fbpx
Уикипедия

Орыстар

Орыстар — ұлт, Ресей Федерациясының негізгі халқы. Шығыс славян тайпасы байырғы заманнан рүс атанған да, ежелден көршілер түркі тайпасы оларды орыс деп атап кеткен.

Орыстар
Бүкіл халықтың саны
130 million

Көне орыс мемлекеті 15-16 ғасырларда құрылып, орыс ұлтына айналды. Орыс халқы Ұлы Новгород аймағы мен Еділ, Ока өзендері аралығыңда қалыптасқан. Орыс халқының салт-сана, мінез-құлқы, тірлік-тынысы, әсіресе, өз заманында күшейе түскен орыс мемлекетінің отаршылдық озбырлықтары ақын шығармаларында айтарлықтай із қалдырған.

Мазмұны

Орыс халқы ежелден орын тепкен атамекен - Шығыс Еуропа жазығы.Осы аумақта орыстар солтүстік ұлы орыстар және оңтүстік ұлы орыстар болып бөлінеді. Бұл екі үлкен топтың әрқайсысынан өздерінің айрықша топтары жіктеліп шығады.Ежелгі орыс халқы XII ғасырда әр түрлі шығыс славян тайпаларының бірігуі нәтижесінде қалыптасты. X ғасырда Киев Рүсі шоқындырылғаннан кейін христиандық орыстар арасындағы кең таралған дінге айналды. Дәстүрлі орыс ерлер киімі қисық жағалы көйлек болып табылады, оның сыртынан әдетте белбеумен буған.Сонымен қатар кенеп шалбар киіп жүрген. Қыста қалың шұғадан немесе барынша дөрекі шұғадан тігілген жағасыз (шекпен) шапан (армияқтар) жамылған.Шаруалардың көпшілігі шабатамен, мерекелерде етік киіп жүрген.Әдеттегі әйелдер киімі ұзын кенеп көйлек,оның жоғарғы жағын жемелекпен көмкерген.Суық мезгілде күртеше киген.Көне әйелдер бас киімі қарқара, кейіннен орамал мен шәлі салған.Орыстардың кеңінен таралған сыртқы киімі тон болып табылады.Кедейлер тоңнды қой немесе қоян терісінен тіксе, ауқатты адамдар тиін немесе сусар терісінен жасаған.Ал байлар – бұлғын немесе түлкі терісінен тігілген тон киген. Ескі уақытта орыстар жер төлесі бар ағаш жармалы үйшіктер тұрғызған.Қос қабатты шатырларды тақтаймен жапқан, терезе жақтауларын ою-өрнекпен әшекейлеген. Әйнек жетіспегендіктен, терезені бұзаудың қарнымен керіп қоятын, кейін оны слюда алмастырды. Үйге түнде шырағдан жағып қоятын.Әдетте үй үш бөлікке бөлінетін: шөп қоятын жер қойма және пеш орналасқан жатын бөлме. Орыс ауласының ерекшелігі үйді қақпаның қасына емес, ішкерлей салған, бас қақпадан оған дейін жол жүретін. Аулаға әр түрлі шаруашылық құрылыстары көрік беріп тұратын. Үйдің биіктігі және ауланың кеңдігі қожайынның байлығынын хабардар ететін. Дәстүрлі орыс сусыны квас пен бал болатын. Ол балдың қазір біз білетін балға ұқсастығы жоқ. Бұл сусынды дайындаудың құпиясы, өкінішке орай, ұмытылып кеткен. Және бал қатқан сусын шайқурайға, сәлбіге, лаур жапырағы мен бұрышқа бал қосу арқылы жасалатын.

Абай өнер, білімі өркендеген, еңбеккер орыс халқына құрметпен қарап, ретті жерінде олардан үйренетін қасиеттің, өнегелі істің көп екенін ескертіп отырады. «Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...» деген өлеңінде халқымыздың тура тілді кісіні орыс деп атайтынын әдейі тілге тиек етеді. Ал «Интернатта оқып жүр...» өлеңінде талап қылып, білім алғысы келген жас азаматқа, жаман бол деп, «орыс теріс айтпайтынын» ескертеді. Бар кінә сол білім алып, қулықпен сұмдық жолына түскендердің өздерінде, тек солардың «Орыста қалар жаласы» дейді. Абай еңбекқор, өнерлі орыс жағында. Ғақлияларының екінші сөзінде шамалыға тақымы толмай, өздерінен басқа жұртты өгей санап, күлкі етуге, мысқыл қылуға дайын тұратын халқымыз «Орысқа да күлуші еді: «ауылды көрсе, шапқан, жаман сасыр бас орыс» деп. Орыс ойына келгенін қылады деген... не айтса соған нанады, «ұзын құлақты тауып бер депті» деп келеке қылатын орысты сөзінің тұжырымында: «Орысқа айтар сөз жоқ, біз күңі-құлы құрлы да жоқпыз» деп әжуадан арашалап алады. Ақын ел сөзі арқылы атқа мінсе шапқылай жөнелетін орыстың тасырлау, бала мінезін, жоққа сеніп, ұзын құлақты іздеткен аңғалдығын айнытпай тап басқан. Бірақ бұл уытты, өткір сын емес, жылы мысқыл ғана. Ағартушы-ақын жас ұрпақты өзі қолын «кеш сермеп» құмарын қандыра сусындай алмай қалған орыс ғылымын үйренуге шақырады. «Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де ғылым да - бәрі орыста бар... Орыстың ғылымы - дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі» деп жазады жиырма бесінші сөзінде. Абай үшін орыс ғылымы мен өнері - табыс көзі, өмірді арзандата түсетін құрал. Бұл оның орысшылдығы емес, өмірден түйген тұжырымы, тәжірибелі, іскер адамның озық білімге, тиімді құралға деген құштарлығы. Сондықтан да ол: «Залалынан қашық болу, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын білмек керек» деп ескертеді. Ақын орыс ғылымын үйреніп алып, әкесінің айтағымен өз халқына қырғидай тиіп жүрген кейбір жастарға реніш білдіреді.

Отаршылдық ойранын күнде көріп, оның түпкі зардаптарын тереңірек түсінген көзі ашық, көңілі ояу ақын орыс деген сөзді көп ретте патша әкімшілігі, соның жергілікті өкімет орындары мағынасында қолданады. Бұл орайда Абайдың қарапайым, өнер қуған орыс халқына деген жылы ықыласынан, барлық іс-әрекеті зорлық-зомбылыққа негізделген өкімет орындарына, патша жандайшаптарына деген жиіркеніші басым түсіп жатады. Ел ішін жайлаған айла-шарғыларға, пара-жалаға, ұрлық-қарлыққа осы билеушілік жүйе кінәлі екенін ақын айқын түсінген. Сондықтан да ол «орыстың законсыз зорлығына көнбейтінін» ашық айтады. Үкімет, билеуші кейпіндегі орысқа келгенде ақын тілі де ащы. Бір оқығанда-ақ жатталып қалатын:

«Мәз болады болысың,
Арқаға Ұлық қаққанға.
Шелтірейтіп орысың,
Шенді шекпен жапқанға...»

- деген жолдарындағы ақын тіліне оралған ащы кекесін, уытты сөздері барша күлкілі жиіркенішті көріністі қаз қалпында көз алдыңа әкеледі. Абай:

«Орыс айтты өзіңе ерік берем деп,
Кімді сүйіп сайласаң бек көрем деп.
Бұзылмаса оған ел түзелген жоқ
Ұлық жүр бұл ісіңді кек көрем деп...» -

деген жолдар арқылы Ұлықтың айтатынының бәрі жалған, бос желеу сөз екендігін еске салады. Шындап келгенде елді түзу жолға салуды көздеп отырған үкімет жоғын аңғартады. Абай жергілікті би-болыстардың үкімет алдындағы бишаралық кейпін де әбден келістіре сипаттайды, сілейте соғады. Көжекбай болысты өлтіре әжуа ететін «Бөтен елде бар болса...» атты өлеңіндегі:

«Орыс сыяз қылдырса,
Болыс елін қармайды.
Қу старшын, аш билер
Аз жүрегін жалғайды.
Орыссыз жерде тап болса,
Шақырған кісі бармайды...» -

деген жолдар арқылы ойдан-қырдан бас қосқан ордалы қулардың бар сырын ашып көрсетеді. Мұнда жәдігөй жарамсақтық та, орыстың төресі, қазақтың би-болысы болып өлексеге үймелеген жемқорлық та бар. «Ұры-қарыны қашықтан таниды» дегендей, халық қанын сүлікше сорған қарақшылардың екі елден де табылып жатқанына қынжылады:

«Құтырды көпті қойып азғанасы,
Арызшы орыс - олардың олжаласы.
Бірде оны жарылқап, бірде мұны,
Қуды ұнатты-ау, Семейдің бұл қаласы...» -

деп налиды «Тұлпардан тұғыр озар шабылса да...» деген өлеңінде. Сөз аңдыған, қылмыс қуған қазаққа арыз жазып беруді кейбір көзі ашық орыстың кәсіп етіп алғанын көреміз. Кәдімгі жемтікке үймелеген құзғын-қарғаның жемдестігі. Ақын бұл жерде Семей қаласындағы орыс атауын патша әкімшілігі деген мағынада қолданған. Абай үшін елін сатқан, халық қамын ұмытқан адамнан өткен сұмырай жоқ. Ондайлардан тілінің зәрін, қаламының қаһарын аямаған. Ақын орыс ұрысса, аш бурадай бұрқырап өз жұртына шапқан болыс-билерді «Үйден үрген итке» теңейді. Бұл халықты қан қақсатқан озбырлықты көре тұрып, бұралқы итше жәутеңдеген жасықтыққа әбден қаны қайнап, қаһарына мінген, намыс тұғырына қонған өр мінез, орақ тілді адамның іркіліссіз құя салған ашу-ызасы. Жоғарыда келтірілген мысалдардан Абайдың, өзі айтқандай, орыстың залалды істерінен қашып, пайдалы жақтарынан үйренуге шақырғанын көреміз.

  1. Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет.

Орыстар
Орыстар, шығыс, славян, халқы, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Орыс, бетінен, бағытталған, ұлт, Ресей, Федерациясының, негізгі, халқы, Шығыс, славян, тайпасы, байырғы, заманнан, рүс, атанған, да, ежелден, көршілер, түркі, тайпасы, оларды, орыс, деп, атап, кеткен, Бүкіл, . Orystar shygys slavyan halky Til Bakylau Өndeu Orys betinen bagyttalgan Orystar ult Resej Federaciyasynyn negizgi halky Shygys slavyan tajpasy bajyrgy zamannan rүs atangan da ezhelden korshiler tүrki tajpasy olardy orys dep atap ketken Orystar Bүkil halyktyn sany130 million Kone orys memleketi 15 16 gasyrlarda kurylyp orys ultyna ajnaldy Orys halky Ұly Novgorod ajmagy men Edil Oka ozenderi aralygynda kalyptaskan Orys halkynyn salt sana minez kulky tirlik tynysy әsirese oz zamanynda kүsheje tүsken orys memleketinin otarshyldyk ozbyrlyktary akyn shygarmalarynda ajtarlyktaj iz kaldyrgan Mazmuny 1 Turmystary 2 Abaj zhәne orys mәdenieti 3 Abaj zhәne orys otarshyldyk sayasaty 4 DerekkozderTurmystary ӨndeuOrys halky ezhelden oryn tepken atameken Shygys Europa zhazygy Osy aumakta orystar soltүstik uly orystar zhәne ontүstik uly orystar bolyp bolinedi Bul eki үlken toptyn әrkajsysynan ozderinin ajryksha toptary zhiktelip shygady Ezhelgi orys halky XII gasyrda әr tүrli shygys slavyan tajpalarynyn birigui nәtizhesinde kalyptasty X gasyrda Kiev Rүsi shokyndyrylgannan kejin hristiandyk orystar arasyndagy ken taralgan dinge ajnaldy Dәstүrli orys erler kiimi kisyk zhagaly kojlek bolyp tabylady onyn syrtynan әdette belbeumen bugan Sonymen katar kenep shalbar kiip zhүrgen Қysta kalyn shugadan nemese barynsha doreki shugadan tigilgen zhagasyz shekpen shapan armiyaktar zhamylgan Sharualardyn kopshiligi shabatamen merekelerde etik kiip zhүrgen Әdettegi әjelder kiimi uzyn kenep kojlek onyn zhogargy zhagyn zhemelekpen komkergen Suyk mezgilde kүrteshe kigen Kone әjelder bas kiimi karkara kejinnen oramal men shәli salgan Orystardyn keninen taralgan syrtky kiimi ton bolyp tabylady Kedejler tonndy koj nemese koyan terisinen tikse aukatty adamdar tiin nemese susar terisinen zhasagan Al bajlar bulgyn nemese tүlki terisinen tigilgen ton kigen Eski uakytta orystar zher tolesi bar agash zharmaly үjshikter turgyzgan Қos kabatty shatyrlardy taktajmen zhapkan tereze zhaktaularyn oyu ornekpen әshekejlegen Әjnek zhetispegendikten terezeni buzaudyn karnymen kerip koyatyn kejin ony slyuda almastyrdy Үjge tүnde shyragdan zhagyp koyatyn Әdette үj үsh bolikke bolinetin shop koyatyn zher kojma zhәne pesh ornalaskan zhatyn bolme Orys aulasynyn ereksheligi үjdi kakpanyn kasyna emes ishkerlej salgan bas kakpadan ogan dejin zhol zhүretin Aulaga әr tүrli sharuashylyk kurylystary korik berip turatyn Үjdin biiktigi zhәne aulanyn kendigi kozhajynnyn bajlygynyn habardar etetin Dәstүrli orys susyny kvas pen bal bolatyn Ol baldyn kazir biz biletin balga uksastygy zhok Bul susyndy dajyndaudyn kupiyasy okinishke oraj umytylyp ketken Zhәne bal katkan susyn shajkurajga sәlbige laur zhapyragy men buryshka bal kosu arkyly zhasalatyn Abaj zhәne orys mәdenieti ӨndeuAbaj oner bilimi orkendegen enbekker orys halkyna kurmetpen karap retti zherinde olardan үjrenetin kasiettin onegeli istin kop ekenin eskertip otyrady Өkinishti kop omir ketken otip degen oleninde halkymyzdyn tura tildi kisini orys dep atajtynyn әdeji tilge tiek etedi Al Internatta okyp zhүr oleninde talap kylyp bilim algysy kelgen zhas azamatka zhaman bol dep orys teris ajtpajtynyn eskertedi Bar kinә sol bilim alyp kulykpen sumdyk zholyna tүskenderdin ozderinde tek solardyn Orysta kalar zhalasy dejdi Abaj enbekkor onerli orys zhagynda Ғakliyalarynyn ekinshi sozinde shamalyga takymy tolmaj ozderinen baska zhurtty ogej sanap kүlki etuge myskyl kyluga dajyn turatyn halkymyz Oryska da kүlushi edi auyldy korse shapkan zhaman sasyr bas orys dep Orys ojyna kelgenin kylady degen ne ajtsa sogan nanady uzyn kulakty tauyp ber depti dep keleke kylatyn orysty sozinin tuzhyrymynda Oryska ajtar soz zhok biz kүni kuly kurly da zhokpyz dep әzhuadan arashalap alady Akyn el sozi arkyly atka minse shapkylaj zhoneletin orystyn tasyrlau bala minezin zhokka senip uzyn kulakty izdetken angaldygyn ajnytpaj tap baskan Birak bul uytty otkir syn emes zhyly myskyl gana Agartushy akyn zhas urpakty ozi kolyn kesh sermep kumaryn kandyra susyndaj almaj kalgan orys gylymyn үjrenuge shakyrady Oryssha oku kerek hikmet te mal da oner de gylym da bәri orysta bar Orystyn gylymy dүnienin kilti ony bilgenge dүnie arzanyrak tүsedi dep zhazady zhiyrma besinshi sozinde Abaj үshin orys gylymy men oneri tabys kozi omirdi arzandata tүsetin kural Bul onyn orysshyldygy emes omirden tүjgen tuzhyrymy tәzhiribeli isker adamnyn ozyk bilimge tiimdi kuralga degen kushtarlygy Sondyktan da ol Zalalynan kashyk bolu pajdasyna ortak boluga tilin okuyn gylymyn bilmek kerek dep eskertedi Akyn orys gylymyn үjrenip alyp әkesinin ajtagymen oz halkyna kyrgidaj tiip zhүrgen kejbir zhastarga renish bildiredi Abaj zhәne orys otarshyldyk sayasaty ӨndeuOtarshyldyk ojranyn kүnde korip onyn tүpki zardaptaryn terenirek tүsingen kozi ashyk konili oyau akyn orys degen sozdi kop rette patsha әkimshiligi sonyn zhergilikti okimet oryndary magynasynda koldanady Bul orajda Abajdyn karapajym oner kugan orys halkyna degen zhyly ykylasynan barlyk is әreketi zorlyk zombylykka negizdelgen okimet oryndaryna patsha zhandajshaptaryna degen zhiirkenishi basym tүsip zhatady El ishin zhajlagan ajla shargylarga para zhalaga urlyk karlykka osy bileushilik zhүje kinәli ekenin akyn ajkyn tүsingen Sondyktan da ol orystyn zakonsyz zorlygyna konbejtinin ashyk ajtady Үkimet bileushi kejpindegi oryska kelgende akyn tili de ashy Bir okyganda ak zhattalyp kalatyn Mәz bolady bolysyn Arkaga Ұlyk kakkanga Sheltirejtip orysyn Shendi shekpen zhapkanga degen zholdaryndagy akyn tiline oralgan ashy kekesin uytty sozderi barsha kүlkili zhiirkenishti korinisti kaz kalpynda koz aldyna әkeledi Abaj Orys ajtty ozine erik berem dep Kimdi sүjip sajlasan bek korem dep Buzylmasa ogan el tүzelgen zhok Ұlyk zhүr bul isindi kek korem dep degen zholdar arkyly Ұlyktyn ajtatynynyn bәri zhalgan bos zheleu soz ekendigin eske salady Shyndap kelgende eldi tүzu zholga saludy kozdep otyrgan үkimet zhogyn angartady Abaj zhergilikti bi bolystardyn үkimet aldyndagy bisharalyk kejpin de әbden kelistire sipattajdy silejte sogady Kozhekbaj bolysty oltire әzhua etetin Boten elde bar bolsa atty olenindegi Orys syyaz kyldyrsa Bolys elin karmajdy Қu starshyn ash biler Az zhүregin zhalgajdy Oryssyz zherde tap bolsa Shakyrgan kisi barmajdy degen zholdar arkyly ojdan kyrdan bas koskan ordaly kulardyn bar syryn ashyp korsetedi Munda zhәdigoj zharamsaktyk ta orystyn toresi kazaktyn bi bolysy bolyp oleksege үjmelegen zhemkorlyk ta bar Ұry karyny kashyktan tanidy degendej halyk kanyn sүlikshe sorgan karakshylardyn eki elden de tabylyp zhatkanyna kynzhylady Қutyrdy kopti kojyp azganasy Aryzshy orys olardyn olzhalasy Birde ony zharylkap birde muny Қudy unatty au Semejdin bul kalasy dep nalidy Tulpardan tugyr ozar shabylsa da degen oleninde Soz andygan kylmys kugan kazakka aryz zhazyp berudi kejbir kozi ashyk orystyn kәsip etip alganyn koremiz Kәdimgi zhemtikke үjmelegen kuzgyn karganyn zhemdestigi Akyn bul zherde Semej kalasyndagy orys atauyn patsha әkimshiligi degen magynada koldangan Abaj үshin elin satkan halyk kamyn umytkan adamnan otken sumyraj zhok Ondajlardan tilinin zәrin kalamynyn kaһaryn ayamagan Akyn orys uryssa ash buradaj burkyrap oz zhurtyna shapkan bolys bilerdi Үjden үrgen itke tenejdi Bul halykty kan kaksatkan ozbyrlykty kore turyp buralky itshe zhәutendegen zhasyktykka әbden kany kajnap kaһaryna mingen namys tugyryna kongan or minez orak tildi adamnyn irkilissiz kuya salgan ashu yzasy Zhogaryda keltirilgen mysaldardan Abajdyn ozi ajtkandaj orystyn zalaldy isterinen kashyp pajdaly zhaktarynan үjrenuge shakyrganyn koremiz 1 Derekkozder Өndeu Abaj Enciklopediya Almaty Қazak enciklopediyasynyn Bas redakciyasy Atamura baspasy ISBN 5 7667 2949 9Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet https kk wikipedia org w index php title Orystar amp oldid 2918408 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.