діни соғыстарға”) ұласты. Оның шарықтау шегі — 1572 ж. 24 тамызда Парижде гугеноттарды жаппай қырғынға ұшырату болды (“Варфоломей түні”). Билікке келген Бурбондар әулеті діни соғыстарды тоқтатып, католик дінін Франциядағы ресми дін ретінде бекітті, ал гугеноттарға дін ұстану еркіндігі берілді. Людовик XIV кезінде Францияны іс жүзінде бірінші министр кардинал А.Ж.П. Ришелье биледі (1634 — 48). Ол король билігін елеулі нығайтып, елдің орталықтануын күшейтті. Отыз жылдық соғыстың нәтижесінде Франция өзіне Эльзасты қосып алып, Еуропадағы ең қуатты монархияға айналды. 1701 — 1714 ж. испан тағы үшін болған соғыста Англия, Австрия мен олардың одақтастары Францияның Еуропадағы үстемдігіне тосқауыл қоюға тырысты. Жеті жылдық соғыста (1756 — 63) Франция Үндістан мен Канададағы отарларының көпшілігінен айрылып, Ұлыбританияға беруге мәжбүр болды. 1789 ж. басталған Француз революциясы нәтижесінде монархия мен феод. тәртіптер жойылып, Бірінші республика жарияланды. 1792 ж. революциялық соғыстар басталды. Ол Наполеон Бонопарттың билікке келуімен және Еуропаны түгел қамтыған соғыстың нәтижесінде Францияның жеңілуімен аяқталды. Елде король билігі қалпына келтірілді. 1848 ж. ақпан революциясының нәтижесінде Екінші республика орнады. Либералдар мен социалистердің арасындағы жанжалды пайдаланған Луи Наполеон 1852 ж. Екінші империяны жариялап, таққа отырды. 1870 — 1871 ж. Франция — Пруссия соғысының нәтижесінде Франция Эльзас пен Лотарингиядан айрылып, Екінші империя жойылды. 19 ғасырдың соңында отаршылдық империяның құрылуы негізінен аяқталды. 1914 — 18 ж. бірінші дүниежүзілік соғысқа Франция Антантаның құрамында қатысты. 1919 ж. Версаль бітім шарты бойынша Францияға Эльзас пен Лотарингия қайтарылды. 1920 — 30 ж. елде экономикалық дағдарыстар жиі-жиі болып тұрды. Нәтижесінде жұмысшы қозғалысы күшейіп, фашистік ұйымдар құрылды. 1936 ж. Халықтық майдан құрылып, фашистік ұйымдарға тыйым салынды, еңбекшілердің жағдайын жақсарту жөніндегі шаралар (40 сағаттық жұмыс аптасын, ақысы төленетін демалыс енгізу, т.б.) жүзеге асырылды. 1938 ж. Халықтық майдан ыдырады. Екінші дүниежүзілік соғыс Франция үшін сәтсіз басталды. 1940 ж. Францияны Германия оккупациялады. Министрлер кабинетінің жаңа төрағасы маршал Анри Петен Германиямен бітімге қол қойып, елді екі аймаққа бөлуге келісті. Оның біреуі — немістер басып алған Солт. және Оңтүстік-батыс Франция аумағы болса, екіншісі Францияның қалған бөлігі мен теңіздің ар жағындағы аумақтар енген, астанасы Виши қала болған автономды француз мемлекеті атанған аймақ болды. Маршал Петен осы француз мемлекетінің президенті болып тағайындалды. 1944 ж. Францияны одақтастар әскері азат етті. Алжирдегі Француз Ұлттық азат ету комитеті өзін Француз Республикасының Уақытша үкіметі деп жариялады. 1946 ж. Төртінші республиканың конституциясы қабылданды. 1949 ж. Фрацния НАТО-ның құрамына кірсе де, 1966 ж. оның әскери құрылымынан шықты. Соғыстан кейін Ф-ның отарлық жүйесі ыдырай бастады. 1954 ж. сегіз жылдық соғыстан кейін Ф. Үндіқытайды тастап шықты. 1954 ж. 1 қарашада Алжирде ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1956 ж. наурызда Франция Марокко мен Тунистің тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр болды. 1956 ж. қарашада Франция Египетке қарсы ағылшын-француз-израиль агрессиясына белсене қатысты. Осындай қиын жағдайда 1957 ж. Батыс Еуропадағы бірнеше мемлекет “Ортақ рынок” құру жөнінде шарт жасасты. Дегенмен, Алжирдегі сәтсіздіктер, Суэц арандатушылығының күйреуі, әскери шығындардың көбеюі Төртінші республиканың дағдарысына әкеп соқты. Армия мен елде реакциялық күштер бас көтерді. 1958 ж. мамырда олар Алжирде республикаға қарсы бүлік бастады. Алжирдегі француз армиясының басшылығы да бүлікшілерге қосылып, генерал Шарль де Голль бастаған “Ұлттық құтқару” үкіметін құруды талап етті. 1 маусымда Ұлттық жиналыс Голльдің төтенше өкілеттілік жөніндегі заң жобаларын мақұлдады. 1958 ж. Бесінші республиканың конституциясы атқарушы билік құқықтарын кеңейтті. Президент Ұлттық жиналысты тарату мүмкіндігіне ие болып, референдум өткізуге, заң жобаларын ұсыну, төтенше жағдайларда бүкіл өкімет билігін өз қолына алуға құқылы болды. 1958 ж. 21 желтоқсандағы сайлаудың нәтижесінде Голль президент болып сайланды. 1958 — 60 ж. Африкадағы француз отарлары — Гвинея, Судан, Сенегал, Мадагаскар, Дагомея, Нигер, Жоғарғы Вольта, Піл Сүйегі жағалауы, Чад, Орталық Африка Республикасы, Конго, Габон, Мавритания, Того мен Камерун тәуелсіздікке ие болды. 1962 ж. ұзаққа созылған соғыстан кейін Алжир толық тәуелсіздікке қол жеткізді. 1960 — 90 ж. Франция экономикасы дамыған, демократ. қоғамы толық қалыптасқан әлемдегі жетекші елдердің біріне айналды. 1981 ж. ел президенті болып бірінші рет социалист Франсуа Миттеран сайланды. 1995 жылдан ел президенті Жак Ширак болды.

Францияның әкімшілік картасы
Францияның шетелдегі иеліктері

Франция 18 аймаққа бөлінген, оның 12-сі Еуропа құрлығында, біреуі (Корсика) — Корсика аралында, тағы бесеуі - мұхиттың арғы жағында орналасқан. Аймақтарда заңды автономия жоқ, бірақ олар салықтарды өздері белгілей алады және бюджеттерді бекітеді.

18 аймақ 101 департаментке, сондай-ақ Лион метрополиясына бөлінеді, ол 342 округтен және 4039 кантоннан тұрады. Францияның негізін 36 682 коммуналар құрайды.

Париж департаменті жалғыз коммунадан тұрады. Мұхиттың арғы жағындағы бес аймақтың әрқайсысы (Гваделупа, Мартиника, Француз Гвианасы, Реюньон, Майотта) бір бөлімнен тұрады. Корсика аймағы (құрамына 2 департамент кіреді) метрополияның басқа аймақтарынан (құрлықтағы Франциядан) ерекшеленетін әкімшілік-аумақтық бірліктің ерекше мәртебесіне ие. Онда орталыққа бағынбайтын тәуелсіз басқару органдары бар. 2003 жылы Корсиканың 2 департаментін біріктіру туралы референдум сәтсіз аяқталды. Бұл аймақтардың барлығы Еуропалық Одақтың бөлігі болып табылады.

Француз Республикасының құрамына мыналар кіреді деп айта аламыз:

  1. Метрополия (13 аймаққа, 96 департаментке және Лион метрополиясыне бөлінген).
  2. 5 теңіздің арғы жағындағы департамент: Гваделупа, Мартиника, Гвиана, Реюньон, Майотта.
  3. Мұхиттың арғы жағындағы 5 аймақ: Француз Полинезиясы, Уоллис және Футуна аралдары, Сен-Пьер және Микелон, Сен-Бартелеми, Сен-Мартен.
  4. Ерекше мәртебесі бар 3 аймақ: Жаңа Каледония, Клиппертон, Францияның оңтүстік және Антарктикалық аймақтары.

Мемлекеттік жүйенің негіздері

Франция — президенттік типтегі унитарлық республика. Мемлекеттің негізгі заңы — 1958 жылы 4 қазанда қабылданған конституция. Ол Бесінші Республиканың билік органдарының қызметін реттейді: басқарудың республикалық президенттік-парламенттік формасын белгілейді (Франция Республикасының Конституциясы, 2 бөлім).

Француз Республикасының Конституциясы келесі баптар бойынша бірнеше рет қайта қаралды:

  • тікелей жалпыға бірдей сайлау құқығы негізінде Президентті сайлау (1962),
  • үкімет мүшелерінің қылмыстық жауаптылығы туралы Конституцияның жаңа бөлімін енгізу (1993 ж.),
  • парламенттің бірыңғай сессиясын енгізу және референдумның құзыретін кеңейту (1995),
  • Жаңа Каледонияның мәртебесіне қатысты уақытша шараларды қабылдау (1998),
  • Экономикалық және Валюталық одақ құру, ерлер мен әйелдердің сайланбалы мандаттарға және сайланбалы функцияларға тең құқылы қол жеткізуі, Халықаралық қылмыстық соттың заңды құқығын тану (1999),
  • президенттік мандаттың мерзімін 7-ден 5 жылға дейін қысқарту (2000),
  • мемлекет басшысының қылмыстық жауапкершілігі туралы реформа, өлім жазасын жоюды Конституцияда бекіту, Жаңа Каледония автономиясын реформалау (2007),
  • мемлекеттік құрылымды жаңарту реформасы және өкілеттіктерді бөлуде тепе-теңдік орнату (2008 ж.).

Францияда 9 мүшеден тұратын Конституциялық Кеңес жұмыс істейді. Оның міндеті — сайлаулардың дұрыстығына және Конституцияға өзгертулер енгізетін заңдарға, және де оған қарауға ұсынылған заңдардың конституциясына бақылау жасау.

Атқарушы билік

Мемлекет басшысы және атқарушы биліктің басшысы — президент, қазіргі кезде Эммануэль Макрон. Бесінші республикада премьер-министр ішкі және экономикалық саясатқа жауап береді және жалпы жарлықтар шығаруға құқылы. Ол үкіметтің саясатына жауапты деп саналады (20-бап). Премьер-министр үкіметтің қызметін басқарады және заңдардың орындалуын қамтамасыз етеді (21-бап).

Премьер-министрді республика президенті тағайындайды. Ұлттық Ассамблея оның кандидатурасын мақұлдауы қажет емес, өйткені Ұлттық жиналыс кез келген уақытта үкіметке сенімсіздік жариялауға құқылы. Әдетте премьер-министр партияның атынан Ұлттық жиналыстағы көп орынға ие болады. Премьер-министр өз кабинетінде министрлердің тізімін жасайды және оны президенттің бекітуіне ұсынады.

Премьер-министр Ұлттық Ассамблеяда заңдар қабылдау туралы бастама көтереді және олардың орындалуын қамтамасыз етеді, ол сонымен бірге ұлттық қорғаныс үшін жауап береді. Премьер-министр Президенттің актілеріне қол қояды, оны Конституцияның 15-бабында белгіленген кеңестер мен комитеттердің төрағасы етіп ауыстырады.

2020 жылдың 3 шілдесінен бастап үкіметті Жан Кастекс басқарады.

Заң шығарушы орган

Франциядағы заң шығару билігі Парламентке тиесілі, оның құрамына екі палата - Сенат пен Ұлттық Ассамблея кіреді. Тікелей емес жаппай дауыс беру арқылы сайланатын Республика Сенаты 348 сенатордан тұрады, оның 305-і метрополиядан, 9-ы шалғай аумақтан, 5-і француз қауымдастығынан және 12-сі шетелде тұратын француз азаматтарынан тұрады. Сенаторларды алты жылдық мерзімге (2003 жылдан бастап, 2003 жылға дейін - 9 жылға) Ұлттық Ассамблея мүшелерінен, бас кеңесшілерден және муниципалдық кеңестердің делегаттарынан тұратын сайлау алқасы сайлайды, ал сенат үш жылда бір рет жаңарып отырады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан соң Франция үкіметі соғыста күйзелген экономикасын қалпына келтірумен қатар,өндірістің мүлдем жаңа салаларын дамыта бастады .1950 жылдан бері өнеркәсіп өндірісі 4 есеге жуық өсіп,өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің саны соңғы 20 жылда 1,5 млн адамға қысқарды. Мұның өзі еңбек өнімділігінің артуы мен өнеркәсіп жүйесінің құрылымдық өзгерістері нәтижесінде мүмкін болды .Қазіргі кезде ел өнеркәсіп өндірісінің көлемі жөнінен дүние жүзінде бесінші орын алады. Өнеркәсіп елдегі ұлттық жиынтық өнімінің 25,4%-ын береді.Елдің экономикалық қуаттылығын символы болып келген дәстүрлі өнеркәсіп салалары соңғы онжылдықтарда өзінің жетекші рөлінен айырылып, жаңа салаларға жол беруде.Лотарингия темір кені алабының қорын пайдаланатын қара металлургия өнеркәсібі 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап дағдарысқа ұшырады.Оған Еуропа мен дүние жүзі нарығында неғұрлым қуатты бәсекелестердің Бразилия, Шығыс Еуропа елдері ,Корея және т.б. пайда болуы әсер етті.Еуропалық Одақ шеңберінде өнеркәсіптің осы саласын дамытуға бағытталған шаралар нәтижесінде өндірісті неғұрлым тиімді ұйымдастырып, қайта жабдықтауға мүмкіндік туды. Орталық аудандардағы тиімсіз кәсіпорындар жабылып, негізгі металлургиялық кешендер солтүстіктегі Дюнкерк маңы мен Лотарингиядағы Мозель өзені аңғарындағы шоғырланған.Қазіргі кезде жылына 19 млн т болат өндіріледі.Алюминий өндірісінде де аумақтық өзгерістер болды бұрын олар,негізінен, Альпы мен Пиреней аудандарындағы су электр станциялары маңында орналасса ,қазіргі кезде шеттен әкелінетін шикізатты қабылдап алатын портты қалаларға көшірілген .Құрамына тоқыма, бояулар жасау, кілем тоқу,еден төсеніштерін шығару өндірісі енетін Францияның мата өнеркәсібі дүние жүзіндегі жетекші орнын жоғалтқан жоқ.Бұл салада әсіресе жүн маталарын шығарудан дүние жүзінде бірінші орын алатын «Шаржер – текстиль», мақта маталарын шығаруға маманданған DMC компаниялары көзге түседі .Қазіргі кезде сырттан әкелінетін жүн мен мақтадан басқа, бұл кәсіпорындарда жасанды талшықтар да кеңінен пайдаланылады.Негізгі орталықтары – Мюлуз,Труа, Лион және Париж маңы. Машина жасау өнеркәсібінде көлік қатынасындағы машиналар мен электр техникасын жасау салалары күшті дамыған.Дүниежүзілік автомобиль өндірісінің дамуында елдің айрықша орны бар.1898 жылы ағайынды Рено негізін салған фирма алғашқы автомобилін жасап шығаратын болатын, арада 15 жыл өткен соң бұл шағын кәсіпорын алуан түрлі машина шығаратын аса ірі концернге айналды.Қазіргі кезде бұл концерн мемлекеттік болып саналады.Мұнда жүк автомобильдері, автобустар, ауыл шаруашылығы машиналары, сондай – ақ кемелер мен ұшақтардың қозғалтқыштары жасалады . Францияда жылына 3,5-4 млн автомобиль жасалса , соның 9/10 бөлігі жеңіл көлік болып табылады . Қазіргі кезде жеңіл автомобильдер , негізінен , Рено кәсіпорны мен жеке меншік Пежо – Ситроен концернде жасалады .Француз компаниялары дүние жүзінің 30 елінде автомобиль тетіктерін жинайтын зауыттар ашқан .Елде жасалған автомобильдердің 60 ы шетке шығарылады.Көбінесе француз жеңіл көліктерін Португалия, Испания , Бразилия және Оңтүстік – Шығыс Азия елдері сатып алады .

Француз автомобильдері
Темір жолы техникасы
Авиациялық техника
Әскери авиациялық техника
Парфюм мен косметика

Франция — жоғары дамыған индустриялы-аграрлы ел. Өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемі бойынша дүние жүзінде 4-орын (АҚШ, Жапония, Германиядан кейін), Еуропада Германиядан кейін 2-орын алады. Ұлттық табысты жан басына шаққандағы жылдық мөлшелері 24990 АҚШ долларына тең (2003 ж). Франция автомобильдер шығару жөнінде дүние жүзінде 3-орын, авиациялық және ғарыштық техника өндірісі бойынша Еуропада 1-орын алады. Сондай-ақ экспортқа көп мөлшерде қару-жарақ, АЭС-тер үшін құрал-жабдықтар, химикаттар, маталар мен киім-кешек шығарады. Француз өнеркәсібінің жетекші салаларына автомобиль жасау, химия мен мұнай химиясы, ұшақ жасау (аэробустар мен әскери ұшақтар), электроника, металлургия, темір жолы техникасын шығару жатады. Парфюмерия — косметикалық сала мен жоғары талғамды сәнді киімдер шығаруда Франция дүние жүзінде бірінші орынды иеленеді. Жылына шамамен 3,5 млн. автомобиль шығарса, оның жартысына жуығы экспортқа жіберіледі. Автомобильдердің 90%-дан астамын “Рено” мен “Пежо-Ситроен” компаниялары шығарады. Кеме және станок жасау, ауыл шаруашылық машиналары өндірісі де жақсы дамыған. Химия өнеркәсібі минералды тыңайтқыштар, синтетикалық каучук пен пластмасса, парфюмерия, дәрі-дәрмектер жасауға маманданған. Ірі мұнай, химиялық кәсіпорындары көп. Химия өнеркәсібі биотехникалық және гендік инженериямен тығыз байланысты. Тоқыма өнеркәсібі өзінің бұрынғы маңызынан айрылса да, Франция киім-кешек пен маталар шығарудан Еуропада алдыңғы орындардың бірін иеленеді (мақта-мата, жібек, синтетикалық, жүн, кендір, зығыр маталары өндіріледі). Француз кәсіпорындары шығарған ірімшік, шараптар, кондитерлік бұйымдар дүние жүзіне танымал. Өнеркәсіп өнімдерінің 1/5-іне жуығы Париж бен оның айналасында, сондай мөлшері Лион мен солтүстік аудандарда өндіріледі. Ауыл шаруашылық өнімдерін өндірудің көлемі бойынша Франция дүние жүзінде АҚШ пен Канададан кейін 3-орынды иеленеді. Ол ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз етіп, 40%-ын экспортқа шығарады. Франция — Еуропадағы астық, сары май, ірі қара етін, ірімшікті ең көп мөлшерде өндіретін ел. Өсімдік шаруашылығының негізгі саласы — дәнді дақылдар өсіру (негізгілері — бидай, жүгері, қара бидай, арпа, күріш). Картоп, қант қызылшасы, күнбағыс, рапс та көп мөлшерде өсіріледі. Ницца өңірінде гүл өсіру дамыған. Жүзімнің негізгі бөлігі шарап дайындауға (жылына 60 млн-дай л) жұмсалады, неғұрлым белгілі түрлері шампан, кагор, коньяк. Жеміс-жидек (алма, алмұрт, шабдалы, Жерорта теңізі жағалауларында цитрустық жемістер мен қара өрік) пен көкөніс өсіру дамыған. Ірі қара (20,6 млн. бас), шошқа, қой, жылқы өсіріледі. Балық аулау кәсібінің негізгі порттары Атлант мұхиты жағалауларында (Булонь, Лорьян, Ла-Рошель) орналасқан. 2005 ж. елде 70 млн-нан аса шетелдік туристер демалды. Экспортының негізін өнеркәсіптік құрал-жабдықтар, тұрмыстық бұйымдар, ауыл шаруашылық өнімдері, химиялық тауарлар мен шикізаттар, тігін бұйымдары, киім-кешек, аяқ киім, парфюмерия мен косметика, автомобильдер құрайды. Сырттан тұтыну тауарларын, өнеркәсіптік шикізаттар алады. Негізгі сауда серіктестері: Германия, Италия, Бельгия, Люксембург, Ұлыбритания мен АҚШ. Франция Қазақстанның сауда серіктестері ішінде 12-орын алады. Француз кәсіпорындары Қазақстандағы өз қызметінің қарқынын біртіндеп арттырып келеді. 2005 ж. ҚР мен Франция арасындағы тауар айналысы 2665,1 млн. долларды құрады. Қазақстан Францияға мұнай, кентастар, химия өнеркәсібінің шикізаттарын, тері мен астық береді. Франциядан негізінен дәрі-дәрмектер, азық-түлік өнімдерін, қосалқы бөлшектер, автомобильдер, тұрмыстық электроника, шарап, теңіз өнімдерін, ірімшік, парфюмерия мен косметикалық бұйымдар, жоғары сән киімдерін алады. Қазіргі кезде Қазақстанда француз кәсіпкерлері араласқан 19 шағын кәсіпорын тіркелген. 4 француз банкі Қазақстанмен бірлесіп жұмыс атқаруда, мұнай-газ, тау-кен, энергетикада, көлік пен қызмет көрсету салаларында көптеген француз компаниялары еңбек етуде. 2004 ж. 10 наурызда Парижде экономикалық ынтымақтастық жөніндегі Қазақстан-француз үкіметаралық комиссиясының кезекті, алтыншы мәжілісі болып өтті.

Сыртқы экономикалық байланыстар

Франция экономикасы дүниежүзілік шаруашылықтын ажырамас бөлігіне айналды.Сыртқы сауда экономикалық өрлеуге негіз болып отыр, оған оң сальдо тән. Экспорт көлемі жөнінен ел батыс Еуропада тек Германияны ғана алға салады, Францияның сыртқа шығаратын тауарларының жалпы құны дүниежүзілік тауар экспортының 5,1% -ын құрайды. Экспорт құрылымында машиналар мен жабдықтар 43 және ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізаты 20 басым болып отыр .Соңғы жылдары әскери техника мен қару – жарақты сыртқа сату жөнінде АҚШ – тан кейінгі екінші орынға шықты.Импорт көлемі жөнінен Франция Жапониямен қатар АҚШ ,Германиядан кейінгі үшінші орынды бөліседі.Франция – халықаралық туризм орталығы.Қазіргі кезде Франция жылына 77 млн –дай шетел туристері қабылдайды.Елдің сыртқы экономикалық байланыстарын дамытуда туризмнің маңызы зор.

Сена өзені
Рослен көлі

Францияның көпшілік бөлігі жалпақ жапырақты ормандар аймағында орналасқан. Қиыр оңтүстікн жерортатеңіздік субтропиктер алып жатыр. Жағалаулары негізінен аласа, аккумулятивті немесе лагуналы, құрлыққа еніңкіреп жатқан шығанақтары бар (Атлант мұхиты жағалауларында Бискай, Сен-Мало, Жерорта теңізі жағалауында Лион), Ла-Манш пен Па-де-Кале бұғаздарының жағалаулары — абразивті, аласалау, бірақ тік, Котантен мен Бретань түбектерінің жағалаулары риас типті болып келеді. Лион шығанағынан шығысқа қарай Жерорта теңізі жағалаулары жартасты, Альпі тауларының теңізге келіп тірелген сілемдерінен құралған (Француз Ривьерасы деп аталады). Аумағының 2/3-сі елдің солтүстік, орталық және батыс аудандарын алып жатқан аласа және көтеріңкі жазықтар. Олардың ішіндегі ең үлкені — солтүстікте орналасқан Париж бассейні болып табылады. Оңтүстік-батысын — Аквитания жазықтары алып жатыр. Солтүстік-батысында жазықтар Арморикан үстіртімен ұласады, олар солтүстік-шығысы мен шығысында биіктігі орташа Арденн (көп бөлігі Франциядан тыс жерде) және Вогез тауларымен қоршалған. Оңт-нде төбелері қатты мүжілген, биіктігі орташа таулардан құралған аудан — Орталық Француз массиві жатыр. Оның орталық бөлігіне (Овернь) жанартаулы жер бедері тән (Мон-Дор жанартау күмбезі, Канталь кратері, Пюп конустар тізбегі). Массивтің оңтүстік және оңтүстік-батыс шетінде терең каньондармен тілімденген карстанған тау жазықтары жүйесі орналасқан (Гран-Кос, т.б.). Солт.-батыс, солт.-шығыс және шығыс аудандарында кристалданған аласа таулар (Лимузен, Морван, Севенна, т.б.) басым. Альпі мен Орталық Француз массивінің арасында Рона ойпаты бар. Франция аумағына Жоғарғы Рейн ойпатының батыстағы шағын бөлігі де кіреді. Оңтүстік-батысында субмеридиандық бағытта Батыс Альпі созылып жатыр. Оның биік бөлігі — Савойя, Грай, Кот және Теңізжағалаулық Альпі таулары ұзынынан және көлденеңінен терең аңғарлармен тілімденген кристалдық қыраттардан тұрады, мұздықтар көп. Альпінің батыс жиегінде эрозиямен күшті бөлшектенген, кей жерлерінде карстанған әктасты қыраттары бар биіктігі орташа таулар орналасқан. Бұл таулардың солтүстіктегі жалғасы Юра таулары болып табылады. Елдің оңтүстік-батысын Пиреней таулары (ең биік жері — Виньмаль тауы — 3298 м) алып жатыр. Ол солтүстігінде Аквитаниямен терең жазықтары бар тік беткейлер арқылы жалғасады. Корсика аралының жер бедеріне биіктігі орташа таулар тән (ең биік жері Мон-Сенто тауы — 2710 м). Франция мен Батыс Еуропаның ең биік шыңы — Монблан тауы (4807 м) болып есептеледі. Франция аумағының көпшілік бөлігі герциндік қатпарлық облысқа жатады. Қазіргі кездегі Франция аумағы кайнозойдың соңында аяқталған жалпы көтерілім нәтижесінде қалыптасқан. Негізгі қазба байлықтары — темір кентастары, боксит, калий тұздары, табиғи газ бен тас көмір, уран. Темір кентастарының кен орындары (Мец-Тионвиль, Лонгви, Брие, Нанси) Лотарингия бассейнінің Юра шөгінділерімен, бокситтің ірі кен орындары Прованстың мезозой әктастарымен байланысты. Калий тұздарының негізгі кендері Эльзаста, табиғи газ бен аз мөлшердегі мұнай кен орындары Аквитания бассейнінде. Францияның негізгі тас көмір бассейндері — Валансьенн мен Лотарингия эпигерциндік платформаның қатпарлық іргетасымен байланысқан. Сондай-ақ вольфрам, сүрме, қорғасын, мырыш, қалайы, алтын мен күміс, күкірт пен күкіртті колчедан, әр түрлі құрылыс материалдарының кен орындары бар. Елдің көпшілік бөлігінің климаты қоңыржай теңіздік, шығысында континенттікке өтпелі, Жерорта теңізі жағалауларында жерортатеңіздік субтропиктік (жазы құрғақ, қысы жауынды). Шығысы мен солтүстік-шығысындағы жазықтар мен аласа таулардағы қаңтар мен ақпан айларындағы орташа температура 1 — 3°С, батысы мен оңтүстік-батысында –5 — 7°С, оңтүстігінде 8 — 10°С-қа тең. Жазықтардағы шілде мен тамыз айларындағы орташа температура солтүстікте 16 — 18°С, оңтүстік-батыс пен оңтүстікте 20 — 24°С. Жылдық жауын-шашынның ең жоғарғы мөлшері (1500 — 2000 мм) Альпінің батыс беткейлеріне, Вогез, Севенна мен Пиреней тауларының батыс бөлігіне түседі. Бретань мен Котантен түбектерінде, Батыс Аквитанияда бұл көрсеткіш 800 — 1200 мм-ге, басқа жазықтарда 600 — 800 мм-ге тең. Жауын-шашынның ең аз мөлш. (500 — 800 мм) Рона ойпатына тау аңғарлары мен Жерорта теңізі жағалауларының шығыс бөлігіне түседі. Жазықтарда тұрақты қар жамылғысы қалыптаспағанмен, жыл сайын қар жауады. Таулардағы тұрақты қар жамылғысы 500 — 1000 м биіктікте байқалады, 2500 — 3000 м биіктікте ол 7 айдан 11 айға дейін сақталады. Қрі өзендері — Луара, Рона, Сена, Гаронна. Елдің солтүстік пен батыс аудандарындағы өзендер кең жазықтармен ағады, жаңбыр суымен толығады, жыл бойы суы мол болып, бетіне мұз қатпайды. Өзендерінде кеме қатынасы бар, бір-бірімен каналдар арқылы жалғастырылған. Альпі мен Пиреней тауларынан басталатын өзендер терең жазықтармен ағып өтеді, қар мен мұздықтардың еріген суымен толығады. Франция аумағында Женева көлінің оңтүстік бөлігі орналасқан, елде басқа ірі көлдер жоқ. Ормандар ел аумағының 27%-ын алып жатыр. Қрі орман массивтері Аквитанияның батысында (негізінен қолмен отырғызылған самырсын ормандары), Париж бассейнінің шығысы мен Альпі және Пиреней тауларында. Аквитанияның шығысында емен ормандары қолмен отырғызылған талшын ормандарымен үйлеседі, субтропиктік бұталар кездеседі. Елдің солтүстігінде шамшат, емен, шегіршін ормандары өседі. Оңтүстігінде еменнің мәңгі жасыл түрлері, самырсынның оңтүстік түрлерінен құралатын сирек ормандар, гарига мен маквис бұталары басым. Биіктігі орташа тауларда ормандар тау басына дейінгі жерлерді алып жатыр. Орманды аудандарды, тауларды жабайы орман мысығы, түлкі, елік, жабайы шошқа, ақтиін, қоян, бұғылар, ақкістер мекендейді. Биік тауларда тауешкі, жайран, альпі суыры, атжалман кездеседі. Құр, шіл, тауқұдірет, сауысқан, торғайлар, көгершін, жылқышы, қырғи, кезқұйрық, т.б. құстар кең тараған. Оңтүстігінденде фламинго кездеседі. Өзендері мен Францияны қоршаған теңіздерде балық көп. 3 мыңнан астам қорғалатын аумақтар (1975), Ұлттық саяжайлар (Экрен, Севенн, Вануаз, т.б.), көптеген резерваттар мен қорықтар бар.

Н.Саркози және Назарбаев Н.А.

Қазақстан мен Франция арасындағы тауар айналымы 2008 жылы 6,201 миллиард дол­лар­ды құрады. Ал Қазақстан Фран­цияға негізінен мұнай, металдар және металл құрылғыларын, химия өнімдерін, ауылшаруашылық өнім­дерін экспортқа шығарып келеді. Қазақ­стан болса, Франциядан электр және элек­трондық бұйым­дар және оның жаб­дықтарын, медициналық дәрі-дәрмек, авто­­көлік, тамақ өнімдерін және құры­лыс материалдарын алады. Осы тұста айта ке­тейік, Франция эли­талық тауарлар ретінде шарап, теңіз өнімдері шикізаттарын, киім-кешектер, тағы басқа тұрмысқа қа­жетті бұйымдарды жеткізеді.

Екі елдің бірін-бірі инвестиция­лау көрсеткіші де жыл өткен сайын жақсарып келеді. Франция Эконо­мика министрлі­гі­нің деректері бойынша, Франция Қазақ­стан Республикасының экономи­касына жалпы көлемі 2,005 миллиард еуро көле­мінде қаржы салды. Ал Қазақ­станның Фран­ция экономикасына бағыттаған ин­вестициясы 10 мил­лион еуроны құрайды. Оның 4 мил­лион еуросы 2008 жылы са­лын­­ған. Қазіргі кезде Қазақстанда Фран­цияның бірқатар компания­лары табысты жұмыс істеуде. Әсі­ре­се, екі ел арасындағы ынтымақ­тастық отын-энергетика сала­сын­да жақсы жолға қойылған. Мысалы, қазіргі кезде 40-тан астам фран­циялық компания Қазақстанның мұнай-газ, тау-кен өндірісі, энер­гетика, көлік және қыз­мет көрсету салаларында жұмыс жасауда. Осы жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бой­ынша Қазақстанда француз капиталының қатысуымен 25 кәсіпорын ойдағыдай қыз­мет ат­қаруда. Бұл кәсіпорындар негізінен сауда, көлік-логистикалық қызмет­термен айналысады.

Қазақстан-Франция қаты­настарында алдағы уақытта қаржы-банк ынтымақ­тастығынан көп үміт күтуге болады. Бұған қазіргі кезде Қазақстанда “Сөсьетэ Жэнэғәл”, “Натексис Баңк Попүлэғ”, “БНП Пәғиба” және “Кәлиоң” банктері­нің жұмыс істеуі нақты дәлел болады. Мемлекет басшыларының кез­десуі мен жүргізген келіссөз­дерінде нақтыланғанын­дай, екі мемлекеттің экономикалық байла­ныстарын дамытуда Үкіметаралық экономикалық ынтымақтастық жөніндегі комиссияның жұмысын оң бағалауға болады. Жалпы, 1992 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан аталған комиссия осы аралықта сегіз отырыс өткізген. Оларда Қазақстан мен Франция қарым-қатынастарын дамытуға қатысты көптеген мәселелер талқыланып жүр.

Қазақстан мен Франция арасындағы мәдени-гуманитарлық қатынастар да соңғы жылдары ойдағыдай дамып келеді. 1993 жылы екі елдің арасында осы салада­ғы байланыстарын жандандыруға бағыт­талған үкіметаралық келісім жасалған. Осы қатынастар бүгінде екі ел халқының мәдениет пен өнер салаларындағы бай­ланыстың негізі болып отыр. Содан бергі уақытта Алматыда “Альяңс Фғаңсез” мәдени білім агенттігінің өкілдігі ашылды. Бұл агенттіктің 139 елде филиалдары жұ­мыс істейді. Олар негізінен Франция үкі­метінің франкофония және мәдени-гу­манитарлық ынтымақтастықты дамыту­дағы басты құралы болып табылады.

Сондай-ақ Қазақстан мен Франция арасында білім беру жөніндегі қатынастар да ойдағыдай дамып келеді. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев баспасөз мәслихатында атап өткеніндей, “Бола­шақ” бағдарламасы бойынша Қазақстан­ның көптеген жастары Францияның беделді жоғары оқу орындарында білім алып, қазіргі кезде ел экономикасының дамуына үлес қосып жатыр.

Франция аумағында бір-бірімен тығыз байланысты болған бірнеше әдебиет өмір сүрді. Неғұрлым ертеректе қалыптасқаны — жырлары мен аңыздары сақталмаған кельттердің (галлдардың) әдебиеті, оның бір тармағы бретон әдебиеті болды. 10 ғасырдан бастап елдің оңтүстігінде провансаль әдебиеті дами бастады. Каталон әдебиеті (Руссильондағы) аймақтық шеңберден аса алмады. 18 ғасырға дейін латын тіліндегі әдебиет басым болды. Ортағасырлық ауыз әдебиеті кейініректе өңделген немесе жазып алынған күйінде сақталған жырлардан, аңыздар мен ертегілерден басталады. Француз тіліндегі алғашқы жазба әдебиет — діни тақырыпқа арналған шығармалар (“Қасиетті Евлалия туралы кантилена”, т.б.) 9 ғасырдың 2-жартысына жатады. 10 — 11 ғасырларда әскери жасақтардың арасында латындық дәстүрлермен де, ауыз әдебиетімен де таныс-жонглерлер шығарған алғашқы эпикалық поэмалар-жесталар пайда болды. Олар 8 — 10 ғасырлардағы тарихи оқиғаларға арналды (Ұлы Карл мен оның серіктеріне арналған “Роланд туралы жыр” , т.б.). 13 ғасырда сарай маңы, серілік бағыттағы — куртуаздық әдебиет және қалалық әдебиет пайда болды. 14 — 15 ғасырларда ақындар куртуаздық лирика әдістерін дамыта отырып, бұрынғы поэтик. тақырыптарды жетілдірді. 14 — 15 ғасырлардағы серілік романдар ұлттық мәселелер мен фольклорлық әуендерге толы болды (“Мелюзина”, 14 ғ., “Жан де Сантре тарихы”, 15 ғ.). 15 ғасырдың соңында Франция Қайта өрлеу дәуіріне өтті. Италиямен қарым-қатынас күшейіп, кітап басу ісі дами бастады, антикалық дүниеге деген қызығушылық өсті. Қайта өрлеу әдебиетінің неғұрлым жарқын өкілі — Франсуа Рабле болды. 16 ғасырдың ортасында Франция ақындары поэзияның адамгершілік мазмұнын тереңдетіп, оны жаңа формалармен (сонет, ода, буколика, эпик. поэма, т.б.) байытты, ұлттық әдеби тілдің қалыптасуына жағдай жасады. 17 ғасырдың бас кезінде француз әдебиетінде реалистік классицизм, барокколық бағыттар пайда болды. Классицизм комедиясының негізін салушы әрі аса көрнекті өкілі — Ж.Б.П. Мольер болды. 17 ғасырдың соңына таман француз мәдениетінде ағартушылық тенденциялар күшейді. Рококо әдебиеті пайда болды. 18 ғасырдың 1-жартысында комедия мен роман жанры дамыды. Комедия Мольер дәстүрін жалғастырса (Ш.Дюфрени, Ж.Ф. Реньяр, т.б.), А.Р. Лесаж (1668 — 1747) шығармаларында әлеум. өткірлік пен тұрмыстық реализм күшейді (“Тюркаре”, 1709). Француз өмірін Ш.Л. Монтескье (“Парсы хаттары”, 1721) сатиралық тұрғыдан шебер бейнеледі. 18 ғасырдың 1-жартысындағы әдебиетте Ф.М. Вольтер жетекші рөл атқарды. 1751 жылдан бастап Д.Дидро, Ж.Л. Даламбер, т.б. ағартушылар “Энциклопедия” шығара бастады. Дидро “мещандық драма” жанрын қалыптастырды. Оның ізбасарларының қатарында М.Ж. Седен (1719 — 97), Л.С. Мерсье (1740 — 1814), П.О.К. Бомарше, т.б. болды. Ағартушылық рационализмнен аулақтау әдебиетте сентиментализм пайда болды. Оның көрнекті өкілі Ж.Ж. Руссоның шығармаларында адамдардың жаңа типі сипатталды. Француз романтизмінің 2-кезеңі В.Гюго шығармашылығынан айқын көрінді. Реализм белгілері П.Л. Курьенің (1772 — 1825) памфлеттерінде, П.Ж. Беранже, Э.Моро, О.Барбьелердің сатиралық өлеңдері мен әндерінде пайда болды. Реализмдегі психол. бағыттың нығая түсуі Ф.Стендальдың есімімен байланысты; Оноре де Бальзак 90 шығармадан тұратын “Адам комедиясы” эпопеясын жазды. П.Мериме (1803 — 70) реалистік новелланың шебері болды. 19 ғасырдың аяғына қарай прозада натурализм орын тепті. Ги де Мопассанның новеллалары мен романдары, А.Доденің (1840 — 97) сатиралық шығармалары, Ж.Верннің ғылыми, шытырман оқиғалы романдары көпке танылды. А.Дюма (әкесі) романдары әр түрлі стильдерді шебер ұштастыра білудің үлгісі болды. 20 ғ-дағы француз әдебиетінің аса көрнекті өкілдерінің қатарында А.Франс, Р.Роллан, Луи Арагон, Ж.П. Шарболь, А.Барбюс, А.Стиль, Ж.П. Сатр, т.б. бар. Француз әдебиетінен Ф.Рабленің “Гаргантюа мен Пантагрюэль” (1938), Гюгоның “Гаврош” (1972), Верннің “Сырлы арал” (1959), “Он бес жасар капитан” (1954), “Капитан Гранттың балалары” (1956), А.Барбюстің “От” (1956), А.Стильдің “Алғашқы соққы”, Ги де Мопассанның “Өмір” (1970), А.Дюманың “Үш ноян”, т.б. роман, повестері қазақ тілінде (кейбіреулері бірнеше рет) жарық көрді. Қазақ ақын-жазушыларының кейбір шығармалары (М.Әуезов — “Абай жолы”, Ә.Нұрпейісов — “Ымырт”, т.б.) француз тіліне аударылған. 2005 ж. наурызда Париж кітап жәрмеңкесінде Н.Ә. Назарбаевтың француз тіліндегі “Сындарлы он жыл” кітабының тұсаукесері болды.

Шамбор
Notre Dame de Paris
Ағайынды Люмьерлер— Кино өнерінің қалыптасушылар

Франция аумағындағы өнердің ең көне ескерткіштері палеолит дәуіріне жатады (Ласко, Ла-Мадлен, Тюк-де-Одубер). Неолит және қола дәуірінде Карнакта мегалиттік құрылыстар салынды. Біздің заманымыздан 6-ғасырдың бас кезінде Оңтүстік Франция жағалауларында ежелгі грек колониялары пайда болып, кельт тайпаларының мәдениетіне елеулі ықпал етті. Римдіктер жаулап алғаннан кейін галл (кельт) қалаларында антикалық галл-рим өнері дамыды: ғибадатханалар, театрлар, жеңіс аркалары, мазарлар салынды. Саркофагтар, табыттарға бедерлер, мозаикалар жасалды, бейнелеу өнеріне рим стилі элементтері кельт дәстүрлерінің жергілікті белгілермен үйлесім тапты. Орта ғасырларда Каролинг өнерінің дәстүрлері роман стилінің қалыптасуына негіз болды (10 — 12 ғасырлар). Осы кезден бастап 2 — 3 қабатты үйлер салынған ортағасырлық француз қаласы қалыптаса бастады.Романдық сәулет өнерінде шіркеулер мен монастырьлар құрылысы жетекші рөл атқарды. 12 ғасырда Солтүстік Франция қалаларында готиканың негізі қалыптасты. Қала көшелері арнайы жоспармен салына бастады. Қалалардың негізгі қоғамдық ғимараттары — соборлар болды. Замоктар іші бай әшекейлерге толы сарайларға айналды (Авиньондағы папа сарайы — Пьерфон замогы, 1390 —1420). 15 ғасырдың 2-жартысында француз Қайта өрлеу дәуірі қалыптаса бастады. Король сарайы шақырған итальян шеберлерінен (ішінде Леонардо да Винчи де болған) үйренген жергілікті шеберлер өсіп-жетілді. Қайта өрлеудің інжу-маржаны — Париждегі Луврдың жаңа ғимараты (арх. П.Леско, мүсінші Ж.Гужон) болды. 16 ғасырдың бас кезінде көркемдік өнердің орталығы король сарайына ауысты. Италияға жасалған жорықтардан кейін Францияға антикалық мүсіндер, итальян қайта өрлеуінің туындылары әкелінді. Сарай маңындағы мәдениет маньеризмнің дамуына ықпал етті. Қарындашпен және майлы бояулармен портреттер жазу дамыды. Мүсін өнерінде қайта өрлеудің гуманистік идеалдары көрініс тапты. Абсолютизмнің нығаюына байланысты 17 ғасырда өнердің алдына монархтың жеке басы мен билігін мадақтау міндеті қойылды. Бейнелеу және мүсін өнерінің (1648), архитектураның (1671) Корольдік академиясы құрылды. Классицизм элементтері орын ала бастады. Париж бірыңғай стильмен салынған, геом. қатаң пішінді алаңдармен көркейе түсті [Дофин (1607), Вогез, Жеңіс (1685 — 86), Вандом]. Композициясы жағынан қатаң жоспарланған сарайлар (Пале — Руаяль, 1629 —36, арх. Ж.Лемерсье), қоғамдық ғимараттар [Мүгедектер үйі (1671 — 76), арх. Ж.Ардуэн-Мансор, шіркеуімен Сорбонна ғимараты (1629 — 54), арх. Ш.Лемерсье)], Жеңіс аркалары, көпірлер салынды. Қала сыртындағы замоктардың сырт бейнесі өзгеріп, сарайлары мен қызмет ғимараттары, саябақтары бар кешендерге айналды. Олардың ішіндегі әйгілісі — Версаль сарайы болды (арх. Л.Лево, Ж.Ардуэн — Мансар, саябақты жобалаушы — А.Ленотр). 17 ғасырдың ортасынан бастап бейнелеу өнерінде классицизм жетекші жағдайға ие болды. Париж бен Версальдағы сарайларды безендірудің орасан зор жұмыстарына басшылық еткен, “үлкен стиль” бағытының алыбы Ш.Лебрен болды. 18 ғасырдың бас кезіндегі кескіндемеде А.Ваттоның нәзік психологизм мен поэзияға толы туындылары салынды. Ватто шығармаларының сырт көрінісін рококо стилі қабылдағанмен (Ф.Буше), оның шын мәніндегі мұрагері француз реализмі (М.К. Латур, Ж.Б. Шарден, А.Гудон, М.Э. Фальконе) болды. 18 ғасырдың 2-жартысындағы сәулет өнерінде классицизм дәстүрлері қайта жаңғырды. Азаттық үшін күрескен көне заман батырларын, кейінірек революция қаһармандарын дәріптеген (Ш.Л. Давид) революцияшыл классицизм пайда болды. Наполеон империясы кезінде ампир стилі (Ш.Ф. Шлырен, Ш.Персье, П.Фоншен) үстемдік алды. Оған 1820 — 30 жылдардағы өнер шеберлері (Т.Жерико, Э.Делакруа, мүсінші Ф.Рюд) қарсы шығып, 1830 — 60 ж. сыншыл реализмнің (О.Домье), реалистік ұлттық пейзаждың (К.Коро, барбизон мектебі өкілдері) гүлденуіне жағдай жасады. 1848 жылғы революциядан кейін еңбек адамын мадақтаған реалистік шығармалар (Г.Курбе, Ж.Ф. Милле) дүниеге келді. 19 ғасырдың 2-жартысында сәулет өнерінде эклектизм етек алды, сондай-ақ темір-бетонды құрылымдар (А.Т. Эйфель) қолданыла бастады. Импрессионизмнің пленяр (К.Моне, К.Писсарро, А.Сислей), жаңа импрессионизм (Ж.Сера, П.Синьяк) және постимпрессионизм (Ван Гог, П.Гоген, Анри де Тулуз-Лотрек, П.Сезанн) бағыттары жаңа бейнелеу тәсілдерімен (Э.Мане, Э.Дега, О.Ренуар, мүсінші О.Роден) байи түсті. 20 ғасырдың бас кезінде О.Перре темір-бетон құрылымдарды қолданып, Ле Корбюзье, т.б. қазіргі заманғы сәулет өнерінің тиімді қағидаларын жетілдіре түсті. 20 ғасырдағы құрылыс ісіне әр түрлі құрылыс материалдары (темір-бетон, шыны, металл, пластмасса, т.б.) батыл түрде қолданылды (Э.Бодуен, М.Лодс, А.Люрса, П.Ваго, Б.Зерфюс). Бірқатар қалаларды жаңа жобалармен қайта салу жүзеге асырылды (Гавр, Сен-Дени, т.б.). 20 ғасырдың басында бейнелеу өнерінде көптеген жаңа ағымдар: фовизм (А.Матисс, А.Дерен, М.Вламинк), кубизм (П.Пикассо, Ж.Брак, Ф.Леже), дадаизм (М.Дюшан), сюрреализм (И.Танги), т.б. пайда болды. А.Майоль, А.Бурдель, Ш.Деспио өміршең, терең мазмұнды мүсіндер жасады. 2-дүниежүз. соғыстан кейін жаңа реализм қозғалысы (А.Фужерон, Б.Таслицкий) белең алды. Франция сән және қолданбалы өнер бұйымдарымен де (мата, жиһаз, керамика, шпалер, шыны, эмаль, шілтер, зергерлік бұйымдар, т.б.) даңқы шыққан ел. Елдің музыка мәдениетінің негізін құрайтын француз халық әндері өз бастауын қазіргі Франция аумағын мекендеген кельт, галл және франк тайпаларының ән-жырларынан алады. 9 ғ-да музыканың дамуына монастырьлар мен замоктардың жанындағы әншілік мектептері (метриздер) маңызды рөл атқарды. Мұнда шәкірттерді ән айтуға, әр түрлі аспаптарда ойнауға үйретті. Сонымен бірге негізгі орындаушылары менастрельдер мен жонглерлер болған халықтық өнер де дамыды. Олар көрермендерге балладалардың мазмұнын баяндады, тәлім-тәрбиелік және күлдіргі әндер орындап, ұрмалы-соқпалы, үрлемелі аспаптардыің сүйемелдеуімен көңілді билер биледі. 11 — 13 ғ-ларда кезбе әншілер-трубадурлардың өнері гүлденді. 1528 ж. П.Аттеньян Парижде зайырлық вокалдық шығармалар мен аспаптық пьесалар (дауылпаз, клавесин, спинет, арфа, гитараға, үрлемелі аспаптарға арналған) жинақтарын шығаратын муз. баспаның негізін қалады. 1581 ж. италиялық Б.Бальтазарини Луврда “Патшайымның комедиялық балеті” атты француздың бірінші балет спектаклін қойды. Парижге Венеция мен Болоньядан сазгерлер мен опералық труппалар шақырылды. Алғашқы француз операларының бірін ақын П.Перренмен біріге отырып сазгер Р.Камбер жазды (“Пастораль”, 1659). Олар 1669 — 71 ж. тұрақты опера театрын ұйымдастырды (кейіннен “Гранд-опера”). 18 ғасырдың ортасында симфония пайда болды (Ф.Ж. Госсек). 1830 — 40 ж. Париж өзіне басқа елдердің музыканттарын тартқан дүниежүз. орт-тардың біріне айналды. Мұнда сазгерлер Ф.Лист пен Ф.Шопен, әншілер П.Виардо-Гарсиа мен М.Малибран өз шеберліктерін шыңдап, шығарм. табыстарға жетті. 19 ғасырдан бастап француздық скрипка және вокалдық мектептері дүние жүзіне танымал болды. 1828 жылдан Париж консерваториясы қоғамының концерттері өткізіліп тұрды, 1835 ж. әуесқойлардың хор қоғамы — “Орфеон” ұйымдастырылды. 19 ғасырдың 1-жартысында романтик.-бағдарламалық симфонизмді жасаушы (“Фантастикалық симфония”, 1830) әйгілі сазгер, дирижер және сыншы Г.Берлиоздың даңқы шықты. Кафе-концерттер, театрлық ревю, шансонье, канкан өнерімен әуестену күшейді. Оперетта жанрының көрнекті өкілдері — Ж.Оффенбах, Ш.Лекок, Р.Планкет, Ф.Эрве, т.б. болды. 19 ғасырдың 2-жартысында француз операсында реалистік ағым күшейіп, лирикалық опера жанры қалыптасты. Ол әсіресе, Ш.Гуноның шығарм-нда кемеліне келтірілді (“Фауст, 1859, “Ромео мен Джульета”, 1867). Лирикалық опералар 1851 ж. Парижде ашылған “Лирикалар театрында” қойылды. Бұл жанрда А.Тома (“Миньон”, 1866, “Гамлет”, 1868), Ж.Массне (“Манон”, 1884), К.Сен-Санс (“Самсон мен Далила”, 1877), Л.Делиб (“Лакме”, 1883) көзге түсті. Француз музыкасындағы опералық реализмнің шыңы — Ж.Бизенің шығармашылығы еді. Орындау шеберлігі аса жоғары симфониялық оркестрлер құрылды. (Ш.Подлу, 1861). 20 ғасырдың бас кезінде француз музыкасында импрессионизм бағыты белең алды. Бұл бағыттың негізін қалаушы К.Дебюсси еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін неоклассицизм, экспрессионизм бағыттары бекіді. Сазгер Э.Сати драматургиялық кескіндемеші Ж.Кокшомен бірге жас сазгерлердің импрессионизмге қарсы қозғалысын басқарды. Олардың жолын қуушы сазгерлер А.Онеггер, Д.Мийо, Ф.Пуленк, Ж.Орик, Л.Дюрей, Ж.Тайфер “Алтылық” деп аталатын шығарм. бірлестік құрылды. Оларға И.Ф. Стравинскийдің музыкасы мен Еуропада алғаш пайда болған америка джазы елеулі ықпал етті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа бағыттар пайда болды. 20 ғасырдағы аса танымал француз орындаушыларының қатарына: дирижер — К.Шевильяр, П.Монше, И.Маркевич, А.Клюишенс, Ш.Мюнш, Л.Форестье, П.Паре, Ш.Брюк, С.Бодо, Ш.Маршинон, П.Булез; пианиношылар — Л.Дьемер, И.Нат, А.Корто, М.Лонг, Р.Казадезюс, С.Франсуа, Ж.Б. Помье, М.Бришольери, М.Ааз; скрипкашылар — Жак Тибо, З.Франческатти, Ж.Неве; виоленчельшілер — П.Фурнье, П.Тортелье, әншілер — Д.Дюваль, Ж.Креспен, Ж.Жириду; шансонье — А.Брюан, М.Шевалье, Мистангет, Э.Пиаф, С.Реджани, Ж.Беко, Ш.Трене, Ж.Брассенс, М.Матье, П.Каас, Д.Дассен, т.б. жатады. Ағайынды Л. және О.Люмьерлер ойлап тапқан кинематограф өнерінің көпшілік алдындағы тұңғыш сеансы (“Поездың келуі”, “Сәбиді емізу”, т.б.) Парижде 1895 ж 28 желтоқсан күні болды. Француз киносының бастапқы кезеңінде шеберлікті қажет ететін қиын көріністерді түсіруді ойлап табушы, “кинофеерия” авторы Ж.Мельес кино саласында жұмыс істеуге көрнекті драматургтерді, театр актерлері мен сазгерлерді тартқан “Фильм дар” фирмасы маңызды рөл атқарды. М.Линдердің қатысуымен түсірілген кинокомедиялар, Л.Фейадтың арандатушылық топтамалары дүние жүзіне танымал болды. Біріш дүниежүзілік соғысқа дейін француз киносы дүние жүзіндегі бүкіл кино өнімдерінің 90%-ға жуығын шығарды (“Пате” және “Гомон” фирмалары). Соғыстан кейінгі жылдары “Авангард” деп аталған, құрамына Л.Деллюк, А.Ганс, М.Л. Эрбье, Ж.Дюлак сияқты кино теориктері мен шеберлері енген топ құрылды. “Авангард” қозғалысына қосылған реалист режиссерлердің бір тобы өнердің басқа түрлерінде қалыптасқан дәстүрлерге сүйене отырып, бірқатар мәнді туындыларды көрермендер назарына ұсынды. Дүниежүзілік киноның үздік үлгілерін насихаттайтын киноклубтар пайда болды. 1930 жылдан бастап дыбысты фильмдер шыға бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Франция кино шеберлерінің “Жаңа толқын” атты тобы пайда болды. Киноның көркемдік шеберлігі жетілдіріліп, қысқа мерзім ішінде киноға 150-ден аса жаңа режиссерлер келді. Олардың ең әйгілі туындылары Кристиан-Жактың “Фанфан-Тюльпан” (1952), “Заңның аты заң” (1958), П.Этекстің “Йо-йо” (1965), т.б. болды. 20 ғ-дың 2-жартысындағы неғұрлым әйгілі француз киноактерлерінің қатарына Ж.Моро, Ж.Л. Трентиньян, Ж.П. Бельмондо, К.Денев, А. Делон, А.Жирардо, Ж.Депардье, Рено, Ж.Маре, П.Ришар, т.б. жатады. Францияда режиссерлер, операторлар мен басқа да кино мамандарын даярлаумен 1943 ж. ұйымдастырылған жоғарғы кино білімі институты айналысады. Жылына 300-дей әр түрлі фильмдер түсіріледі. 1972 ж. Кино тарихының музейі ашылды. 1946 жылдан бастап Канны қаласында Халықараралық кинофестиваль өткізіліп тұрады.

Экономикалық – географиялық жағдайы және құрамы .Франция – Батыс Еуропадағы ең ірі мемлекет,жерінің ауданы жағынан ол Ұлыбританиядан екі есе үлкен .Францияның құрамына Корсика аралы, Жерорта теңізі мен Бискай шығанағындағы ұсақ аралдар енеді . Француз одағы деп аталатын бірлестікке бес шалғай департамент (Кариб теңізі алабындағы Гваделупа, Мартиника,Оңтүстік Америкадағы Гвиана ,Үнді мұхитындағы Реюньон, Атлант мұхитындағы Сен – Пьер мен Микелон) және т.б. жатады.Жалпы ауданы 127 мың км² болатын бұл иелікте 1,5 млн адам тұрады.Француздар өз елін «гексагон» (алтыбұрыш) деп атайды.Еуропаның батысында орналасқан елдің негізгі аумағының құрылықтағы шекаралары солтүстікте Бельгия мен Люксембург, шығыста Германия мен Швейцария ,ал оңтүстік – шығыста Италия және Монакомен,оңтүстік – батыста Испания және Андоррамен шектеседі.Еуропалық Одаққа енетін дамыған мемлекеттердің аралығында орналасуы Францияның еуропалық біртұтас қарым – қатынастарының дамуына оң әсер етеді.Францияның теңіздік шекаралары Жерорта теңізі, Бискай шығанағы және Ла-Манш бұғазы бөліп тұр . Жағалауларында кеме тоқтайтын қолайлы қойнаулардың болуы Францияның ежелден – ақ теңіз көлігінің дамуына және Еуропа ғана емес, басқа дүние бөліктерінде орналасқан елдермен де сыртқы сауда экономикалық қатынастар орнатуына алғышарт болды.Франция мемлекеттік құрылымы жөнінен унитарлы республика болып табылады, әкімшілік – аумақтық бөлінісі жағынан 96 департаменттен тұрады.1958 жылы генерал Шарль де Голль елде мемлекетті басқарудың жаңа үлгісі – Бесінші республиканы орнатты. Франция республикада президенттің айрықша зор өкілеттілігі бар,ол елдің сыртқы саясатына қатысты мәселерді шешеді .Президент тағайындаған премьер – министр үкіметті басқарып, елдің ішкі жағдайына толығымен жауап береді.Елдегі заң шығарушы орган – екі палатадан сенат және ұлттық жиналыс тұратын парламент. Өнеркәсібі.Екінші дүниежүзілік соғыстан соң Франция үкіметі соғыста күйзелген экономикасын қалпына келтірумен қатар,өндірістің мүлдем жаңа салаларын дамыта бастады .1950 жылдан бері өнеркәсіп өндірісі 4 есеге жуық өсіп,өнеркәсіпте жұмыс істейтіндердің саны соңғы 20 жылда 1,5 млн адамға қысқарды. Мұның өзі еңбек өнімділігінің артуы мен өнеркәсіп жүйесінің құрылымдық өзгерістері нәтижесінде мүмкін болды .Қазіргі кезде ел өнеркәсіп өндірісінің көлемі жөнінен дүние жүзінде бесінші орын алады. Өнеркәсіп елдегі ұлттық жиынтық өнімінің 25,4 %-ын береді.Елдің экономикалық қуаттылығын символы болып келген дәстүрлі өнеркәсіп салалары соңғы онжылдықтарда өзінің жетекші рөлінен айырылып, жаңа салаларға жол беруде.Лотарингия темір кені алабының қорын пайдаланатын қара металлургия өнеркәсібі 20 ғасырдың 70-жылдарынан бастап дағдарысқа ұшырады.Оған Еуропа мен дүние жүзі нарығында неғұрлым қуатты бәсекелестердің Бразилия, Шығыс Еуропа елдері ,Корея және т.б. пайда болуы әсер етті.Еуропалық Одақ шеңберінде өнеркәсіптің осы саласын дамытуға бағытталған шаралар нәтижесінде өндірісті неғұрлым тиімді ұйымдастырып, қайта жабдықтауға мүмкіндік туды. Орталық аудандардағы тиімсіз кәсіпорындар жабылып, негізгі металлургиялық кешендер солтүстіктегі Дюнкерк маңы мен Лотарингиядағы Мозель өзені аңғарындағы шоғырланған.Қазіргі кезде жылына 19 млн т болат өндіріледі.Алюминий өндірісінде де аумақтық өзгерістер болды бұрын олар,негізінен, Альпы мен Пиреней аудандарындағы су электр станциялары маңында орналасса ,қазіргі кезде шеттен әкелінетін шикізатты қабылдап алатын портты қалаларға көшірілген .Құрамына тоқыма, бояулар жасау, кілем тоқу,еден төсеніштерін шығару өндірісі енетін Францияның мата өнеркәсібі дүние жүзіндегі жетекші орнын жоғалтқан жоқ.Бұл салада әсіресе жүн маталарын шығарудан дүние жүзінде бірінші орын алатын «Шаржер – текстиль», мақта маталарын шығаруға маманданған DMC компаниялары көзге түседі .Қазіргі кезде сырттан әкелінетін жүн мен мақтадан басқа, бұл кәсіпорындарда жасанды талшықтар да кеңінен пайдаланылады.Негізгі орталықтары – Мюлуз,Труа, Лион және Париж маңы. Машина жасау өнеркәсібінде көлік қатынасындағы машиналар мен электр техникасын жасау салалары күшті дамыған.Дүниежүзілік автомобиль өндірісінің дамуында елдің айрықша орны бар.1898 жылы ағайынды Рено негізін салған фирма алғашқы автомобилін жасап шығаратын болатын, арада 15 жыл өткен соң бұл шағын кәсіпорын алуан түрлі машина шығаратын аса ірі концернге айналды.Қазіргі кезде бұл концерн мемлекеттік болып саналады.Мұнда жүк автомобильдері, автобустар, ауыл шаруашылығы машиналары, сондай – ақ кемелер мен ұшақтардың қозғалтқыштары жасалады . Францияда жылына 3,5-4 млн автомобиль жасалса , соның 9/10 бөлігі жеңіл көлік болып табылады . Қазіргі кезде жеңіл автомобильдер , негізінен , Рено кәсіпорны мен жеке меншік Пежо – Ситроен концернде жасалады .Француз компаниялары дүние жүзінің 30 елінде автомобиль тетіктерін жинайтын зауыттар ашқан .Елде жасалған автомобильдердің 60 ы шетке шығарылады.Көбінесе француз жеңіл көліктерін Португалия, Испания , Бразилия және Оңтүстік – Шығыс Азия елдері сатып алады . Сыртқы экономикалық байланыстар . Франция экономикасы дүниежүзілік шаруашылықтын ажырамас бөлігіне айналды.Сыртқы сауда экономикалық өрлеуге негіз болып отыр, оған оң сальдо тән.Экспорт көлемі жөнінен ел батыс Еуропада тек Германияны ғана алға салады, Францияның сыртқа шығаратын тауарларының жалпы құны дүниежүзілік тауар экспортының 5,1% -ын құрайды. Экспорт құрылымында машиналар мен жабдықтар 43 және ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізаты 20 басым болып отыр .Соңғы жылдары әскери техника мен қару – жарақты сыртқа сату жөнінде АҚШ – тан кейінгі екінші орынға шықты.Импорт көлемі жөнінен Франция Жапониямен қатар АҚШ ,Германиядан кейінгі үшінші орынды бөліседі.Франция – халықаралық туризм орталығы.Қазіргі кезде Франция жылына 77 млн –дай шетел туристері қабылдайды.Елдің сыртқы экономикалық байланыстарын дамытуда туризмнің маңызы зор . Франция мен Қазақстан Республикасы арасындағы өзара байланыстар. Француз Республикасы ресми түрде 1992 жылдың 7 қаңтарында Қазақстан Республикасының егемендігін мойындады.Екі ел арасындағы дипломатиялық қарым – қатынастар Франция Сыртқы істер министрі Золлан Дюманың 1992 жылы 25 қаңтарда Алматыға келген ресми сапары барысында орнады.Көп ұзамай Алматыда Франция елшілігі ашылды.1992 жылы қырқүйек айында Қазақстан Республикасы Президент Н.Ә.Назарбаевтың Францияға барған сапарында екі ел арасында өзара достық, түсінушілік және ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды .Бұл келісімде энергетика, пайдалы қазбаларды өндіру, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы саласында және ғылыми зерттеулер, мамандар дайындау ісінде ынтымақтастық мәселелері қамтылады.Франция үкіметі Қазақстанға экономикалық жәрдем ретінде 1993 жылы 300 млн француз франкі көлемінде несие берді.

  1. Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density // — United Nations Statistics Division, 2012.
  2. (2019).
  3. . International Monetary Fund.
  4. (ағыл.) (PDF). United Nations Development Programme (10 December 2019). Тексерілді, 10 желтоқсан 2019.
  5. Сонымен қатар Еуро одаққа мүше болғандықтан .eu үйшігінде қолданады.
  6. Майотта (Маоре) аралының аймағы — даулы аумақты басқаратын Франция мен Комор арасындағы аумақтық дау-дамайдың нысаны. Францияның әкімшілік-аумақтық бөлінуіне сәйкес, Майотта Францияның шетелде орналасқан аймағы мәртебесіне ие. Комордың әкімшілік-аумақтық бөлінуіне сәйкес, Майотта Комор Одағы мемлекетінің төрт автономды аралдарының бірі мәртебесіне ие.
  7. 1958 ж. Франция конституциясы. III бөлім. 20-23 баптар.

Франция
Франция, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Координаттар, 85000, 56667, 85000, 56667, фр, france, fʁɑ, тыңдау, ресми, атауы, Француз, Республикасы, фр, république, française, blik, fʁɑ, sɛz, тыңдау, Батыс, Еуропадағы, ең, ірі, мемлекет, жерінің, ауданы, жағынан, ол, Ұлыбрит. Franciya Til Bakylau Өndeu Koordinattar 46 51 00 s e 2 34 00 sh b 46 85000 s e 2 56667 sh b 46 85000 2 56667 G O Ya Franciya fr France fʁɑ s tyndau resmi atauy Francuz Respublikasy fr Republique francaise ʁe py blik fʁɑ sɛz tyndau Batys Europadagy en iri memleket zherinin audany zhagynan ol Ұlybritaniyadan eki ese үlken Franciyanyn kuramyna Korsika araly Zherorta tenizi men Biskaj shyganagyndagy usak araldar enedi Francuz odagy dep atalatyn birlestikke bes shalgaj departament Karib tenizi alabyndagy Gvadelupa Martinika Ontүstik Amerikadagy Gviana Үndi muhityndagy Reyunon Atlant muhityndagy Sen Per men Mikelon zhәne t b zhatady Halyk sany 65 8 mln adam Francuzdar oz elin geksagon altyburysh dep atajdy Europanyn batysynda ornalaskan eldin negizgi aumagynyn kurylyktagy shekaralary soltүstikte Belgiya men Lyuksemburg shygysta Germaniya men Shvejcariya al ontүstik shygysta Italiya zhәne Monakomen ontүstik batysta Ispaniya zhәne Andorramen shektesedi Francuz Respublikasy fr Republique francaiseBajrak EltanbaҰran Liberte Egalite Fraternite Azattyk Tendik Bauyrlastyk Әnuran Marseleza tyndau akp Franciyanyn ornalasuy koyu zhasyl Europada ashyk zhasyl zhәne koyu sur Euroodakta ashyk zhasyl TarihyҚuryldy 486 zhyl Frank memleketi tamyz 843 zhyl Verden kelisim 22 kyrkүjek 1792 zhyl Birinshi Francuz respublikasy zhariyalandy 4 kazan 1958 zhyl Birinshi Francuz respublikasy Memlekettik kurylymyResmi tili francuz tiliElorda ParizhIri kalalary Parizh Marsel Lion Tuluza Nicca Nant Strasburg Monpele Bordo LillҮkimet tүri aralas demokratiyalyk respublikaPrezidenti Premer ministri Franciya senaty toragasy Ұlttyk zhinalys toragasy Emmanuel Makron Eduar Filipp Zherar Larshe Rishar FerranGeografiyasyZher aumagy Barlygy su beti Әlem bojynsha 42 shi oryn 640 679 1 km 0 26 Zhurty Sarap 2019 Tygyzdygy 67 022 000 2 adam 21 shi 104 adam km 106 shy EkonomikasyZhIӨ AҚT Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 3 061 trln 3 10 shy 47 223 3 26 shy ZhIӨ nominal Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 2 707 trln 3 7 shi 41 761 3 22 shi ADI 2018 0 891 4 ote zhogary 26 shy Etnohoronim francuz francuzdarValyutasy EuroҚosymsha mәlimetterInternet үjshigi fr 5 ISO kody FRHOK kody FRATelefon kody 33Uakyt beldeuleri 1 2Franciya buryngy prezidenti Nikolya Sarkozi Europalyk Odakka enetin damygan memleketterdin aralygynda ornalasuy Franciyanyn europalyk birtutas karym katynastarynyn damuyna on әser etedi Franciyanyn tenizdik shekaralary Zherorta tenizi Biskaj shyganagy zhәne La Mansh bugazy bolip tur Zhagalaularynda keme toktajtyn kolajly kojnaulardyn boluy Franciyanyn ezhelden ak teniz koliginin damuyna zhәne Europa gana emes baska dүnie bolikterinde ornalaskan eldermen de syrtky sauda ekonomikalyk katynastar ornatuyna algyshart boldy Franciya memlekettik kurylymy zhoninen unitarly respublika bolyp tabylady әkimshilik aumaktyk bolinisi zhagynan 96 departamentten turady 1958 zhyly general Sharl de Goll elde memleketti baskarudyn zhana үlgisi Besinshi respublikany ornatty Franciya respublikada prezidenttin ajryksha zor okilettiligi bar ol eldin syrtky sayasatyna katysty mәselerdi sheshedi Prezident tagajyndagan premer ministr үkimetti baskaryp eldin ishki zhagdajyna tolygymen zhauap beredi Eldegi zan shygarushy organ eki palatadan senat zhәne ulttyk zhinalys turatyn parlament Mazmuny 1 Franciyanyn en үlken aglomeraciyalary 2 Tarihy 3 Sayasaty 3 1 Memlekettik zhүjenin negizderi 3 2 Atkarushy bilik 3 3 Zan shygarushy organ 4 Өnerkәsibi 5 Ekonomikasy 5 1 Syrtky ekonomikalyk bajlanystar 6 Tabigaty 7 Қazakstan men Franciya 8 Әdebieti 9 Өneri 10 Franciyanyn ekonomikalyk geografiyalyk zhagdajy zhәne kuramy 11 DerekkozderFranciyanyn en үlken aglomeraciyalary ӨndeuҚala Adamdar sanyParizh 10 9 mlnMarsel 1 6 mlnLion 1 4 mlnLill 1 3 mlnTuluza 1 1 mlnNicca 900 mynNant 577 mynTulon 253 mynMonpele 248 myn Franciyada francuzdardan bolek bretandyktar flamandyktar baskiler korsikalyktar turady Europadagy halky en tygyz konystangan el osy Franciya 1945 1960 zhyldar arasynda halyk sany zhyldam osti Қazirgi kezde elde 63 mln nan 2012 asa halyk turady Tabigatynda francuzdar ote mejrimdi konildi akzharkyn halyk Olar ojlaryn tikelej ajtatyn birbetkej minezge ie Tarihy ӨndeuTolyk makalasy Franciya tarihy Napoleon Bonapart Franciya aumagyn adamdar en ezhelgi zamannan bastap mekendegen Paleolit pen mezolittin gylymga belgili negizgi mәdenietterinin birkatary Franciyadagy zher ataularyna bajlanysty shell ashel muste orinyak solyutrej madlen azil tardenuaz Ontүstik Franciyadagy paleolit kezenine tәn үngirler Fon de Gom Lasko Montespan t b zhartastarga salyngan suretterimen kopke tanymal Erte paleolit dәuirinde Franciya aumagynda kampiniya mәdenieti tajpalary omir sүrgen b z b 6 4 mynzhyldyktar Sena Uaza Marna ozenderinin alaptarynan algashky eginshilik kural sajmandary b z b 3 mynzhyldyk tabyldy B z b 6 5 gasyrlarlardan bastap b z 1 mynzhyldyktyn sonyna dejin Franciya aumagyna kelt tajpalary konystandy Rimdikter olardy galldar dep atady sondyktan bүkil el Galliya atandy Ontүstik batysta negizinen iberler turdy b z b 6 gasyrdan bastap Zherorta tenizi zhagalaularyna grekter oz ielikterinin negizin kalady Olardyn ishinde negizgisi Massaliya kazirgiMarsel boldy B z b 2 gasyrdyn sony 1 gasyrdyn ortasynda Galliyany rimdikter zhaulap aldy Galldar Rim imperiyasyna karsy erlikpen shajkasty Degenmen kүsh ten emes edi Rim үstemdigi eldin kop boliginde ondiristin damygan kul ielenushilik әdisinin ornyguyna sebep boldy koptegen kalalar salyndy Lion Nim Bordo t b 2 4 gasyrlarda Franciyada hristian dini taraldy Romandanu procesinin nәtizhesinde kelt tilderin latyn tili ygystyryp shygardy 3 gasyrda bastalgan Rim imperiyasyndagy sayasi dagdaryska bajlanysty Galliyada tauarly ondiristin kolemi kyskaryp Italiyamen ekon bajlanystar әlsiredi 4 5 gasyrlarda german tajpalarynyn basa koktep kirui el aumagyndagy Rim үstemdigin tүpkilikti zhojdy Zhanadan burgundtardyn 406 vestgottardyn 418 memleketteri kuryldy 486 zh frankter Galliyadagy songy rim ieligin basyp aldy k Frank memleketi Karl 10 gasyrdan bastap el Franciya dep atala bastady 987 zh frank tagyn Kapetter әuleti ielendi Birtutas koroldik is zhүzinde bir birine tәuelsiz koptegen ielikterge bolinip ketti 10 gasyrda bir birine tuystas eki iri halyk Luara ozininin soltүstigine karaj soltүstik francuz zhәne ontүstikte Bretan tүbegine bretan halky kalyptasty Algashynda korol ieligi domen Franciyanyn soltүstik boligindegi Parizh ben Orleannyn ajnalasynda gana boldy 11 12 gasyrlarda krest zhoryktaryna bajlanysty ontүstiktegi kalalardyn Bordo Tuluza Nim Marsel t b gүldenui bastaldy Egis kolemi artyp dәndi dakyldardyn sorttary men mal tukymy zhaksardy Қoloner әsirese shuga toku zhogary damydy Soltүstik Franciyadagy kalalardyn damuy men zheke ajmaktar arasyndagy ekonomikalyk bajlanystardyn keneyui eldin bul boligindegi sayasi bytyrankylykty zhoyuga manyzdy algysharttar zhasady 13 gasyrdyn bas kezinde Angliya koroldigi Soltүstik Franciyanyn kopshilik boliginde bilik kurdy 13 gasyrdyn 2 zhartysynda eldin ortalyktanuy kүshejip Parizh onyn sayasi zhәne ekon ortalygynana ajnala bastady 14 gasyrdyn bas kezinde korol ieligi eldin kopshilik boligin alyp zhatty 1302 zh үsh soslovie okilderinen kurylgan Bas Shtattar shakyryldy Ol orttalyk okimet biliginin kүsheyuine kyzmet etti Birak Zhүz zhyldyk sogys Franciyanyn damuyn tezhedi Sogys kimyldary tonau salyktardyn osui halyktyn azayuyna ondiris pen saudanyn kuldyrauyna alyp keldi 15 gasyrdyn 2 zhartysynan bastap Franciya ekonomikasy birtindep kalpyna kele bastady Korol biligi nygajyp elge zhanadan Burgundiya Pikardiya Niverne gercogtikteri kosyldy 15 gasyrdyn sonynda Provans pen Bretan bagyndyryldy 16 17 gasyrlarda Franciya Batys Europadagy үstemdik үshin Gabsburgter әuletimen Қasietti Rim imperiyasy zhәne Ispaniyamen sogystar zhүrgizdi Ұzakka sozylgan sәtsiz sogystar eldin materialdyk resurstarynyn eleuli sarkyluy salyktardyn osui men ekonomikanyn keri ketuinin nәtizhesinde teren kogamdyk sayasi dagdarys kalyptasty Halyktyn әr tүrli toptarynyn әleumettik narazylygynyn ideologiyanyn negizi sol kezdegi ken taragan kalvin ilimi boldy bul ilimdi zhaktaushylardy gugenottar dep atady El katolikter men gugenottar bolyp ekige zhikteldi Olardyn absolyutizmmen zhәne ozara kүresi uzakka sozylgan azamat sogysyna Dini sogystarga ulasty Onyn sharyktau shegi 1572 zh 24 tamyzda Parizhde gugenottardy zhappaj kyrgynga ushyratu boldy Varfolomej tүni Bilikke kelgen Burbondar әuleti dini sogystardy toktatyp katolik dinin Franciyadagy resmi din retinde bekitti al gugenottarga din ustanu erkindigi berildi Lyudovik XIV kezinde Franciyany is zhүzinde birinshi ministr kardinal A Zh P Rishele biledi 1634 48 Ol korol biligin eleuli nygajtyp eldin ortalyktanuyn kүshejtti Otyz zhyldyk sogystyn nәtizhesinde Franciya ozine Elzasty kosyp alyp Europadagy en kuatty monarhiyaga ajnaldy 1701 1714 zh ispan tagy үshin bolgan sogysta Angliya Avstriya men olardyn odaktastary Franciyanyn Europadagy үstemdigine toskauyl koyuga tyrysty Zheti zhyldyk sogysta 1756 63 Franciya Үndistan men Kanadadagy otarlarynyn kopshiliginen ajrylyp Ұlybritaniyaga beruge mәzhbүr boldy 1789 zh bastalgan Francuz revolyuciyasy nәtizhesinde monarhiya men feod tәrtipter zhojylyp Birinshi respublika zhariyalandy 1792 zh revolyuciyalyk sogystar bastaldy Ol Napoleon Bonoparttyn bilikke keluimen zhәne Europany tүgel kamtygan sogystyn nәtizhesinde Franciyanyn zheniluimen ayaktaldy Elde korol biligi kalpyna keltirildi 1848 zh akpan revolyuciyasynyn nәtizhesinde Ekinshi respublika ornady Liberaldar men socialisterdin arasyndagy zhanzhaldy pajdalangan Lui Napoleon 1852 zh Ekinshi imperiyany zhariyalap takka otyrdy 1870 1871 zh Franciya Prussiya sogysynyn nәtizhesinde Franciya Elzas pen Lotaringiyadan ajrylyp Ekinshi imperiya zhojyldy 19 gasyrdyn sonynda otarshyldyk imperiyanyn kuryluy negizinen ayaktaldy 1914 18 zh birinshi dүniezhүzilik sogyska Franciya Antantanyn kuramynda katysty 1919 zh Versal bitim sharty bojynsha Franciyaga Elzas pen Lotaringiya kajtaryldy 1920 30 zh elde ekonomikalyk dagdarystar zhii zhii bolyp turdy Nәtizhesinde zhumysshy kozgalysy kүshejip fashistik ujymdar kuryldy 1936 zh Halyktyk majdan kurylyp fashistik ujymdarga tyjym salyndy enbekshilerdin zhagdajyn zhaksartu zhonindegi sharalar 40 sagattyk zhumys aptasyn akysy tolenetin demalys engizu t b zhүzege asyryldy 1938 zh Halyktyk majdan ydyrady Ekinshi dүniezhүzilik sogys Franciya үshin sәtsiz bastaldy 1940 zh Franciyany Germaniya okkupaciyalady Ministrler kabinetinin zhana toragasy marshal Anri Peten Germaniyamen bitimge kol kojyp eldi eki ajmakka boluge kelisti Onyn bireui nemister basyp algan Solt zhәne Ontүstik batys Franciya aumagy bolsa ekinshisi Franciyanyn kalgan boligi men tenizdin ar zhagyndagy aumaktar engen astanasy Vishi kala bolgan avtonomdy francuz memleketi atangan ajmak boldy Marshal Peten osy francuz memleketinin prezidenti bolyp tagajyndaldy 1944 zh Franciyany odaktastar әskeri azat etti Alzhirdegi Francuz Ұlttyk azat etu komiteti ozin Francuz Respublikasynyn Uakytsha үkimeti dep zhariyalady 1946 zh Tortinshi respublikanyn konstituciyasy kabyldandy 1949 zh Fracniya NATO nyn kuramyna kirse de 1966 zh onyn әskeri kurylymynan shykty Sogystan kejin F nyn otarlyk zhүjesi ydyraj bastady 1954 zh segiz zhyldyk sogystan kejin F Үndikytajdy tastap shykty 1954 zh 1 karashada Alzhirde ult azattyk koterilis bastaldy 1956 zh nauryzda Franciya Marokko men Tunistin tәuelsizdigin mojyndauga mәzhbүr boldy 1956 zh karashada Franciya Egipetke karsy agylshyn francuz izrail agressiyasyna belsene katysty Osyndaj kiyn zhagdajda 1957 zh Batys Europadagy birneshe memleket Ortak rynok kuru zhoninde shart zhasasty Degenmen Alzhirdegi sәtsizdikter Suec arandatushylygynyn kүjreui әskeri shygyndardyn kobeyui Tortinshi respublikanyn dagdarysyna әkep sokty Armiya men elde reakciyalyk kүshter bas koterdi 1958 zh mamyrda olar Alzhirde respublikaga karsy bүlik bastady Alzhirdegi francuz armiyasynyn basshylygy da bүlikshilerge kosylyp general Sharl de Goll bastagan Ұlttyk kutkaru үkimetin kurudy talap etti 1 mausymda Ұlttyk zhinalys Golldin totenshe okilettilik zhonindegi zan zhobalaryn makuldady 1958 zh Besinshi respublikanyn konstituciyasy atkarushy bilik kukyktaryn kenejtti Prezident Ұlttyk zhinalysty taratu mүmkindigine ie bolyp referendum otkizuge zan zhobalaryn usynu totenshe zhagdajlarda bүkil okimet biligin oz kolyna aluga kukyly boldy 1958 zh 21 zheltoksandagy sajlaudyn nәtizhesinde Goll prezident bolyp sajlandy 1958 60 zh Afrikadagy francuz otarlary Gvineya Sudan Senegal Madagaskar Dagomeya Niger Zhogargy Volta Pil Sүjegi zhagalauy Chad Ortalyk Afrika Respublikasy Kongo Gabon Mavritaniya Togo men Kamerun tәuelsizdikke ie boldy 1962 zh uzakka sozylgan sogystan kejin Alzhir tolyk tәuelsizdikke kol zhetkizdi 1960 90 zh Franciya ekonomikasy damygan demokrat kogamy tolyk kalyptaskan әlemdegi zhetekshi elderdin birine ajnaldy 1981 zh el prezidenti bolyp birinshi ret socialist Fransua Mitteran sajlandy 1995 zhyldan el prezidenti Zhak Shirak boldy Sayasaty ӨndeuTolyk makalalary Franciyanyn әkimshilik bolinui Franciya ajmaktary zhәne Franciya departamentteri Franciyanyn әkimshilik kartasy Franciyanyn sheteldegi ielikteri Franciya 18 ajmakka bolingen onyn 12 si Europa kurlygynda bireui Korsika Korsika aralynda tagy beseui muhittyn argy zhagynda ornalaskan Ajmaktarda zandy avtonomiya zhok birak olar salyktardy ozderi belgilej alady zhәne byudzhetterdi bekitedi 18 ajmak 101 departamentke sondaj ak Lion metropoliyasyna bolinedi ol 342 okrugten zhәne 4039 kantonnan turady Franciyanyn negizin 36 682 kommunalar kurajdy Parizh departamenti zhalgyz kommunadan turady Muhittyn argy zhagyndagy bes ajmaktyn әrkajsysy Gvadelupa Martinika Francuz Gvianasy Reyunon Majotta bir bolimnen turady Korsika ajmagy kuramyna 2 departament kiredi metropoliyanyn baska ajmaktarynan kurlyktagy Franciyadan erekshelenetin әkimshilik aumaktyk birliktin erekshe mәrtebesine ie Onda ortalykka bagynbajtyn tәuelsiz baskaru organdary bar 2003 zhyly Korsikanyn 2 departamentin biriktiru turaly referendum sәtsiz ayaktaldy Bul ajmaktardyn barlygy Europalyk Odaktyn boligi bolyp tabylady Francuz Respublikasynyn kuramyna mynalar kiredi dep ajta alamyz Metropoliya 13 ajmakka 96 departamentke zhәne Lion metropoliyasyne bolingen 5 tenizdin argy zhagyndagy departament Gvadelupa Martinika Gviana Reyunon Majotta 6 Muhittyn argy zhagyndagy 5 ajmak Francuz Polineziyasy Uollis zhәne Futuna araldary Sen Per zhәne Mikelon Sen Bartelemi Sen Marten Erekshe mәrtebesi bar 3 ajmak Zhana Kaledoniya Klipperton Franciyanyn ontүstik zhәne Antarktikalyk ajmaktary Memlekettik zhүjenin negizderi Өndeu Tolyk makalasy Franciyanyn sayasi kurylymy Franciya prezidenttik tiptegi unitarlyk respublika Memlekettin negizgi zany 1958 zhyly 4 kazanda kabyldangan konstituciya Ol Besinshi Respublikanyn bilik organdarynyn kyzmetin rettejdi baskarudyn respublikalyk prezidenttik parlamenttik formasyn belgilejdi Franciya Respublikasynyn Konstituciyasy 2 bolim Francuz Respublikasynyn Konstituciyasy kelesi baptar bojynsha birneshe ret kajta karaldy tikelej zhalpyga birdej sajlau kukygy negizinde Prezidentti sajlau 1962 үkimet mүshelerinin kylmystyk zhauaptylygy turaly Konstituciyanyn zhana bolimin engizu 1993 zh parlamenttin biryngaj sessiyasyn engizu zhәne referendumnyn kuzyretin kenejtu 1995 Zhana Kaledoniyanyn mәrtebesine katysty uakytsha sharalardy kabyldau 1998 Ekonomikalyk zhәne Valyutalyk odak kuru erler men әjelderdin sajlanbaly mandattarga zhәne sajlanbaly funkciyalarga ten kukyly kol zhetkizui Halykaralyk kylmystyk sottyn zandy kukygyn tanu 1999 prezidenttik mandattyn merzimin 7 den 5 zhylga dejin kyskartu 2000 memleket basshysynyn kylmystyk zhauapkershiligi turaly reforma olim zhazasyn zhoyudy Konstituciyada bekitu Zhana Kaledoniya avtonomiyasyn reformalau 2007 memlekettik kurylymdy zhanartu reformasy zhәne okilettikterdi bolude tepe tendik ornatu 2008 zh Franciyada 9 mүsheden turatyn Konstituciyalyk Kenes zhumys istejdi Onyn mindeti sajlaulardyn durystygyna zhәne Konstituciyaga ozgertuler engizetin zandarga zhәne de ogan karauga usynylgan zandardyn konstituciyasyna bakylau zhasau Atkarushy bilik Өndeu Tolyk makalasy Franciya prezidentterinin tizimi Memleket basshysy zhәne atkarushy biliktin basshysy prezident kazirgi kezde Emmanuel Makron Besinshi respublikada premer ministr ishki zhәne ekonomikalyk sayasatka zhauap beredi zhәne zhalpy zharlyktar shygaruga kukyly Ol үkimettin sayasatyna zhauapty dep sanalady 20 bap Premer ministr үkimettin kyzmetin baskarady zhәne zandardyn oryndaluyn kamtamasyz etedi 21 bap Premer ministrdi respublika prezidenti tagajyndajdy Ұlttyk Assambleya onyn kandidaturasyn makuldauy kazhet emes ojtkeni Ұlttyk zhinalys kez kelgen uakytta үkimetke senimsizdik zhariyalauga kukyly Әdette premer ministr partiyanyn atynan Ұlttyk zhinalystagy kop orynga ie bolady Premer ministr oz kabinetinde ministrlerdin tizimin zhasajdy zhәne ony prezidenttin bekituine usynady Premer ministr Ұlttyk Assambleyada zandar kabyldau turaly bastama koteredi zhәne olardyn oryndaluyn kamtamasyz etedi ol sonymen birge ulttyk korganys үshin zhauap beredi Premer ministr Prezidenttin aktilerine kol koyady ony Konstituciyanyn 15 babynda belgilengen kenester men komitetterdin toragasy etip auystyrady 7 2020 zhyldyn 3 shildesinen bastap үkimetti Zhan Kasteks baskarady Zan shygarushy organ Өndeu Franciyadagy zan shygaru biligi Parlamentke tiesili onyn kuramyna eki palata Senat pen Ұlttyk Assambleya kiredi Tikelej emes zhappaj dauys beru arkyly sajlanatyn Respublika Senaty 348 senatordan turady onyn 305 i metropoliyadan 9 y shalgaj aumaktan 5 i francuz kauymdastygynan zhәne 12 si shetelde turatyn francuz azamattarynan turady Senatorlardy alty zhyldyk merzimge 2003 zhyldan bastap 2003 zhylga dejin 9 zhylga Ұlttyk Assambleya mүshelerinen bas kenesshilerden zhәne municipaldyk kenesterdin delegattarynan turatyn sajlau alkasy sajlajdy al senat үsh zhylda bir ret zhanaryp otyrady Өnerkәsibi ӨndeuEkinshi dүniezhүzilik sogystan son Franciya үkimeti sogysta kүjzelgen ekonomikasyn kalpyna keltirumen katar ondiristin mүldem zhana salalaryn damyta bastady 1950 zhyldan beri onerkәsip ondirisi 4 esege zhuyk osip onerkәsipte zhumys istejtinderdin sany songy 20 zhylda 1 5 mln adamga kyskardy Munyn ozi enbek onimdiliginin artuy men onerkәsip zhүjesinin kurylymdyk ozgeristeri nәtizhesinde mүmkin boldy Қazirgi kezde el onerkәsip ondirisinin kolemi zhoninen dүnie zhүzinde besinshi oryn alady Өnerkәsip eldegi ulttyk zhiyntyk oniminin 25 4 yn beredi Eldin ekonomikalyk kuattylygyn simvoly bolyp kelgen dәstүrli onerkәsip salalary songy onzhyldyktarda ozinin zhetekshi rolinen ajyrylyp zhana salalarga zhol berude Lotaringiya temir keni alabynyn koryn pajdalanatyn kara metallurgiya onerkәsibi 20 gasyrdyn 70 zhyldarynan bastap dagdaryska ushyrady Ogan Europa men dүnie zhүzi narygynda negurlym kuatty bәsekelesterdin Braziliya Shygys Europa elderi Koreya zhәne t b pajda boluy әser etti Europalyk Odak shenberinde onerkәsiptin osy salasyn damytuga bagyttalgan sharalar nәtizhesinde ondiristi negurlym tiimdi ujymdastyryp kajta zhabdyktauga mүmkindik tudy Ortalyk audandardagy tiimsiz kәsiporyndar zhabylyp negizgi metallurgiyalyk keshender soltүstiktegi Dyunkerk many men Lotaringiyadagy Mozel ozeni angaryndagy shogyrlangan Қazirgi kezde zhylyna 19 mln t bolat ondiriledi Alyuminij ondirisinde de aumaktyk ozgerister boldy buryn olar negizinen Alpy men Pirenej audandaryndagy su elektr stanciyalary manynda ornalassa kazirgi kezde shetten әkelinetin shikizatty kabyldap alatyn portty kalalarga koshirilgen Қuramyna tokyma boyaular zhasau kilem toku eden tosenishterin shygaru ondirisi enetin Franciyanyn mata onerkәsibi dүnie zhүzindegi zhetekshi ornyn zhogaltkan zhok Bul salada әsirese zhүn matalaryn shygarudan dүnie zhүzinde birinshi oryn alatyn Sharzher tekstil makta matalaryn shygaruga mamandangan DMC kompaniyalary kozge tүsedi Қazirgi kezde syrttan әkelinetin zhүn men maktadan baska bul kәsiporyndarda zhasandy talshyktar da keninen pajdalanylady Negizgi ortalyktary Myuluz Trua Lion zhәne Parizh many Mashina zhasau onerkәsibinde kolik katynasyndagy mashinalar men elektr tehnikasyn zhasau salalary kүshti damygan Dүniezhүzilik avtomobil ondirisinin damuynda eldin ajryksha orny bar 1898 zhyly agajyndy Reno negizin salgan firma algashky avtomobilin zhasap shygaratyn bolatyn arada 15 zhyl otken son bul shagyn kәsiporyn aluan tүrli mashina shygaratyn asa iri koncernge ajnaldy Қazirgi kezde bul koncern memlekettik bolyp sanalady Munda zhүk avtomobilderi avtobustar auyl sharuashylygy mashinalary sondaj ak kemeler men ushaktardyn kozgaltkyshtary zhasalady Franciyada zhylyna 3 5 4 mln avtomobil zhasalsa sonyn 9 10 boligi zhenil kolik bolyp tabylady Қazirgi kezde zhenil avtomobilder negizinen Reno kәsiporny men zheke menshik Pezho Sitroen koncernde zhasalady Francuz kompaniyalary dүnie zhүzinin 30 elinde avtomobil tetikterin zhinajtyn zauyttar ashkan Elde zhasalgan avtomobilderdin 60 y shetke shygarylady Kobinese francuz zhenil kolikterin Portugaliya Ispaniya Braziliya zhәne Ontүstik Shygys Aziya elderi satyp alady Ekonomikasy Өndeu Francuz avtomobilderi Temir zholy tehnikasy Aviaciyalyk tehnika Әskeri aviaciyalyk tehnika Parfyum men kosmetika Franciya zhogary damygan industriyaly agrarly el Өnerkәsip ondirisinin zhalpy kolemi bojynsha dүnie zhүzinde 4 oryn AҚSh Zhaponiya Germaniyadan kejin Europada Germaniyadan kejin 2 oryn alady Ұlttyk tabysty zhan basyna shakkandagy zhyldyk molsheleri 24990 AҚSh dollaryna ten 2003 zh Franciya avtomobilder shygaru zhoninde dүnie zhүzinde 3 oryn aviaciyalyk zhәne garyshtyk tehnika ondirisi bojynsha Europada 1 oryn alady Sondaj ak eksportka kop molsherde karu zharak AES ter үshin kural zhabdyktar himikattar matalar men kiim keshek shygarady Francuz onerkәsibinin zhetekshi salalaryna avtomobil zhasau himiya men munaj himiyasy ushak zhasau aerobustar men әskeri ushaktar elektronika metallurgiya temir zholy tehnikasyn shygaru zhatady Parfyumeriya kosmetikalyk sala men zhogary talgamdy sәndi kiimder shygaruda Franciya dүnie zhүzinde birinshi oryndy ielenedi Zhylyna shamamen 3 5 mln avtomobil shygarsa onyn zhartysyna zhuygy eksportka zhiberiledi Avtomobilderdin 90 dan astamyn Reno men Pezho Sitroen kompaniyalary shygarady Keme zhәne stanok zhasau auyl sharuashylyk mashinalary ondirisi de zhaksy damygan Himiya onerkәsibi mineraldy tynajtkyshtar sintetikalyk kauchuk pen plastmassa parfyumeriya dәri dәrmekter zhasauga mamandangan Iri munaj himiyalyk kәsiporyndary kop Himiya onerkәsibi biotehnikalyk zhәne gendik inzheneriyamen tygyz bajlanysty Tokyma onerkәsibi ozinin buryngy manyzynan ajrylsa da Franciya kiim keshek pen matalar shygarudan Europada aldyngy oryndardyn birin ielenedi makta mata zhibek sintetikalyk zhүn kendir zygyr matalary ondiriledi Francuz kәsiporyndary shygargan irimshik sharaptar konditerlik bujymdar dүnie zhүzine tanymal Өnerkәsip onimderinin 1 5 ine zhuygy Parizh ben onyn ajnalasynda sondaj molsheri Lion men soltүstik audandarda ondiriledi Auyl sharuashylyk onimderin ondirudin kolemi bojynsha Franciya dүnie zhүzinde AҚSh pen Kanadadan kejin 3 oryndy ielenedi Ol auyl sharuashylyk onimderimen ozin ozi tolyk kamtamasyz etip 40 yn eksportka shygarady Franciya Europadagy astyk sary maj iri kara etin irimshikti en kop molsherde ondiretin el Өsimdik sharuashylygynyn negizgi salasy dәndi dakyldar osiru negizgileri bidaj zhүgeri kara bidaj arpa kүrish Kartop kant kyzylshasy kүnbagys raps ta kop molsherde osiriledi Nicca onirinde gүl osiru damygan Zhүzimnin negizgi boligi sharap dajyndauga zhylyna 60 mln daj l zhumsalady negurlym belgili tүrleri shampan kagor konyak Zhemis zhidek alma almurt shabdaly Zherorta tenizi zhagalaularynda citrustyk zhemister men kara orik pen kokonis osiru damygan Iri kara 20 6 mln bas shoshka koj zhylky osiriledi Balyk aulau kәsibinin negizgi porttary Atlant muhity zhagalaularynda Bulon Loryan La Roshel ornalaskan 2005 zh elde 70 mln nan asa sheteldik turister demaldy Eksportynyn negizin onerkәsiptik kural zhabdyktar turmystyk bujymdar auyl sharuashylyk onimderi himiyalyk tauarlar men shikizattar tigin bujymdary kiim keshek ayak kiim parfyumeriya men kosmetika avtomobilder kurajdy Syrttan tutynu tauarlaryn onerkәsiptik shikizattar alady Negizgi sauda seriktesteri Germaniya Italiya Belgiya Lyuksemburg Ұlybritaniya men AҚSh Franciya Қazakstannyn sauda seriktesteri ishinde 12 oryn alady Francuz kәsiporyndary Қazakstandagy oz kyzmetinin karkynyn birtindep arttyryp keledi 2005 zh ҚR men Franciya arasyndagy tauar ajnalysy 2665 1 mln dollardy kurady Қazakstan Franciyaga munaj kentastar himiya onerkәsibinin shikizattaryn teri men astyk beredi Franciyadan negizinen dәri dәrmekter azyk tүlik onimderin kosalky bolshekter avtomobilder turmystyk elektronika sharap teniz onimderin irimshik parfyumeriya men kosmetikalyk bujymdar zhogary sәn kiimderin alady Қazirgi kezde Қazakstanda francuz kәsipkerleri aralaskan 19 shagyn kәsiporyn tirkelgen 4 francuz banki Қazakstanmen birlesip zhumys atkaruda munaj gaz tau ken energetikada kolik pen kyzmet korsetu salalarynda koptegen francuz kompaniyalary enbek etude 2004 zh 10 nauryzda Parizhde ekonomikalyk yntymaktastyk zhonindegi Қazakstan francuz үkimetaralyk komissiyasynyn kezekti altynshy mәzhilisi bolyp otti Syrtky ekonomikalyk bajlanystar Өndeu Franciya ekonomikasy dүniezhүzilik sharuashylyktyn azhyramas boligine ajnaldy Syrtky sauda ekonomikalyk orleuge negiz bolyp otyr ogan on saldo tәn Eksport kolemi zhoninen el batys Europada tek Germaniyany gana alga salady Franciyanyn syrtka shygaratyn tauarlarynyn zhalpy kuny dүniezhүzilik tauar eksportynyn 5 1 yn kurajdy Eksport kurylymynda mashinalar men zhabdyktar 43 zhәne auyl sharuashylygy onimderi men shikizaty 20 basym bolyp otyr Songy zhyldary әskeri tehnika men karu zharakty syrtka satu zhoninde AҚSh tan kejingi ekinshi orynga shykty Import kolemi zhoninen Franciya Zhaponiyamen katar AҚSh Germaniyadan kejingi үshinshi oryndy bolisedi Franciya halykaralyk turizm ortalygy Қazirgi kezde Franciya zhylyna 77 mln daj shetel turisteri kabyldajdy Eldin syrtky ekonomikalyk bajlanystaryn damytuda turizmnin manyzy zor Tabigaty Өndeu Sena ozeni Roslen koli Franciyanyn kopshilik boligi zhalpak zhapyrakty ormandar ajmagynda ornalaskan Қiyr ontүstikn zherortatenizdik subtropikter alyp zhatyr Zhagalaulary negizinen alasa akkumulyativti nemese lagunaly kurlykka eninkirep zhatkan shyganaktary bar Atlant muhity zhagalaularynda Biskaj Sen Malo Zherorta tenizi zhagalauynda Lion La Mansh pen Pa de Kale bugazdarynyn zhagalaulary abrazivti alasalau birak tik Kotanten men Bretan tүbekterinin zhagalaulary rias tipti bolyp keledi Lion shyganagynan shygyska karaj Zherorta tenizi zhagalaulary zhartasty Alpi taularynyn tenizge kelip tirelgen silemderinen kuralgan Francuz Riverasy dep atalady Aumagynyn 2 3 si eldin soltүstik ortalyk zhәne batys audandaryn alyp zhatkan alasa zhәne koterinki zhazyktar Olardyn ishindegi en үlkeni soltүstikte ornalaskan Parizh bassejni bolyp tabylady Ontүstik batysyn Akvitaniya zhazyktary alyp zhatyr Soltүstik batysynda zhazyktar Armorikan үstirtimen ulasady olar soltүstik shygysy men shygysynda biiktigi ortasha Ardenn kop boligi Franciyadan tys zherde zhәne Vogez taularymen korshalgan Ont nde tobeleri katty mүzhilgen biiktigi ortasha taulardan kuralgan audan Ortalyk Francuz massivi zhatyr Onyn ortalyk boligine Overn zhanartauly zher bederi tәn Mon Dor zhanartau kүmbezi Kantal krateri Pyup konustar tizbegi Massivtin ontүstik zhәne ontүstik batys shetinde teren kanondarmen tilimdengen karstangan tau zhazyktary zhүjesi ornalaskan Gran Kos t b Solt batys solt shygys zhәne shygys audandarynda kristaldangan alasa taular Limuzen Morvan Sevenna t b basym Alpi men Ortalyk Francuz massivinin arasynda Rona ojpaty bar Franciya aumagyna Zhogargy Rejn ojpatynyn batystagy shagyn boligi de kiredi Ontүstik batysynda submeridiandyk bagytta Batys Alpi sozylyp zhatyr Onyn biik boligi Savojya Graj Kot zhәne Tenizzhagalaulyk Alpi taulary uzynynan zhәne koldeneninen teren angarlarmen tilimdengen kristaldyk kyrattardan turady muzdyktar kop Alpinin batys zhieginde eroziyamen kүshti bolshektengen kej zherlerinde karstangan әktasty kyrattary bar biiktigi ortasha taular ornalaskan Bul taulardyn soltүstiktegi zhalgasy Yura taulary bolyp tabylady Eldin ontүstik batysyn Pirenej taulary en biik zheri Vinmal tauy 3298 m alyp zhatyr Ol soltүstiginde Akvitaniyamen teren zhazyktary bar tik betkejler arkyly zhalgasady Korsika aralynyn zher bederine biiktigi ortasha taular tәn en biik zheri Mon Sento tauy 2710 m Franciya men Batys Europanyn en biik shyny Monblan tauy 4807 m bolyp esepteledi Franciya aumagynyn kopshilik boligi gercindik katparlyk oblyska zhatady Қazirgi kezdegi Franciya aumagy kajnozojdyn sonynda ayaktalgan zhalpy koterilim nәtizhesinde kalyptaskan Negizgi kazba bajlyktary temir kentastary boksit kalij tuzdary tabigi gaz ben tas komir uran Temir kentastarynyn ken oryndary Mec Tionvil Longvi Brie Nansi Lotaringiya bassejninin Yura shogindilerimen boksittin iri ken oryndary Provanstyn mezozoj әktastarymen bajlanysty Kalij tuzdarynyn negizgi kenderi Elzasta tabigi gaz ben az molsherdegi munaj ken oryndary Akvitaniya bassejninde Franciyanyn negizgi tas komir bassejnderi Valansenn men Lotaringiya epigercindik platformanyn katparlyk irgetasymen bajlanyskan Sondaj ak volfram sүrme korgasyn myrysh kalajy altyn men kүmis kүkirt pen kүkirtti kolchedan әr tүrli kurylys materialdarynyn ken oryndary bar Eldin kopshilik boliginin klimaty konyrzhaj tenizdik shygysynda kontinenttikke otpeli Zherorta tenizi zhagalaularynda zherortatenizdik subtropiktik zhazy kurgak kysy zhauyndy Shygysy men soltүstik shygysyndagy zhazyktar men alasa taulardagy kantar men akpan ajlaryndagy ortasha temperatura 1 3 S batysy men ontүstik batysynda 5 7 S ontүstiginde 8 10 S ka ten Zhazyktardagy shilde men tamyz ajlaryndagy ortasha temperatura soltүstikte 16 18 S ontүstik batys pen ontүstikte 20 24 S Zhyldyk zhauyn shashynnyn en zhogargy molsheri 1500 2000 mm Alpinin batys betkejlerine Vogez Sevenna men Pirenej taularynyn batys boligine tүsedi Bretan men Kotanten tүbekterinde Batys Akvitaniyada bul korsetkish 800 1200 mm ge baska zhazyktarda 600 800 mm ge ten Zhauyn shashynnyn en az molsh 500 800 mm Rona ojpatyna tau angarlary men Zherorta tenizi zhagalaularynyn shygys boligine tүsedi Zhazyktarda turakty kar zhamylgysy kalyptaspaganmen zhyl sajyn kar zhauady Taulardagy turakty kar zhamylgysy 500 1000 m biiktikte bajkalady 2500 3000 m biiktikte ol 7 ajdan 11 ajga dejin saktalady Қri ozenderi Luara Rona Sena Garonna Eldin soltүstik pen batys audandaryndagy ozender ken zhazyktarmen agady zhanbyr suymen tolygady zhyl bojy suy mol bolyp betine muz katpajdy Өzenderinde keme katynasy bar bir birimen kanaldar arkyly zhalgastyrylgan Alpi men Pirenej taularynan bastalatyn ozender teren zhazyktarmen agyp otedi kar men muzdyktardyn erigen suymen tolygady Franciya aumagynda Zheneva kolinin ontүstik boligi ornalaskan elde baska iri kolder zhok Ormandar el aumagynyn 27 yn alyp zhatyr Қri orman massivteri Akvitaniyanyn batysynda negizinen kolmen otyrgyzylgan samyrsyn ormandary Parizh bassejninin shygysy men Alpi zhәne Pirenej taularynda Akvitaniyanyn shygysynda emen ormandary kolmen otyrgyzylgan talshyn ormandarymen үjlesedi subtropiktik butalar kezdesedi Eldin soltүstiginde shamshat emen shegirshin ormandary osedi Ontүstiginde emennin mәngi zhasyl tүrleri samyrsynnyn ontүstik tүrlerinen kuralatyn sirek ormandar gariga men makvis butalary basym Biiktigi ortasha taularda ormandar tau basyna dejingi zherlerdi alyp zhatyr Ormandy audandardy taulardy zhabajy orman mysygy tүlki elik zhabajy shoshka aktiin koyan bugylar akkister mekendejdi Biik taularda taueshki zhajran alpi suyry atzhalman kezdesedi Қur shil taukudiret sauyskan torgajlar kogershin zhylkyshy kyrgi kezkujryk t b kustar ken taragan Ontүstigindende flamingo kezdesedi Өzenderi men Franciyany korshagan tenizderde balyk kop 3 mynnan astam korgalatyn aumaktar 1975 Ұlttyk sayazhajlar Ekren Sevenn Vanuaz t b koptegen rezervattar men koryktar bar Қazakstan men Franciya Өndeu N Sarkozi zhәne Nazarbaev N A Қazakstan men Franciya arasyndagy tauar ajnalymy 2008 zhyly 6 201 milliard dol lar dy kurady Al Қazakstan Fran ciyaga negizinen munaj metaldar zhәne metall kurylgylaryn himiya onimderin auylsharuashylyk onim derin eksportka shygaryp keledi Қazak stan bolsa Franciyadan elektr zhәne elek trondyk bujym dar zhәne onyn zhab dyktaryn medicinalyk dәri dәrmek avto kolik tamak onimderin zhәne kury lys materialdaryn alady Osy tusta ajta ke tejik Franciya eli talyk tauarlar retinde sharap teniz onimderi shikizattaryn kiim keshekter tagy baska turmyska ka zhetti bujymdardy zhetkizedi Eki eldin birin biri investiciya lau korsetkishi de zhyl otken sajyn zhaksaryp keledi Franciya Ekono mika ministrli gi nin derekteri bojynsha Franciya Қazak stan Respublikasynyn ekonomi kasyna zhalpy kolemi 2 005 milliard euro kole minde karzhy saldy Al Қazak stannyn Fran ciya ekonomikasyna bagyttagan in vesticiyasy 10 mil lion eurony kurajdy Onyn 4 mil lion eurosy 2008 zhyly sa lyn gan Қazirgi kezde Қazakstanda Fran ciyanyn birkatar kompaniya lary tabysty zhumys isteude Әsi re se eki el arasyndagy yntymak tastyk otyn energetika sala syn da zhaksy zholga kojylgan Mysaly kazirgi kezde 40 tan astam fran ciyalyk kompaniya Қazakstannyn munaj gaz tau ken ondirisi ener getika kolik zhәne kyz met korsetu salalarynda zhumys zhasauda Osy zhyldyn 1 kantaryndagy zhagdaj boj ynsha Қazakstanda francuz kapitalynyn katysuymen 25 kәsiporyn ojdagydaj kyz met at karuda Bul kәsiporyndar negizinen sauda kolik logistikalyk kyzmet termen ajnalysady Қazakstan Franciya katy nastarynda aldagy uakytta karzhy bank yntymak tastygynan kop үmit kүtuge bolady Bugan kazirgi kezde Қazakstanda Sosete Zhenegәl Nateksis Bank Popүleg BNP Pәgiba zhәne Kәlion bankteri nin zhumys isteui nakty dәlel bolady Memleket basshylarynyn kez desui men zhүrgizgen kelissoz derinde naktylanganyn daj eki memlekettin ekonomikalyk bajla nystaryn damytuda Үkimetaralyk ekonomikalyk yntymaktastyk zhonindegi komissiyanyn zhumysyn on bagalauga bolady Zhalpy 1992 zhyldan beri zhumys istep kele zhatkan atalgan komissiya osy aralykta segiz otyrys otkizgen Olarda Қazakstan men Franciya karym katynastaryn damytuga katysty koptegen mәseleler talkylanyp zhүr Қazakstan men Franciya arasyndagy mәdeni gumanitarlyk katynastar da songy zhyldary ojdagydaj damyp keledi 1993 zhyly eki eldin arasynda osy salada gy bajlanystaryn zhandandyruga bagyt talgan үkimetaralyk kelisim zhasalgan Osy katynastar bүginde eki el halkynyn mәdeniet pen oner salalaryndagy baj lanystyn negizi bolyp otyr Sodan bergi uakytta Almatyda Alyans Fgansez mәdeni bilim agenttiginin okildigi ashyldy Bul agenttiktin 139 elde filialdary zhu mys istejdi Olar negizinen Franciya үki metinin frankofoniya zhәne mәdeni gu manitarlyk yntymaktastykty damytu dagy basty kuraly bolyp tabylady Sondaj ak Қazakstan men Franciya arasynda bilim beru zhonindegi katynastar da ojdagydaj damyp keledi Қazakstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev baspasoz mәslihatynda atap otkenindej Bola shak bagdarlamasy bojynsha Қazakstan nyn koptegen zhastary Franciyanyn bedeldi zhogary oku oryndarynda bilim alyp kazirgi kezde el ekonomikasynyn damuyna үles kosyp zhatyr Әdebieti ӨndeuFranciya aumagynda bir birimen tygyz bajlanysty bolgan birneshe әdebiet omir sүrdi Negurlym erterekte kalyptaskany zhyrlary men anyzdary saktalmagan keltterdin galldardyn әdebieti onyn bir tarmagy breton әdebieti boldy 10 gasyrdan bastap eldin ontүstiginde provansal әdebieti dami bastady Katalon әdebieti Russilondagy ajmaktyk shenberden asa almady 18 gasyrga dejin latyn tilindegi әdebiet basym boldy Ortagasyrlyk auyz әdebieti kejinirekte ondelgen nemese zhazyp alyngan kүjinde saktalgan zhyrlardan anyzdar men ertegilerden bastalady Francuz tilindegi algashky zhazba әdebiet dini takyrypka arnalgan shygarmalar Қasietti Evlaliya turaly kantilena t b 9 gasyrdyn 2 zhartysyna zhatady 10 11 gasyrlarda әskeri zhasaktardyn arasynda latyndyk dәstүrlermen de auyz әdebietimen de tanys zhonglerler shygargan algashky epikalyk poemalar zhestalar pajda boldy Olar 8 10 gasyrlardagy tarihi okigalarga arnaldy Ұly Karl men onyn serikterine arnalgan Roland turaly zhyr t b 13 gasyrda saraj many serilik bagyttagy kurtuazdyk әdebiet zhәne kalalyk әdebiet pajda boldy 14 15 gasyrlarda akyndar kurtuazdyk lirika әdisterin damyta otyryp buryngy poetik takyryptardy zhetildirdi 14 15 gasyrlardagy serilik romandar ulttyk mәseleler men folklorlyk әuenderge toly boldy Melyuzina 14 g Zhan de Santre tarihy 15 g 15 gasyrdyn sonynda Franciya Қajta orleu dәuirine otti Italiyamen karym katynas kүshejip kitap basu isi dami bastady antikalyk dүniege degen kyzygushylyk osti Қajta orleu әdebietinin negurlym zharkyn okili Fransua Rable boldy 16 gasyrdyn ortasynda Franciya akyndary poeziyanyn adamgershilik mazmunyn terendetip ony zhana formalarmen sonet oda bukolika epik poema t b bajytty ulttyk әdebi tildin kalyptasuyna zhagdaj zhasady 17 gasyrdyn bas kezinde francuz әdebietinde realistik klassicizm barokkolyk bagyttar pajda boldy Klassicizm komediyasynyn negizin salushy әri asa kornekti okili Zh B P Moler boldy 17 gasyrdyn sonyna taman francuz mәdenietinde agartushylyk tendenciyalar kүshejdi Rokoko әdebieti pajda boldy 18 gasyrdyn 1 zhartysynda komediya men roman zhanry damydy Komediya Moler dәstүrin zhalgastyrsa Sh Dyufreni Zh F Renyar t b A R Lesazh 1668 1747 shygarmalarynda әleum otkirlik pen turmystyk realizm kүshejdi Tyurkare 1709 Francuz omirin Sh L Monteske Parsy hattary 1721 satiralyk turgydan sheber bejneledi 18 gasyrdyn 1 zhartysyndagy әdebiette F M Volter zhetekshi rol atkardy 1751 zhyldan bastap D Didro Zh L Dalamber t b agartushylar Enciklopediya shygara bastady Didro meshandyk drama zhanryn kalyptastyrdy Onyn izbasarlarynyn katarynda M Zh Seden 1719 97 L S Merse 1740 1814 P O K Bomarshe t b boldy Agartushylyk racionalizmnen aulaktau әdebiette sentimentalizm pajda boldy Onyn kornekti okili Zh Zh Russonyn shygarmalarynda adamdardyn zhana tipi sipattaldy Francuz romantizminin 2 kezeni V Gyugo shygarmashylygynan ajkyn korindi Realizm belgileri P L Kurenin 1772 1825 pamfletterinde P Zh Beranzhe E Moro O Barbelerdin satiralyk olenderi men әnderinde pajda boldy Realizmdegi psihol bagyttyn nygaya tүsui F Stendaldyn esimimen bajlanysty Onore de Balzak 90 shygarmadan turatyn Adam komediyasy epopeyasyn zhazdy P Merime 1803 70 realistik novellanyn sheberi boldy 19 gasyrdyn ayagyna karaj prozada naturalizm oryn tepti Gi de Mopassannyn novellalary men romandary A Dodenin 1840 97 satiralyk shygarmalary Zh Vernnin gylymi shytyrman okigaly romandary kopke tanyldy A Dyuma әkesi romandary әr tүrli stilderdi sheber ushtastyra biludin үlgisi boldy 20 g dagy francuz әdebietinin asa kornekti okilderinin katarynda A Frans R Rollan Lui Aragon Zh P Sharbol A Barbyus A Stil Zh P Satr t b bar Francuz әdebietinen F Rablenin Gargantyua men Pantagryuel 1938 Gyugonyn Gavrosh 1972 Vernnin Syrly aral 1959 On bes zhasar kapitan 1954 Kapitan Granttyn balalary 1956 A Barbyustin Ot 1956 A Stildin Algashky sokky Gi de Mopassannyn Өmir 1970 A Dyumanyn Үsh noyan t b roman povesteri kazak tilinde kejbireuleri birneshe ret zharyk kordi Қazak akyn zhazushylarynyn kejbir shygarmalary M Әuezov Abaj zholy Ә Nurpejisov Ymyrt t b francuz tiline audarylgan 2005 zh nauryzda Parizh kitap zhәrmenkesinde N Ә Nazarbaevtyn francuz tilindegi Syndarly on zhyl kitabynyn tusaukeseri boldy Өneri Өndeu Shambor Ejfel munarasy Parizh Notre Dame de Paris Agajyndy Lyumerler Kino onerinin kalyptasushylar Franciya aumagyndagy onerdin en kone eskertkishteri paleolit dәuirine zhatady Lasko La Madlen Tyuk de Oduber Neolit zhәne kola dәuirinde Karnakta megalittik kurylystar salyndy Bizdin zamanymyzdan 6 gasyrdyn bas kezinde Ontүstik Franciya zhagalaularynda ezhelgi grek koloniyalary pajda bolyp kelt tajpalarynyn mәdenietine eleuli ykpal etti Rimdikter zhaulap algannan kejin gall kelt kalalarynda antikalyk gall rim oneri damydy gibadathanalar teatrlar zhenis arkalary mazarlar salyndy Sarkofagtar tabyttarga bederler mozaikalar zhasaldy bejneleu onerine rim stili elementteri kelt dәstүrlerinin zhergilikti belgilermen үjlesim tapty Orta gasyrlarda Karoling onerinin dәstүrleri roman stilinin kalyptasuyna negiz boldy 10 12 gasyrlar Osy kezden bastap 2 3 kabatty үjler salyngan ortagasyrlyk francuz kalasy kalyptasa bastady Romandyk sәulet onerinde shirkeuler men monastyrlar kurylysy zhetekshi rol atkardy 12 gasyrda Soltүstik Franciya kalalarynda gotikanyn negizi kalyptasty Қala kosheleri arnajy zhosparmen salyna bastady Қalalardyn negizgi kogamdyk gimarattary soborlar boldy Zamoktar ishi baj әshekejlerge toly sarajlarga ajnaldy Avinondagy papa sarajy Perfon zamogy 1390 1420 15 gasyrdyn 2 zhartysynda francuz Қajta orleu dәuiri kalyptasa bastady Korol sarajy shakyrgan italyan sheberlerinen ishinde Leonardo da Vinchi de bolgan үjrengen zhergilikti sheberler osip zhetildi Қajta orleudin inzhu marzhany Parizhdegi Luvrdyn zhana gimaraty arh P Lesko mүsinshi Zh Guzhon boldy 16 gasyrdyn bas kezinde korkemdik onerdin ortalygy korol sarajyna auysty Italiyaga zhasalgan zhoryktardan kejin Franciyaga antikalyk mүsinder italyan kajta orleuinin tuyndylary әkelindi Saraj manyndagy mәdeniet manerizmnin damuyna ykpal etti Қaryndashpen zhәne majly boyaularmen portretter zhazu damydy Mүsin onerinde kajta orleudin gumanistik idealdary korinis tapty Absolyutizmnin nygayuyna bajlanysty 17 gasyrda onerdin aldyna monarhtyn zheke basy men biligin madaktau mindeti kojyldy Bejneleu zhәne mүsin onerinin 1648 arhitekturanyn 1671 Koroldik akademiyasy kuryldy Klassicizm elementteri oryn ala bastady Parizh biryngaj stilmen salyngan geom katan pishindi alandarmen korkeje tүsti Dofin 1607 Vogez Zhenis 1685 86 Vandom Kompoziciyasy zhagynan katan zhosparlangan sarajlar Pale Ruayal 1629 36 arh Zh Lemerse kogamdyk gimarattar Mүgedekter үji 1671 76 arh Zh Arduen Mansor shirkeuimen Sorbonna gimaraty 1629 54 arh Sh Lemerse Zhenis arkalary kopirler salyndy Қala syrtyndagy zamoktardyn syrt bejnesi ozgerip sarajlary men kyzmet gimarattary sayabaktary bar keshenderge ajnaldy Olardyn ishindegi әjgilisi Versal sarajy boldy arh L Levo Zh Arduen Mansar sayabakty zhobalaushy A Lenotr 17 gasyrdyn ortasynan bastap bejneleu onerinde klassicizm zhetekshi zhagdajga ie boldy Parizh ben Versaldagy sarajlardy bezendirudin orasan zor zhumystaryna basshylyk etken үlken stil bagytynyn alyby Sh Lebren boldy 18 gasyrdyn bas kezindegi keskindemede A Vattonyn nәzik psihologizm men poeziyaga toly tuyndylary salyndy Vatto shygarmalarynyn syrt korinisin rokoko stili kabyldaganmen F Bushe onyn shyn mәnindegi murageri francuz realizmi M K Latur Zh B Sharden A Gudon M E Falkone boldy 18 gasyrdyn 2 zhartysyndagy sәulet onerinde klassicizm dәstүrleri kajta zhangyrdy Azattyk үshin kүresken kone zaman batyrlaryn kejinirek revolyuciya kaһarmandaryn dәriptegen Sh L David revolyuciyashyl klassicizm pajda boldy Napoleon imperiyasy kezinde ampir stili Sh F Shlyren Sh Perse P Fonshen үstemdik aldy Ogan 1820 30 zhyldardagy oner sheberleri T Zheriko E Delakrua mүsinshi F Ryud karsy shygyp 1830 60 zh synshyl realizmnin O Dome realistik ulttyk pejzazhdyn K Koro barbizon mektebi okilderi gүldenuine zhagdaj zhasady 1848 zhylgy revolyuciyadan kejin enbek adamyn madaktagan realistik shygarmalar G Kurbe Zh F Mille dүniege keldi 19 gasyrdyn 2 zhartysynda sәulet onerinde eklektizm etek aldy sondaj ak temir betondy kurylymdar A T Ejfel koldanyla bastady Impressionizmnin plenyar K Mone K Pissarro A Sislej zhana impressionizm Zh Sera P Sinyak zhәne postimpressionizm Van Gog P Gogen Anri de Tuluz Lotrek P Sezann bagyttary zhana bejneleu tәsilderimen E Mane E Dega O Renuar mүsinshi O Roden baji tүsti 20 gasyrdyn bas kezinde O Perre temir beton kurylymdardy koldanyp Le Korbyuze t b kazirgi zamangy sәulet onerinin tiimdi kagidalaryn zhetildire tүsti 20 gasyrdagy kurylys isine әr tүrli kurylys materialdary temir beton shyny metall plastmassa t b batyl tүrde koldanyldy E Boduen M Lods A Lyursa P Vago B Zerfyus Birkatar kalalardy zhana zhobalarmen kajta salu zhүzege asyryldy Gavr Sen Deni t b 20 gasyrdyn basynda bejneleu onerinde koptegen zhana agymdar fovizm A Matiss A Deren M Vlamink kubizm P Pikasso Zh Brak F Lezhe dadaizm M Dyushan syurrealizm I Tangi t b pajda boldy A Majol A Burdel Sh Despio omirshen teren mazmundy mүsinder zhasady 2 dүniezhүz sogystan kejin zhana realizm kozgalysy A Fuzheron B Taslickij belen aldy Franciya sәn zhәne koldanbaly oner bujymdarymen de mata zhiһaz keramika shpaler shyny emal shilter zergerlik bujymdar t b danky shykkan el Eldin muzyka mәdenietinin negizin kurajtyn francuz halyk әnderi oz bastauyn kazirgi Franciya aumagyn mekendegen kelt gall zhәne frank tajpalarynyn әn zhyrlarynan alady 9 g da muzykanyn damuyna monastyrlar men zamoktardyn zhanyndagy әnshilik mektepteri metrizder manyzdy rol atkardy Munda shәkirtterdi әn ajtuga әr tүrli aspaptarda ojnauga үjretti Sonymen birge negizgi oryndaushylary menastrelder men zhonglerler bolgan halyktyk oner de damydy Olar korermenderge balladalardyn mazmunyn bayandady tәlim tәrbielik zhәne kүldirgi әnder oryndap urmaly sokpaly үrlemeli aspaptardyin sүjemeldeuimen konildi biler biledi 11 13 g larda kezbe әnshiler trubadurlardyn oneri gүldendi 1528 zh P Attenyan Parizhde zajyrlyk vokaldyk shygarmalar men aspaptyk pesalar dauylpaz klavesin spinet arfa gitaraga үrlemeli aspaptarga arnalgan zhinaktaryn shygaratyn muz baspanyn negizin kalady 1581 zh italiyalyk B Baltazarini Luvrda Patshajymnyn komediyalyk baleti atty francuzdyn birinshi balet spektaklin kojdy Parizhge Veneciya men Bolonyadan sazgerler men operalyk truppalar shakyryldy Algashky francuz operalarynyn birin akyn P Perrenmen birige otyryp sazger R Kamber zhazdy Pastoral 1659 Olar 1669 71 zh turakty opera teatryn ujymdastyrdy kejinnen Grand opera 18 gasyrdyn ortasynda simfoniya pajda boldy F Zh Gossek 1830 40 zh Parizh ozine baska elderdin muzykanttaryn tartkan dүniezhүz ort tardyn birine ajnaldy Munda sazgerler F List pen F Shopen әnshiler P Viardo Garsia men M Malibran oz sheberlikterin shyndap shygarm tabystarga zhetti 19 gasyrdan bastap francuzdyk skripka zhәne vokaldyk mektepteri dүnie zhүzine tanymal boldy 1828 zhyldan Parizh konservatoriyasy kogamynyn koncertteri otkizilip turdy 1835 zh әueskojlardyn hor kogamy Orfeon ujymdastyryldy 19 gasyrdyn 1 zhartysynda romantik bagdarlamalyk simfonizmdi zhasaushy Fantastikalyk simfoniya 1830 әjgili sazger dirizher zhәne synshy G Berliozdyn danky shykty Kafe koncertter teatrlyk revyu shansone kankan onerimen әuestenu kүshejdi Operetta zhanrynyn kornekti okilderi Zh Offenbah Sh Lekok R Planket F Erve t b boldy 19 gasyrdyn 2 zhartysynda francuz operasynda realistik agym kүshejip lirikalyk opera zhanry kalyptasty Ol әsirese Sh Gunonyn shygarm nda kemeline keltirildi Faust 1859 Romeo men Dzhuleta 1867 Lirikalyk operalar 1851 zh Parizhde ashylgan Lirikalar teatrynda kojyldy Bul zhanrda A Toma Minon 1866 Gamlet 1868 Zh Massne Manon 1884 K Sen Sans Samson men Dalila 1877 L Delib Lakme 1883 kozge tүsti Francuz muzykasyndagy operalyk realizmnin shyny Zh Bizenin shygarmashylygy edi Oryndau sheberligi asa zhogary simfoniyalyk orkestrler kuryldy Sh Podlu 1861 20 gasyrdyn bas kezinde francuz muzykasynda impressionizm bagyty belen aldy Bul bagyttyn negizin kalaushy K Debyussi edi Birinshi dүniezhүzilik sogystan kejin neoklassicizm ekspressionizm bagyttary bekidi Sazger E Sati dramaturgiyalyk keskindemeshi Zh Kokshomen birge zhas sazgerlerdin impressionizmge karsy kozgalysyn baskardy Olardyn zholyn kuushy sazgerler A Onegger D Mijo F Pulenk Zh Orik L Dyurej Zh Tajfer Altylyk dep atalatyn shygarm birlestik kuryldy Olarga I F Stravinskijdin muzykasy men Europada algash pajda bolgan amerika dzhazy eleuli ykpal etti Ekinshi dүniezhүzilik sogystan kejin zhana bagyttar pajda boldy 20 gasyrdagy asa tanymal francuz oryndaushylarynyn kataryna dirizher K Shevilyar P Monshe I Markevich A Klyuishens Sh Myunsh L Foreste P Pare Sh Bryuk S Bodo Sh Marshinon P Bulez pianinoshylar L Demer I Nat A Korto M Long R Kazadezyus S Fransua Zh B Pome M Brisholeri M Aaz skripkashylar Zhak Tibo Z Francheskatti Zh Neve violenchelshiler P Furne P Tortele әnshiler D Dyuval Zh Krespen Zh Zhiridu shansone A Bryuan M Shevale Mistanget E Piaf S Redzhani Zh Beko Sh Trene Zh Brassens M Mate P Kaas D Dassen t b zhatady Agajyndy L zhәne O Lyumerler ojlap tapkan kinematograf onerinin kopshilik aldyndagy tungysh seansy Poezdyn kelui Sәbidi emizu t b Parizhde 1895 zh 28 zheltoksan kүni boldy Francuz kinosynyn bastapky kezeninde sheberlikti kazhet etetin kiyn korinisterdi tүsirudi ojlap tabushy kinofeeriya avtory Zh Meles kino salasynda zhumys isteuge kornekti dramaturgterdi teatr akterleri men sazgerlerdi tartkan Film dar firmasy manyzdy rol atkardy M Linderdin katysuymen tүsirilgen kinokomediyalar L Fejadtyn arandatushylyk toptamalary dүnie zhүzine tanymal boldy Birish dүniezhүzilik sogyska dejin francuz kinosy dүnie zhүzindegi bүkil kino onimderinin 90 ga zhuygyn shygardy Pate zhәne Gomon firmalary Sogystan kejingi zhyldary Avangard dep atalgan kuramyna L Dellyuk A Gans M L Erbe Zh Dyulak siyakty kino teorikteri men sheberleri engen top kuryldy Avangard kozgalysyna kosylgan realist rezhisserlerdin bir toby onerdin baska tүrlerinde kalyptaskan dәstүrlerge sүjene otyryp birkatar mәndi tuyndylardy korermender nazaryna usyndy Dүniezhүzilik kinonyn үzdik үlgilerin nasihattajtyn kinoklubtar pajda boldy 1930 zhyldan bastap dybysty filmder shyga bastady Ekinshi dүniezhүzilik sogystan kejin Franciya kino sheberlerinin Zhana tolkyn atty toby pajda boldy Kinonyn korkemdik sheberligi zhetildirilip kyska merzim ishinde kinoga 150 den asa zhana rezhisserler keldi Olardyn en әjgili tuyndylary Kristian Zhaktyn Fanfan Tyulpan 1952 Zannyn aty zan 1958 P Etekstin Jo jo 1965 t b boldy 20 g dyn 2 zhartysyndagy negurlym әjgili francuz kinoakterlerinin kataryna Zh Moro Zh L Trentinyan Zh P Belmondo K Denev A Delon A Zhirardo Zh Deparde Reno Zh Mare P Rishar t b zhatady Franciyada rezhisserler operatorlar men baska da kino mamandaryn dayarlaumen 1943 zh ujymdastyrylgan zhogargy kino bilimi instituty ajnalysady Zhylyna 300 dej әr tүrli filmder tүsiriledi 1972 zh Kino tarihynyn muzeji ashyldy 1946 zhyldan bastap Kanny kalasynda Halykararalyk kinofestival otkizilip turady Franciyanyn ekonomikalyk geografiyalyk zhagdajy zhәne kuramy ӨndeuEkonomikalyk geografiyalyk zhagdajy zhәne kuramy Franciya Batys Europadagy en iri memleket zherinin audany zhagynan ol Ұlybritaniyadan eki ese үlken Franciyanyn kuramyna Korsika araly Zherorta tenizi men Biskaj shyganagyndagy usak araldar enedi Francuz odagy dep atalatyn birlestikke bes shalgaj departament Karib tenizi alabyndagy Gvadelupa Martinika Ontүstik Amerikadagy Gviana Үndi muhityndagy Reyunon Atlant muhityndagy Sen Per men Mikelon zhәne t b zhatady Zhalpy audany 127 myn km bolatyn bul ielikte 1 5 mln adam turady Francuzdar oz elin geksagon altyburysh dep atajdy Europanyn batysynda ornalaskan eldin negizgi aumagynyn kurylyktagy shekaralary soltүstikte Belgiya men Lyuksemburg shygysta Germaniya men Shvejcariya al ontүstik shygysta Italiya zhәne Monakomen ontүstik batysta Ispaniya zhәne Andorramen shektesedi Europalyk Odakka enetin damygan memleketterdin aralygynda ornalasuy Franciyanyn europalyk birtutas karym katynastarynyn damuyna on әser etedi Franciyanyn tenizdik shekaralary Zherorta tenizi Biskaj shyganagy zhәne La Mansh bugazy bolip tur Zhagalaularynda keme toktajtyn kolajly kojnaulardyn boluy Franciyanyn ezhelden ak teniz koliginin damuyna zhәne Europa gana emes baska dүnie bolikterinde ornalaskan eldermen de syrtky sauda ekonomikalyk katynastar ornatuyna algyshart boldy Franciya memlekettik kurylymy zhoninen unitarly respublika bolyp tabylady әkimshilik aumaktyk bolinisi zhagynan 96 departamentten turady 1958 zhyly general Sharl de Goll elde memleketti baskarudyn zhana үlgisi Besinshi respublikany ornatty Franciya respublikada prezidenttin ajryksha zor okilettiligi bar ol eldin syrtky sayasatyna katysty mәselerdi sheshedi Prezident tagajyndagan premer ministr үkimetti baskaryp eldin ishki zhagdajyna tolygymen zhauap beredi Eldegi zan shygarushy organ eki palatadan senat zhәne ulttyk zhinalys turatyn parlament Өnerkәsibi Ekinshi dүniezhүzilik sogystan son Franciya үkimeti sogysta kүjzelgen ekonomikasyn kalpyna keltirumen katar ondiristin mүldem zhana salalaryn damyta bastady 1950 zhyldan beri onerkәsip ondirisi 4 esege zhuyk osip onerkәsipte zhumys istejtinderdin sany songy 20 zhylda 1 5 mln adamga kyskardy Munyn ozi enbek onimdiliginin artuy men onerkәsip zhүjesinin kurylymdyk ozgeristeri nәtizhesinde mүmkin boldy Қazirgi kezde el onerkәsip ondirisinin kolemi zhoninen dүnie zhүzinde besinshi oryn alady Өnerkәsip eldegi ulttyk zhiyntyk oniminin 25 4 yn beredi Eldin ekonomikalyk kuattylygyn simvoly bolyp kelgen dәstүrli onerkәsip salalary songy onzhyldyktarda ozinin zhetekshi rolinen ajyrylyp zhana salalarga zhol berude Lotaringiya temir keni alabynyn koryn pajdalanatyn kara metallurgiya onerkәsibi 20 gasyrdyn 70 zhyldarynan bastap dagdaryska ushyrady Ogan Europa men dүnie zhүzi narygynda negurlym kuatty bәsekelesterdin Braziliya Shygys Europa elderi Koreya zhәne t b pajda boluy әser etti Europalyk Odak shenberinde onerkәsiptin osy salasyn damytuga bagyttalgan sharalar nәtizhesinde ondiristi negurlym tiimdi ujymdastyryp kajta zhabdyktauga mүmkindik tudy Ortalyk audandardagy tiimsiz kәsiporyndar zhabylyp negizgi metallurgiyalyk keshender soltүstiktegi Dyunkerk many men Lotaringiyadagy Mozel ozeni angaryndagy shogyrlangan Қazirgi kezde zhylyna 19 mln t bolat ondiriledi Alyuminij ondirisinde de aumaktyk ozgerister boldy buryn olar negizinen Alpy men Pirenej audandaryndagy su elektr stanciyalary manynda ornalassa kazirgi kezde shetten әkelinetin shikizatty kabyldap alatyn portty kalalarga koshirilgen Қuramyna tokyma boyaular zhasau kilem toku eden tosenishterin shygaru ondirisi enetin Franciyanyn mata onerkәsibi dүnie zhүzindegi zhetekshi ornyn zhogaltkan zhok Bul salada әsirese zhүn matalaryn shygarudan dүnie zhүzinde birinshi oryn alatyn Sharzher tekstil makta matalaryn shygaruga mamandangan DMC kompaniyalary kozge tүsedi Қazirgi kezde syrttan әkelinetin zhүn men maktadan baska bul kәsiporyndarda zhasandy talshyktar da keninen pajdalanylady Negizgi ortalyktary Myuluz Trua Lion zhәne Parizh many Mashina zhasau onerkәsibinde kolik katynasyndagy mashinalar men elektr tehnikasyn zhasau salalary kүshti damygan Dүniezhүzilik avtomobil ondirisinin damuynda eldin ajryksha orny bar 1898 zhyly agajyndy Reno negizin salgan firma algashky avtomobilin zhasap shygaratyn bolatyn arada 15 zhyl otken son bul shagyn kәsiporyn aluan tүrli mashina shygaratyn asa iri koncernge ajnaldy Қazirgi kezde bul koncern memlekettik bolyp sanalady Munda zhүk avtomobilderi avtobustar auyl sharuashylygy mashinalary sondaj ak kemeler men ushaktardyn kozgaltkyshtary zhasalady Franciyada zhylyna 3 5 4 mln avtomobil zhasalsa sonyn 9 10 boligi zhenil kolik bolyp tabylady Қazirgi kezde zhenil avtomobilder negizinen Reno kәsiporny men zheke menshik Pezho Sitroen koncernde zhasalady Francuz kompaniyalary dүnie zhүzinin 30 elinde avtomobil tetikterin zhinajtyn zauyttar ashkan Elde zhasalgan avtomobilderdin 60 y shetke shygarylady Kobinese francuz zhenil kolikterin Portugaliya Ispaniya Braziliya zhәne Ontүstik Shygys Aziya elderi satyp alady Syrtky ekonomikalyk bajlanystar Franciya ekonomikasy dүniezhүzilik sharuashylyktyn azhyramas boligine ajnaldy Syrtky sauda ekonomikalyk orleuge negiz bolyp otyr ogan on saldo tәn Eksport kolemi zhoninen el batys Europada tek Germaniyany gana alga salady Franciyanyn syrtka shygaratyn tauarlarynyn zhalpy kuny dүniezhүzilik tauar eksportynyn 5 1 yn kurajdy Eksport kurylymynda mashinalar men zhabdyktar 43 zhәne auyl sharuashylygy onimderi men shikizaty 20 basym bolyp otyr Songy zhyldary әskeri tehnika men karu zharakty syrtka satu zhoninde AҚSh tan kejingi ekinshi orynga shykty Import kolemi zhoninen Franciya Zhaponiyamen katar AҚSh Germaniyadan kejingi үshinshi oryndy bolisedi Franciya halykaralyk turizm ortalygy Қazirgi kezde Franciya zhylyna 77 mln daj shetel turisteri kabyldajdy Eldin syrtky ekonomikalyk bajlanystaryn damytuda turizmnin manyzy zor Franciya men Қazakstan Respublikasy arasyndagy ozara bajlanystar Francuz Respublikasy resmi tүrde 1992 zhyldyn 7 kantarynda Қazakstan Respublikasynyn egemendigin mojyndady Eki el arasyndagy diplomatiyalyk karym katynastar Franciya Syrtky ister ministri Zollan Dyumanyn 1992 zhyly 25 kantarda Almatyga kelgen resmi sapary barysynda ornady Kop uzamaj Almatyda Franciya elshiligi ashyldy 1992 zhyly kyrkүjek ajynda Қazakstan Respublikasy Prezident N Ә Nazarbaevtyn Franciyaga bargan saparynda eki el arasynda ozara dostyk tүsinushilik zhәne yntymaktastyk turaly kelisimge kol kojyldy Bul kelisimde energetika pajdaly kazbalardy ondiru onerkәsip auyl sharuashylygy salasynda zhәne gylymi zertteuler mamandar dajyndau isinde yntymaktastyk mәseleleri kamtylady Franciya үkimeti Қazakstanga ekonomikalyk zhәrdem retinde 1993 zhyly 300 mln francuz franki koleminde nesie berdi Derekkozder Өndeu Table 3 Population by sex rate of population increase surface area and density Demographic Yearbook United Nations Statistics Division 2012 Demography Population at the beginning of the month France 2019 a b c d World Economic Outlook Database October 2019 International Monetary Fund Human Development Report 2019 agyl PDF United Nations Development Programme 10 December 2019 Tekserildi 10 zheltoksan 2019 Sonymen katar Euro odakka mүshe bolgandyktan eu үjshiginde koldanady Majotta Maore aralynyn ajmagy dauly aumakty baskaratyn Franciya men Komor arasyndagy aumaktyk dau damajdyn nysany Franciyanyn әkimshilik aumaktyk bolinuine sәjkes Majotta Franciyanyn shetelde ornalaskan ajmagy mәrtebesine ie Komordyn әkimshilik aumaktyk bolinuine sәjkes Majotta Komor Odagy memleketinin tort avtonomdy araldarynyn biri mәrtebesine ie 1958 zh Franciya konstituciyasy III bolim 20 23 baptar https kk wikipedia org w index php title Franciya amp oldid 2887314 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.