fbpx
Уикипедия

Орал

Орал (орыс. Уральск) — қала (1775 жылдан), Батыс Қазақстан облысының орталығы (1932 жылдан), ірі темір жол станциясы, Жайық бойындағы өзен порты, әуе жолдарының торабы. Қала Жайық өзенінің жағасында, Шағанның Жайыққа құяр тұсында орналасқан.

Қала
Орал
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

ҚазақстанҚазақстан

Статусы

Облыс орталығы

Облысы

Батыс Қазақстан облысы

Әкімі

Мұрат Рахметұлы Мұқаев

Тарихы мен географиясы
Координаттары

51°14′ с. е.51°22′ ш. б. /51.233° с. е. 51.367° ш. б. /51.233; 51.367 Координаттар:51°14′ с. е.51°22′ ш. б. /51.233° с. е. 51.367° ш. б. /51.233; 51.367

Құрылған уақыты

1584 жыл

Қала статусы

1613 жыл

Жер аумағы

700 км²

Климаты

қатаң-континенталды

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Тұрғындары
Тұрғыны

233 904 адам (2019)

Ұлттық құрамы

қазақтар 68,74 %
орыстар 26,72 %
татарлар 1,57 %
украиндар 1,03 %

Этнохороним

оралдық оралдықтар

Ресми тілі

қазақ тілі

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7112

Пошта индекстері

090000—090013

Автомобиль коды

L,07


(қаз.)(орыс.)

Орал
Орал
Ортаққордағы санаты: Орал
Орал қаласының ғарыштан көрінісі
Орал вокзалы

Мазмұны

Орал қаласы халқының саны

1897 1959 1970 1979 1989 1991 1999
36 466 103 914 134 162 167 352 199 835 214 000 195 459
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
195 811 198 137 201 970 205 277 208 814 202 161 207 109 213 107 218 136 222 808 227 368 230 775
2017 2018
300 128 306 549

Тұрғыны 233 904 адам (2019). Қалалық мәслихатқа қарайтын жерінің аумағы 0,7 мың км². Қалаға ірілі-ұсақты 16 елді мекен қарайды, ал жалпы халық саны 306 549 адам (2018) Бүгінгі күні Орал қаласы – Қазақстандағы ірі мәдени-эконономикалық орталықтардың бірі. Қаладағы ірі кәсіпорындар: “Зенит” зауыты, “Омега”, “Металлист”, Орал механикалық зауыты, Орал арматура зауыты, Орал полипласт зауыты өндірістік кәсіпорны, “Аяз” ЖШС және республикалық мемлекеттік “Орал мемлекеттік ауыл шаруашылық стансасы” кәсіпорны. Бұлардан басқа облыстық дәрежедегі нан комбинаты, жылу, жарық, газ кәсіпорындары жұмыс істейді. Қалада 2 мәдениет үйі, 18 кітапхана, Киров саябағы, 3 музей, 2 театр, филармония, көрме залы, 46 мектеп, 3 жоғары оқу орны мен 3 бөлімше бар (2000). Сондай-ақ, 35 қазыналық емдеу мекемесі жұмыс істейді. Оралда Батыс Қазақстан темір жол жүк тасымалының Орал бөлімшесі орналасқан. Қала Жайық бойындағы ірі өзен айлағы саналады. 18 ғасырда салынған сәулет ескерткіштері сақталған.

Климаты

Орал ауа райы
Көрсеткіш Қаң Ақп Нау Сәу Мам Мау Шіл Там Қыр Қаз Қар Жел
Абсолюттық максимум, °C 6,5 5,6 21,6 30,6 37,0 40,5 41,6 40,8 38,8 28,0 17,9 8,2
Орташа максимум, °C −6,8 −6,5 0,2 14,3 23,0 28,1 30,0 28,2 21,4 11,8 1,5 −4,5
Орташа температура, °C −10,6 −10,8 −4,3 8,4 15,9 21,0 23,0 21,1 14,8 6,9 −1,9 −8
Орташа минимум, °C −14,3 −15,1 −8,7 2,5 8,7 13,9 15,9 13,9 8,1 2,0 −5,2 −11,5
Абсолюттық минимум, °C −35,9 −36,6 −30,3 −14,3 −5,9 0,6 6,5 2,3 −5,3 −11,4 −29,2 −36,7
Жауын-шашын нормасы, мм 27,1 19,5 22,9 20,5 28,2 33,5 43,6 29,5 28,6 40,3 28,7 31,0
Дерекнама:


Орал қаласының орнында бұдан бірнеше мың жыл бұрын скиф, ғұн, авар, печенег және қыпшақ тайпаларының мекен-тұрақтары болған. Бұл тайпалардың көсемдері мен жауынгерлері жерленген шағын қорымдар мен қорғандар қазір де кездеседі. Орал қаласының жергілікті қазақтар арасында ерте заманнан қазірге дейін “Теке” аталуының себебі, Алтын Орда хандары жанында уағыз тарататын Алшын Хасан сопы (Асан қайғы болуы да мүмкін) Әбдірахман, Әбдіразақ шайқылардың ұйымдық сипат белгісі – тәкие немесе мүридтер және ел кезген дәруіштер аялдайтын кәделі орын (резиденция) тәкие үйлерінің болуына байланысты. Орыстар Жайық бойына 15 ғасырдың аяғы 16 ғасырдың бас кезінде келе бастады. 17 ғасырдың 1-ширегінде Ноғай хандығымен шекарада шағын әскери бекініс-тірек ретінде Жайық қалашығы салынды. Ол 1613 ж. қазіргі Орал қаласының орнына көшірілді. 18 ғасырдың бас кезінде Жайық қалашығында 3 мыңға жуық үй болды. Олар негізінен Старица (Жайықтың бұрынғы арнасы) және Шаған өзендерінің бойына орналасты. Қаланың негізгі тұрғындары – казак-орыстар болған. Олар әлеуметтік жіктелудің нәтижесінде кедейлер (“голытба”) мен байлар (“домовитые”) болып бөлінді. Жайық казак-орыстары Е.И. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне (1773 – 1775) қатысты. Жайық қалашығы ІІ Екатеринаның 1775 жылы 15 қаңтардағы жарлығымен “Орал қаласы”, ал оның тұрғындары “Орал казактары” болып аталды. Орал қаласының неғұрлым ежелгі бөлігі Михайло-Аргангельск ғибадатханасының оңтүстігінде орналасты. Ғибадатхана – Орал қаласының тарихи ескерткіші (1741 – 51 ж. салынған). Қала бірнеше рет (1739, 1751, 1821, 1879) өртке ұшырады. Сырым Датұлы бастаған (1783 – 1797) халық көтерілісі,Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары Орал қаласы мен Жайық өңіріне ерекше із қалдырды. 1846 ж. қалаға айрықша құқықтар беріліп, үлкен қалалар санатына қосылды. 1869 ж. Орал облысы құрылып, қала облыс орталығына айналды. Қала тарихында социалды-демократиялық үйірменің құрылуы (1902), 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс (С.Меңдешев, Ә.Әйтиев, т.б.), Кеңес өкіметінің орнауы (1918 ж. 3 қаңтарда), ақ казактарға қарсы Орал қорғанысы (1919 ж., сәуір – шілде, М.Фрунзе), т.б. елеулі оқиғалар болып өтті. 1919 ж. 1-сәуірде Оралда Жұмысшы, шаруа және солдат депутаттары кеңестерінің 1-сайлауы өтті. 1920 ж. Орал губерниясы қалаға айналды. Кеңес өкіметі жылдарында Оралдың экономикасы жедел қарқынмен дамып, республикадағы ірі өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды. 1925 ж. Жайық өзені мен Орал – Атырау арасында тұрақты кеме қатынасы және 1923 ж. Орал – Елек темір жолының ашылуы қаланың экономикалық жағдайын жақсартты. Одан кейінгі жылдары (1950 – 1990) Орал қаласында ірі машина жасау және металл өңдеу, құрылыс материалдарын өңдеу, жеңіл және тамақ өндірістері, медициналық препарат зауыттары, т.б. 200-ден астам нысан салынды, көлік жүйелері дамыды.

Пугачев үйі
Карев үйі

Бұл қалада әр кездері орыстың белгілі ақын-жазушылары
А.С. Пушкин,
В.А. Жуковский,
В.И. Даль,
В.Г. Короленко,
М.А. Шолохов, т.б. болды.
Сондай-ақ, көрнекті қазақ қаламгерлері
С.Сейфуллин,
Х.Есенжанов,
Т.Жароков,
І.Аманжолов, т.б.
өмірінің біраз кезеңдерін Орал қаласында өткізген.

  1. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.
  2. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Орал
Орал, Тіл, Бақылау, Өңдеу, орыс, Уральск, қала, 1775, жылдан, Батыс, Қазақстан, облысының, орталығы, 1932, жылдан, ірі, темір, жол, станциясы, Жайық, бойындағы, өзен, порты, әуе, жолдарының, торабы, Қала, Жайық, өзенінің, жағасында, Шағанның, Жайыққа, құяр, тұ. Oral Til Bakylau Өndeu Oral orys Uralsk kala 1775 zhyldan Batys Қazakstan oblysynyn ortalygy 1932 zhyldan iri temir zhol stanciyasy Zhajyk bojyndagy ozen porty әue zholdarynyn toraby Қala Zhajyk ozeninin zhagasynda Shagannyn Zhajykka kuyar tusynda ornalaskan ҚalaOralEltanbasyӘkimshiligiEl Қazakstan ҚazakstanStatusyOblys ortalygyOblysyBatys Қazakstan oblysyӘkimiMurat Rahmetuly Mukaev 1 Tarihy men geografiyasyKoordinattary51 14 s e 51 22 sh b 51 233 s e 51 367 sh b 51 233 51 367 G O Ya Koordinattar 51 14 s e 51 22 sh b 51 233 s e 51 367 sh b 51 233 51 367 G O Ya Қurylgan uakyty1584 zhylҚala statusy1613 zhylZher aumagy700 km Klimatykatan kontinentaldyUakyt beldeuiUTC 5 00TurgyndaryTurgyny233 904 2 adam 2019 Ұlttyk kuramykazaktar 68 74 orystar 26 72 tatarlar 1 57 ukraindar 1 03 3 Etnohoronimoraldyk oraldyktarResmi tilikazak tiliSandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7112Poshta indeksteri090000 090013Avtomobil kodyL 07uralsk akimat kz kaz orys Oral OralOrtakkordagy sanaty OralOral kalasynyn garyshtan korinisi Oral vokzaly Mazmuny 1 Halyk sany 2 Қyskasha mәlimet 3 Geografiyasy 3 1 Klimaty 4 Tarihy 5 Bauyrlas kalalary 6 Oral kalasynda bolgan kornekti adamdar 7 DerekkozderHalyk sany ӨndeuOral kalasy halkynyn sany 4 1897 1959 1970 1979 1989 1991 199936 466 103 914 134 162 167 352 199 835 214 000 195 4592004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015195 811 198 137 201 970 205 277 208 814 202 161 207 109 213 107 218 136 222 808 227 368 230 7752017 2018 5 300 128 306 549Қyskasha mәlimet ӨndeuTurgyny 233 904 adam 2019 Қalalyk mәslihatka karajtyn zherinin aumagy 0 7 myn km Қalaga irili usakty 16 eldi meken karajdy al zhalpy halyk sany 306 549 adam 6 2018 Bүgingi kүni Oral kalasy Қazakstandagy iri mәdeni ekononomikalyk ortalyktardyn biri Қaladagy iri kәsiporyndar Zenit zauyty Omega Metallist Oral mehanikalyk zauyty Oral armatura zauyty Oral poliplast zauyty ondiristik kәsiporny Ayaz ZhShS zhәne respublikalyk memlekettik Oral memlekettik auyl sharuashylyk stansasy kәsiporny Bulardan baska oblystyk dәrezhedegi nan kombinaty zhylu zharyk gaz kәsiporyndary zhumys istejdi Қalada 2 mәdeniet үji 18 kitaphana Kirov sayabagy 3 muzej 2 teatr filarmoniya korme zaly 46 mektep 3 zhogary oku orny men 3 bolimshe bar 2000 Sondaj ak 35 kazynalyk emdeu mekemesi zhumys istejdi Oralda Batys Қazakstan temir zhol zhүk tasymalynyn Oral bolimshesi ornalaskan Қala Zhajyk bojyndagy iri ozen ajlagy sanalady 18 gasyrda salyngan sәulet eskertkishteri saktalgan Geografiyasy ӨndeuKlimaty Өndeu Oral aua rajyKorsetkish Қan Akp Nau Sәu Mam Mau Shil Tam Қyr Қaz Қar ZhelAbsolyuttyk maksimum C 6 5 5 6 21 6 30 6 37 0 40 5 41 6 40 8 38 8 28 0 17 9 8 2Ortasha maksimum C 6 8 6 5 0 2 14 3 23 0 28 1 30 0 28 2 21 4 11 8 1 5 4 5Ortasha temperatura C 10 6 10 8 4 3 8 4 15 9 21 0 23 0 21 1 14 8 6 9 1 9 8Ortasha minimum C 14 3 15 1 8 7 2 5 8 7 13 9 15 9 13 9 8 1 2 0 5 2 11 5Absolyuttyk minimum C 35 9 36 6 30 3 14 3 5 9 0 6 6 5 2 3 5 3 11 4 29 2 36 7Zhauyn shashyn normasy mm 27 1 19 5 22 9 20 5 28 2 33 5 43 6 29 5 28 6 40 3 28 7 31 0Dereknama Oral aua rajy men klimatyTarihy ӨndeuOral kalasynyn ornynda budan birneshe myn zhyl buryn skif gun avar pecheneg zhәne kypshak tajpalarynyn meken turaktary bolgan Bul tajpalardyn kosemderi men zhauyngerleri zherlengen shagyn korymdar men korgandar kazir de kezdesedi Oral kalasynyn zhergilikti kazaktar arasynda erte zamannan kazirge dejin Teke ataluynyn sebebi Altyn Orda handary zhanynda uagyz taratatyn Alshyn Hasan sopy Asan kajgy boluy da mүmkin Әbdirahman Әbdirazak shajkylardyn ujymdyk sipat belgisi tәkie nemese mүridter zhәne el kezgen dәruishter ayaldajtyn kәdeli oryn rezidenciya tәkie үjlerinin boluyna bajlanysty Orystar Zhajyk bojyna 15 gasyrdyn ayagy 16 gasyrdyn bas kezinde kele bastady 17 gasyrdyn 1 shireginde Nogaj handygymen shekarada shagyn әskeri bekinis tirek retinde Zhajyk kalashygy salyndy Ol 1613 zh kazirgi Oral kalasynyn ornyna koshirildi 18 gasyrdyn bas kezinde Zhajyk kalashygynda 3 mynga zhuyk үj boldy Olar negizinen Starica Zhajyktyn buryngy arnasy zhәne Shagan ozenderinin bojyna ornalasty Қalanyn negizgi turgyndary kazak orystar bolgan Olar әleumettik zhikteludin nәtizhesinde kedejler golytba men bajlar domovitye bolyp bolindi Zhajyk kazak orystary E I Pugachev bastagan sharualar koterilisine 1773 1775 katysty Zhajyk kalashygy II Ekaterinanyn 1775 zhyly 15 kantardagy zharlygymen Oral kalasy al onyn turgyndary Oral kazaktary bolyp ataldy Oral kalasynyn negurlym ezhelgi boligi Mihajlo Argangelsk gibadathanasynyn ontүstiginde ornalasty Ғibadathana Oral kalasynyn tarihi eskertkishi 1741 51 zh salyngan Қala birneshe ret 1739 1751 1821 1879 ortke ushyrady Syrym Datuly bastagan 1783 1797 halyk koterilisi Isataj Tajmanuly men Mahambet Өtemisuly bastagan kazak halkynyn ult azattyk kozgalystary Oral kalasy men Zhajyk onirine erekshe iz kaldyrdy 1846 zh kalaga ajryksha kukyktar berilip үlken kalalar sanatyna kosyldy 1869 zh Oral oblysy kurylyp kala oblys ortalygyna ajnaldy Қala tarihynda socialdy demokratiyalyk үjirmenin kuryluy 1902 1916 zhylgy ult azattyk koterilis S Mendeshev Ә Әjtiev t b Kenes okimetinin ornauy 1918 zh 3 kantarda ak kazaktarga karsy Oral korganysy 1919 zh sәuir shilde M Frunze t b eleuli okigalar bolyp otti 1919 zh 1 sәuirde Oralda Zhumysshy sharua zhәne soldat deputattary kenesterinin 1 sajlauy otti 1920 zh Oral guberniyasy kalaga ajnaldy Kenes okimeti zhyldarynda Oraldyn ekonomikasy zhedel karkynmen damyp respublikadagy iri onerkәsip ortalyktarynyn birine ajnaldy 1925 zh Zhajyk ozeni men Oral Atyrau arasynda turakty keme katynasy zhәne 1923 zh Oral Elek temir zholynyn ashyluy kalanyn ekonomikalyk zhagdajyn zhaksartty Odan kejingi zhyldary 1950 1990 Oral kalasynda iri mashina zhasau zhәne metall ondeu kurylys materialdaryn ondeu zhenil zhәne tamak ondiristeri medicinalyk preparat zauyttary t b 200 den astam nysan salyndy kolik zhүjeleri damydy Bauyrlas kalalary Өndeu Atyrau Қazakstan Semej Қazakstan Ploeshti Rumyniya Rostov na Donu Resej Ostrava Chehiya Eskishehir TүrkiyaOral kalasynda bolgan kornekti adamdar Өndeu Pugachev үji Karev үji Bul kalada әr kezderi orystyn belgili akyn zhazushylary A S Pushkin V A Zhukovskij V I Dal V G Korolenko M A Sholohov t b boldy Sondaj ak kornekti kazak kalamgerleri S Sejfullin H Esenzhanov T Zharokov I Amanzholov t b omirinin biraz kezenderin Oral kalasynda otkizgen 7 Derekkozder Өndeu Oral kalasy әkimdiginin Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar zhәne astana kalalar audandar audan ortalyktary zhәne kentter bolinisindegi zhynysy bojynsha sany Қazakstan Respublikasynyn ulttyk kuramy City amp town of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 2018zh http www batys stat kz index php option com content amp view article amp id 314 amp Itemid 145 amp lang kz Қazakstan Ұlttyk enciklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 zhyl ISBN 5 89800 123 9 VII tom https kk wikipedia org w index php title Oral amp oldid 2882250 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.