fbpx
Уикипедия

Мұхаммед Жақыпбек хан

Мұхаммед Жақыпбек Бадәулет хан (өз.Muhammad Yoqubbek Badavlat; ұйғ.Яқуб-Бәг Бәдөләт Хан, 1820 жылы Піскенд, Қоқан хандығы – 1877 жылы, Қашқар қаласы) – Цинь империясына қарсы мұсылмандар көтерілісінің басшысы, “Жетішар” мемлекетінің билеушісі. 1865 жылы оны Қоқан хандығының билеушілері Шығыс Түркістандағы маньчжур - қытай үстемдігіне қарсы көтерілісшілердің басшысы Бұзырық қожаға әскери кеңесші етіп жіберген. 1867 жылға қарай Шығыс Түркістандағы ұйғыр сұлтандықтары Бұзырық қожаның басшылығымен біртұтас мұсылман мемлекеті – “Жетішарға” бірікті. Сол жылы Якуб-Бек Қашқарда өкімет билігін басып алып, Шығыс Түркістанның басқа қалаларын да өзіне бағындыра бастады. 1870 – 71 жылы “Жетішар” мемлекетінің құрамына алдымен орталық Үрімші қаласы болған, Дүнген хандығы енді. 1872 жылдың қарсаңында “Жетішар” мемлекетінің құрамына Құмкөл мен Баркөл, Іле аймағынан басқа бүкіл Шығыс Түркістан аумағы қосылды. Шығыс Түркістанға орнығып алғаннан кейін Якуб-Бек Үндістандағы ағылшын өкімет орындарымен тығыз байланыс орнатып, Цинь үкіметі мен Ресейге қарсы тұруға тырысты. Ағылшындар үшін ҚашқарияБұхара мен Құлжа рыноктарының қақпасы” болып саналды, сондықтан олар осы сәтті пайдаланып қалуға тырысты. 1868 жылы орыстардың Бұхараға әскери жорығы кезінде Якуб-Бек қырғыздарды өз билігіне бағындыру әрекеттерін жасады. 1869 жылы ағылшын үкіметі Ресейге Қытайдан тәуелсіз Якуб-Бек мемлекетін тануды ұсынды. Бірақ өзінің қол астына енді ғана бағынған қырғыздар мен қазақтардың көтерілісшілерге қосылып кету қаупінен сескенген Ресей үкіметі бұл ұсынысты қабылдаған жоқ. Якуб-Бек “Жетішар” мемлекетіне төнетін қауіптің ең бастысы Цинь империясы тарапынан болатынын жақсы түсінді. Экономика жағынан артта қалған, әрі шет мемлекеттер тарапынан мойындалып үлгермеген “Жетішар” мемлекетінің Цинь империясымен әскери қақтығысқа түсуі қауіпті еді. Сондықтан Якуб-Бек өзінің әскери күш - қуатын арттыруға тырысты және екінші жағынан Цинь империясымен тіл табысудың жолдарын қарастырды. 1874 – 75 жылдары Якуб-Бек Пекинге өзінің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Ишан ханды елшілікке жіберді. Бұл кезеңде Цинь өкіметі өте әлсіз еді. Сондықтан ол елшілерді қа-былдау арқылы уақыт ұтуға тырысты. Қытайлар мен түбі бір болатын соғысқа дайындалу үшін Якуб-Бек те өз кезегінде Үндістандағы ағылшын өкіметінен және түрік сұлтанынан көмек алуға тырысты. 1873 жылы ол Стамбұлдағы ағылшын елшісі Г.Эллиотқа өзінің Түркиядағы өкілі Сайид Якубхан арқылы әскерін ең жаңа қару-жарақпен қаруландыруды, жаяу әскер санын 60 мыңға, атты әскерді 20 мыңға дейін жеткізуді көздейтінін хабарлады. Ағылшын өкілдері Сайид ЯкубханғаЖетішар” билеушісіне Англиядан қару сатып алу мен әскери өнерді үйрету үшін нұсқаушылар жалдау үшін 800 мың фунт стерлинг көлемінде қарыз беретіндіктерін мәлімдеді. Ресей өкіметі алғашында Шыңжаңдағы оқиғаларға араласпай, бейтараптық саясат ұстауды мақұл көрді. Бірақ ағылшын өкіметінің “Жетішармен” тығыз байланыс орнатуынан қатты қауіптенген Ресей жан - тәнімен Қытайға көмектесуге кірісті. Якуб-Бек Цинь үкіметі бейбіт келіссөздер жүргізу арқылы “Жетішар” мемлекетінің тәуелсіздігін соғыссыз-ақ мойындайды деп үміттенді. Бірақ Цинь үкіметі өзінің онсыз да қаржылық тапшылығы жағдайында ауыр соғысқа бара қоймайды деген қате түсінік, ұзақ уақыт бойы әскери қақтығыстардан қашқақтау өз кезегінде стратегиялық қателіктерге әкеп соқтырды. Орыс әскерлерінің Ілені басып алуы нәтижесінде Якуб-Бектің бүкіл Шыңжаңды біріктірген күшті мұсылман мемлекетін құру жоспары іске аспай қалды. Англияның Шыңжаңға бекіну арманын да орыстар жүзеге асыртпады. Ресей өзіне жақында ғана бағынған Орталық Азия елдерінің тыныштығын сақтап қалуға тырысты. Бұған қоса Ресейге бағынбай шетелге кеткен ұлт қайраткерлерінің кейбіреулері Якуб-Бектің төңірегінде жүргенін қаламады (қала Сыздық). Орыстардың осы саясаты Қытай қолбасшысы Цзо Цзунь Танның Шыңжаңды Цинь билігіне қайтару жорығының тезірек жүзеге асып, жеңіске жетуіне жеңілдік туғызып берді. 1877 жылы 30 мамырда Якуб-Бек Курле деген жерде жаулары у беріп, кенеттен қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейінгі мемлекетінің ішкі жағдайының әлсіздігін пайдаланған циндік Қытай 1878 жылы “Жетішар” мемлекетін жойды.

Мұхаммед Жақыпбек хан
  1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет.


Бұл — мақаланың бастамасы.Бұл мақаланытолықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз.
Бұл ескертуді дәлдеп ауыстыру қажет.

Мұхаммед Жақыпбек хан
Мұхаммед, Жақыпбек, хан, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Мұхаммед, Жақыпбек, Бадәулет, хан, өз, muhammad, yoqubbek, badavlat, ұйғ, Яқуб, Бәг, Бәдөләт, Хан, 1820, жылы, Піскенд, Қоқан, хандығы, 1877, жылы, Қашқар, қаласы, Цинь, империясына, қарсы, мұсылмандар, көтерілісін. Muhammed Zhakypbek han Til Bakylau Өndeu Muhammed Zhakypbek Badәulet han oz Muhammad Yoqubbek Badavlat ujg Yakub Bәg Bәdolәt Han 1820 zhyly Piskend Қokan handygy 1877 zhyly Қashkar kalasy Cin imperiyasyna karsy musylmandar koterilisinin basshysy Zhetishar memleketinin bileushisi 1865 zhyly ony Қokan handygynyn bileushileri Shygys Tүrkistandagy manchzhur kytaj үstemdigine karsy koterilisshilerdin basshysy Buzyryk kozhaga әskeri kenesshi etip zhibergen 1867 zhylga karaj Shygys Tүrkistandagy ujgyr sultandyktary Buzyryk kozhanyn basshylygymen birtutas musylman memleketi Zhetisharga birikti Sol zhyly Yakub Bek Қashkarda okimet biligin basyp alyp Shygys Tүrkistannyn baska kalalaryn da ozine bagyndyra bastady 1870 71 zhyly Zhetishar memleketinin kuramyna aldymen ortalyk Үrimshi kalasy bolgan Dүngen handygy endi 1872 zhyldyn karsanynda Zhetishar memleketinin kuramyna Қumkol men Barkol Ile ajmagynan baska bүkil Shygys Tүrkistan aumagy kosyldy Shygys Tүrkistanga ornygyp algannan kejin Yakub Bek Үndistandagy agylshyn okimet oryndarymen tygyz bajlanys ornatyp Cin үkimeti men Resejge karsy turuga tyrysty Agylshyndar үshin Қashkariya Buhara men Қulzha rynoktarynyn kakpasy bolyp sanaldy sondyktan olar osy sәtti pajdalanyp kaluga tyrysty 1868 zhyly orystardyn Buharaga әskeri zhorygy kezinde Yakub Bek kyrgyzdardy oz biligine bagyndyru әreketterin zhasady 1869 zhyly agylshyn үkimeti Resejge Қytajdan tәuelsiz Yakub Bek memleketin tanudy usyndy Birak ozinin kol astyna endi gana bagyngan kyrgyzdar men kazaktardyn koterilisshilerge kosylyp ketu kaupinen seskengen Resej үkimeti bul usynysty kabyldagan zhok Yakub Bek Zhetishar memleketine tonetin kauiptin en bastysy Cin imperiyasy tarapynan bolatynyn zhaksy tүsindi Ekonomika zhagynan artta kalgan әri shet memleketter tarapynan mojyndalyp үlgermegen Zhetishar memleketinin Cin imperiyasymen әskeri kaktygyska tүsui kauipti edi Sondyktan Yakub Bek ozinin әskeri kүsh kuatyn arttyruga tyrysty zhәne ekinshi zhagynan Cin imperiyasymen til tabysudyn zholdaryn karastyrdy 1874 75 zhyldary Yakub Bek Pekinge ozinin syrtky sayasat zhonindegi kenesshisi Ishan handy elshilikke zhiberdi Bul kezende Cin okimeti ote әlsiz edi Sondyktan ol elshilerdi ka byldau arkyly uakyt utuga tyrysty Қytajlar men tүbi bir bolatyn sogyska dajyndalu үshin Yakub Bek te oz kezeginde Үndistandagy agylshyn okimetinen zhәne tүrik sultanynan komek aluga tyrysty 1873 zhyly ol Stambuldagy agylshyn elshisi G Elliotka ozinin Tүrkiyadagy okili Sajid Yakubhan arkyly әskerin en zhana karu zharakpen karulandyrudy zhayau әsker sanyn 60 mynga atty әskerdi 20 mynga dejin zhetkizudi kozdejtinin habarlady Agylshyn okilderi Sajid Yakubhanga Zhetishar bileushisine Angliyadan karu satyp alu men әskeri onerdi үjretu үshin nuskaushylar zhaldau үshin 800 myn funt sterling koleminde karyz beretindikterin mәlimdedi Resej okimeti algashynda Shynzhandagy okigalarga aralaspaj bejtaraptyk sayasat ustaudy makul kordi Birak agylshyn okimetinin Zhetisharmen tygyz bajlanys ornatuynan katty kauiptengen Resej zhan tәnimen Қytajga komektesuge kiristi Yakub Bek Cin үkimeti bejbit kelissozder zhүrgizu arkyly Zhetishar memleketinin tәuelsizdigin sogyssyz ak mojyndajdy dep үmittendi Birak Cin үkimeti ozinin onsyz da karzhylyk tapshylygy zhagdajynda auyr sogyska bara kojmajdy degen kate tүsinik uzak uakyt bojy әskeri kaktygystardan kashkaktau oz kezeginde strategiyalyk katelikterge әkep soktyrdy Orys әskerlerinin Ileni basyp aluy nәtizhesinde Yakub Bektin bүkil Shynzhandy biriktirgen kүshti musylman memleketin kuru zhospary iske aspaj kaldy Angliyanyn Shynzhanga bekinu armanyn da orystar zhүzege asyrtpady Resej ozine zhakynda gana bagyngan Ortalyk Aziya elderinin tynyshtygyn saktap kaluga tyrysty Bugan kosa Resejge bagynbaj shetelge ketken ult kajratkerlerinin kejbireuleri Yakub Bektin tonireginde zhүrgenin kalamady kala Syzdyk Orystardyn osy sayasaty Қytaj kolbasshysy Czo Czun Tannyn Shynzhandy Cin biligine kajtaru zhorygynyn tezirek zhүzege asyp zheniske zhetuine zhenildik tugyzyp berdi 1877 zhyly 30 mamyrda Yakub Bek Kurle degen zherde zhaulary u berip kenetten kajtys boldy Ol kajtys bolgannan kejingi memleketinin ishki zhagdajynyn әlsizdigin pajdalangan cindik Қytaj 1878 zhyly Zhetishar memleketin zhojdy 1 Muhammed Zhakypbek hanSiltemeler ӨndeuҚytaj Angliya Shygys TүrkistanDerekkozder Өndeu Қazakstan Ұlttyk encklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 zhyl ISBN 5 89800 123 9 X tomBul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalanyn bastamasy Bul makalany tolyktyryp damytu arkyly Uikipediyaga komektese alasyz Bul eskertudi dәldep auystyru kazhet https kk wikipedia org w index php title Muhammed Zhakypbek han amp oldid 2878367 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.