fbpx
Уикипедия

Мемлекет

Мемлекет — белгілі бір аумаққа иелік етіп, сол жердегі халықтың еркін дамуына мүмкіндік беретін, қоғам табиғатынан туындайтын ортақ істерді атқаруға қажетті басқарудың жоғарғы дәрежеде ұйымдасқан жүйесі, саяси билік ұйымы. Егемендікке ие және қоғамды басқаруды арнайы механизмдер (аппарат) арқылы жүзеге асыратын қоғамдағы саяси билікті ұйымдастырудың ерекше түрі, саяси жүйенің орталық институты.

Мазмұны

  • мемлекеттің орталық және жергілікті билік органдары жүйесі болады, оған заңды, атқарушы және сот органдары, әскер, полиция жатады;
  • мемлекеттің тұрғындары әкімшілік-аумақтық бірлестіктерге (облыс, аудан, ауыл, т.с.с.) бөлінеді (ол бірліктер әр елде түрліше аталады);
  • мемлекеттің шекарасы анық белгіленген аумағы болады;
  • мемлекеттің әскерді, полицияны, сотты, басқа мемлекеттік мекемелерде қызмет істейтін шенеуніктерді ұстау үшін салық жинайды;
  • мемлекет заңдар және басқа нормативтік-құқықтық актілер шығарады, солардың көмегімен қоғамда тәртіп орнатады.

Мемлекет құрылымы бойынша келесі түрлерге бөлінеді:

  • Унитарлық (лат.unitas — біртұтас, біріккен) құрылыста саяси билік бір орталыққа бағынады, мемлекет ішінде өз алдына бөлек басқа құрылымға жол берілмейді. Оның территориясы, конституциясы бір болады. Мемлекеттік биліктің жоғары органдар жүйесі, азаматтығы ортақ. Мысалы, Италия, Франция, Қазақстан т.б. осы түрге жатады.

Унитарлы мемлекет - әкімшілік-территориялық бірлестіктердің саяси дербестігі болмайтын мемлекеттік құрылыс түрі. Мемлекеттік құрылысқа келесі сипаттамалар тән: елдің бүкіл территориясында тең жүретін біртұтас конституция; заңды күші бүкіл территорияға таралатын жоғарғы мемлекеттік билік органдарының біртұтас жүйесі; біртұтас құқық жүйесі; биліктің муниципалды органдарының жалпы мемлекеттік органдарға бағынуы.[1]

  • Федерация (лат.foederatio — одақ, бірлестік) — белгілі бір саяси тәуелсіздігі бар, бірнеше мемлекеттік құрылымдардың бірігіп одақтық жаңа бір мемлекетті құруы. Федерация мен оған кіретін субъектілердің міндеттері арасындағы айырмашылықтар жалпымемлекеттік конституциямен реттеледі. Әр субъектінің өзінің жоғарғы билеу (заң шығарушы, атқарушы, сот органдары болады). Мұндай мемлекеттерге АҚШ, Германия, Малайзия, т.б. жатады.
  • Монархия (гр.μοναρχία — біртұтас билік) — абсолюттік және конституциялық болып екіге бөлінеді. Абсолюттік монархия

— мұраланған тақ иесінің (монархтың) ешқандай заңдармен шектелусіз, өз қалауынша дара билік жүргізуі. Шыңғыс хан және оның ұрпақтары билеген Қыпшақ мемлекеттері, XVIII ғасырдың соңындағы буржуазиялық революцияға дейінгі Людовиктер басқарып келген Франция осы абсолюттік монархияға мысал. Атадан балаға мұра боп қалған билік иесінің мемлекеттің сайланып қойылатын басқару органдарымен біте қайнасып, демократиялық ұстанымдармен үйлесім тауып басқаруын конституциялық монархия дейді. Мысал ретінде қазіргі Англия, Жапония мемлекеттерін айтуға болады.

  • Республикалық басқарупарламенттік және президенттік болып екіге бөлінеді. Парламенттік жүйесі бар елдерде парламенттегі орындардың көпшілігін сайлауда жеңіп алған партия немесе партиялар коалициясы — премьер-министр басқарады. Үкімет өзі жасап парламент бекіткен бағдарлама бойынша жұмыс істейді, парламентке есеп береді. Парламент жетекші рөл атқарады, қажет десе, басқарушы үкіметті қызметтен кетіре алады. Парламент заңдарды ұсынады және оларды қабылдайды. Премьер-министр де парламенттің қарауына заңдар ұсынады. Сот билігі тек заңдарға сүйеніп жүзеге асырылады. Парламенттік республикалық басқаруға Италия, Германияны жатқызуға болады. Президенттік жүйеде президентті және парламентті халық сайлайды, заңды билік пен атқарушы билік арақатынасы өзгереді, ел президенті мемлекеттің де, үкіметтің де басшылығын өз қолына алады. Президенттік басқару үлгісі ретінде АҚШ-ты келтіруге болады.
  • Диктатура (лат.dictare — нұсқау беру) — бір қолға шексіз биліктің жинақталуы, заңды аяққа баса отырып, күш көрсету арқылы мемлекет басқаруды жүзеге асыру. Диктатура мемлекеттік билік формасының ерекше көрінісі ретінде монархиялық және республикалық режімдер жағдайында ұшыраса береді.

Мемлекет мынадай қызметтерді атқарады: шаруашылық жүргізу (меншік) мәселелерін реттеу (бөлу), жер бөлу, алым-салық жүйесін белгілеу, адамдардың құқықтық жағдайын белгілеу, қорғанысты қамтамасыз ету, тағы басқа мемлекет саяси ұйымдардың ішіндегі ерекше күрделісі және қуаттысы бола отырып, бүкіл қоғамды қамтып, сол қоғам атынан оның ішінде де, сыртында да өкілдік етіп, сол қоғам үшін қызмет ететін саяси ұйым. Осыған орай мемлекеттің қоғам өміріне тікелей және жанама әсер ететін ерекше органдары және оны басқа саяси ұйымдардан ажырататын белгілері бар:

  • 1) өз аумағында бүкіл қоғамның жалғыз ресми өкілі ретінде халықты азаматтық тұрғыда біріктіреді;
  • 2) жоғарғы билік, тәуелсіздік мемлекетте ғана болады. Ол басқа мемлекеттерден тәуелсіз, яғни сол қоғамның ең жоғарғы билігін өз қолында ұстап, ішкі және сыртқы саясатын өз қалауымен жүзеге асырады;
  • 3) заң күші мен құқық нормаларын шығару, құқық шығарма мемлекетке ғана тән;
  • 4) билеуші органдарының болуы. Оның органдарында тек қана басқару ісімен шұғылданатын арнайы қызметкерлері болады. Қоғам тәртібін сақтау үшін мемлекет әскері мен жасағы құрылады. Сыртқы күштердің ықпалынан қорғану үшін оларға қарсы барлау ұйымдастырылады;
  • 5) мемлекет органдары мен онда қызмет ететін адамдарды қаржыландыратын арнаулы материалдық қор болады, ондай қор жасау үшін алым-салық белгілейді және жинайды;
  • 6) өз тұрағы, аумағы бар. Сол аумақта билігі жүреді, өмір сүреді және оны қорғау мақсатында тынымсыз әрекет жасайды. Басқаруды тиімді жүзеге асыру үшін аумақты әкімшіліктерге бөледі.
  • 7) құқықтық жүйенің қалыптасуы. Басқарылатын қоғамдық қатынастарды реттеп, оларды қажетті қалыпқа салып, тәртіп орнату үшін құқықтық нормалар жасалынады.

Оларды жасап, қабылдайтын мемлекеттің тиісті өкілетті органы болады. Мемлекетті шаруашылық жүргізу тәсіліне қарай құл иеленушілік, феодалдық, буржуазиялық, социалдық деп бөлу олқылықтарына қарамастан бүгінгі күнге дейін сақталып отыр. Сонымен бірге батыс зерттеушілері мемлекетті мәдени белгілеріне қарай ислам, қытай, батыс, православтық деп өркениеттік жіктеу негізінде де бөледі. Осы пайымдауларға қоса мемлекеттерді пайда болған табиғи ортасына қарай ірі өзендер аймағында, теңіз жағалауларында, далалы-орманды жерлерде пайда болған мемлекеттер деп бөлуге болады. Мемлекеттің пайда болуына әр түрлі табиғи орта мен әлеуметтік жағдай әсер етеді, сондықтан да белгілі бір аумақтағы мемлекеттің қалыптасу барысы әр түрлі болады. Ол мемлекет туралы әр түрлі ілімдердің пайда болуынан көрінеді.

Жалпы ежелгі дүниедегі мемлекеттердің қалыптасуы кезінде экономдау, басқару, қорғану мәселелерін шешу барысында адамдар бірлестігі жаңа сапалық қасиеттерді бойына сіңіріп, реттеу мен мәжбүрлеуді күшейтіп отырғаны байқалады. Ал адамдар қауымдастығының не үшін реттеу мен мәжбүрлеуді күшейтіп отырғанының себебі әр түрлі елдердегі мемлекет туралы ұғымның сол кезеңдегі түсініктерінде жатыр. Ежелгі грек ойшылы Платон “ Мемлекет дегеніміз адамдардың азаматтық борышын өтеу үшін бірігуі” деп анықтама беріп, оның пайда болуына еңбек бөлінісі әсер етті десе, ал оның шәкірті Аристотель “ Мемлекет дегеніміз адамдардың пайдалы игілік үшін бірігуі” деп түсіндірді.

Көне Рим ойшылы Цицерон “Мемлекет дегеніміз ортақ іс, халық игілігі, ал халық дегеніміз адамдардың көрінген бір қосындысы емес, ол көптеген адамдардың құқық мәселесі бойынша келісімі мен мүдделер бірлігінің нәтижесінде байланысқан бірігуі” дейді. “Мемлекет” сөзінің араб тілінен аудармасы “иелік ету, иелену” деген ұғымды, яғни белгілі бір аумаққа, сол аумақтағы халыққа иелік етуді білдіреді. Ал түркі тілдес халықтардың кейбірі “мемлекет” сөзінің орнына “дәулет” сөзін пайдаланады. Енді дәулет дегеніміз байлық, яғни көшпелі тайпалардағы мемлекеттің қалыптасуына әсер еткен пайда табу идеясынан туындаған. Сонымен мемлекеттің әр түрлі себептердің нәтижесінде пайда болғанын оның атауы да аңғартады. Бірақ ондай себептер көп емес, шектеулі. мемлекеттің қалыптасуына географиялық орта немесе табиғи орта, адам саны, шаруашылық жүргізу тәсілі (экономика), өндіріс тәсілі мен еңбек бөлінісі, дін немесе дүниетаным іспеттес және басқа да сыртқы фактор әсер етеді.

Ең алғашқы мемлекеттер адам санының белгілі бір табиғи ортаға қарама-қайшы келе бастауынан ұйымдасуда, шаруашылық жүргізуде өзгерістер жасауға мәжбүр болғандықтан пайда болса, кейіннен осы мемлекеттердің өздері басы бірікпей жатқан көршілеріне қысым жасауынан көрші аумақтарда да қорғану мақсатында адамдар бірлестігі — мемлекет пайда болды. Кейіннен сыртқы күштерден сақтанып, қауіп нәтижесінде біріккен топтар қауіп нәтижесінде жойылған кезде қайта ыдырағысы келеді. Бірақ шаруашылықты бірлесіп жүргізудің аз уақыт болса да пайдалы екенін көрген сол аумақтағы мүдделі адамдар олардың қайта ыдырауына қарсы болады. Осы кезде жаңа ұйымдасқан топты басқару қиындай бастағандықтан діни көзқарастарды қалыптастыру арқылы басқаруды жеңілдетуге көп күш салынды. Сыртқы күштердің қысымы кей жағдайда басы бірікпей жатқан елдің бірігуіне әсер етсе, кей жағдайда ыдырап кетуіне әсер етеді.

Биліктің бір мазмұннан бір мазмұнға өтуі мен күрделіленуіне және өз аумағының кеңеюіне қарай мемлекет мынадай даму сатыларын бастан кешіреді:

  • ном, полис — халқы да, аумағы да аз, басқару жүйесі қарапайым протомемлекет);
  • бірнеше полис немесе тайпалық одақтардың бірігуінен пайда болған, басқару жүйесі әлсіз, ортақ заң жүйесі жоқ немесе нашар дамыған, ыдырап кету қаупі күшті, қазіргі кездегі конфедерацияға ұқсас құрылым);
  • орталықтанған мемлекет — ішкі әкімшілік аймақтарда экономикалық қарым-қатынастар күшейіп, ортақ ақша, ортақ заң жүйесі енгізілген, ыдырап кету қаупі болмашы ғана. Мұндай елдердің халқы әдетте ұлт деп аталады);
  • империя; Орталықтанған мемлекеттер күшейе келе көрші елдер аумақтарын басып алады, әр түрлі шаруашылық жүйелерін біріктіріп, әр түрлі қоғамдық құрылысы бар елдерді күшпен бір орталыққа бағындырады, нәтижесінде империя пайда болады.

Ассоциацияланған мемлекет - мемлекет ішілік жиі мемлекет аралық қатынастардың ерекше түрін білдіруге қолданылатын ұғым. Негізінен ассоциацияланған мемлекет ретінде ерікті жолмен басқа мемлекетке өзінің егемендігінің бір бөлігін (жиі қауіпсіздікті қамтамасыз ету және сыртқы саяси байланыстарды жүзеге асыру, ақша айналымын ұйымдастыру бойынша өкілеттіліктерді) берген мемлекет түсініледі.

Буферлік мемлекет - екі немесе бірнеше үлкен мемлекет территориясы арасында орналасқан мемлекет. Буферлік мемлекет әскери басып кіру шегінде орналасқан, оның территориясы арқылы маңызды транспорттық байланыс өтеді. Мұндай мемлекет геосаяси тұрғыда тиімді аймақты бақылауға мүмкіндік береді.

Көпұлттық мемлекет - территориясында әртүрлі этностар - ұлттар, халықтар мен басқа этникалық топтар тұратын мемлекет.

Ұлттық мемлекет - белгілі бір ұлттың тарихи-этникалық территориясында пайда болған, оның егемендігін көрсететін мемлекет.

Құқықтық мемлекет - бұқаралық-саяси биліктің ұйымдастырылуы мен әрекет етуі және оның құқық субъектілері ретіндегі индивидтермен өзара қатынасының құқықтық формасы.

Әлеуметтік мемлекет - әлеуметтік қамтамасыз етудің дамыған жүйесімен сипатталатын, жалдамалы жұмысшыларға минималды өмір деңгейін және әлеуметтік тәуекелдің төмендеуін кепілдейтін мемлекеттің түрі.

Унитарлы мемлекет - әкімшілік-территориялық бірлестіктердің саяси дербестігі болмайтын мемлекеттік құрылыс түрі.

Мемлекеттік құрылысқа келесі сипаттамалар тән:

  • елдің бүкіл территориясында тең жүретін біртұтас конституция;
  • заңды күші бүкіл территорияға таралатын жоғарғы мемлекеттік билік органдарының біртұтас жүйесі; біртұтас құқық жүйесі;
  • биліктің муниципалды органдарының жалпы мемлекеттік органдарға бағынуы.

Мемлекеттер арасындағы сыртқы сауда алыс-берістері мен басқа да операцияларға байланысты төлем төлеу және есеп айырысу шарттары мен тәртібін белгілейді. 1929 — 33 жылдардағы дүниежүзілік экономикалық дағдарыстар кезеңінде батыс елдерінде кең етек алды. Бұл кезде көптеген мемлекеттер валюта шектеуін енгізіп, оның еркін алмасуын тоқтатқан болатын. Мемлекетаралық төлем келісімі көздеген мақсатына және кейбір елдердің ерекшеліктеріне қарай алуан түрлі болып келеді. Негізінен экспорттық және импорттық тауар айналысына байланысты сыртқы есеп айырысу және ол үшін төлем төлеу мақсатын көздейді. Көптеген дамыған және дамушы елдер арасындағы есеп айырысу екі жақты келісімдер негізінде клиринг түрінде жүргізіледі.

Мемлекет функцияларын анықтауда, біз ең алдыменмемлекеттің қоғам өміріндегі жалпы рөлін басшылыққа алуымыз керек. Бұл жерде бірінші орынға мемлекеттің адамдарды қауымдастыққа біріктіретін, олардың мүдделерін түйістіретін, жалпы нормаларды сақтауға мәжбүрлейтін және геосаяси тұтастықты қалыптастыратын біріктіруші рөлі қойылады. Бұдан мемлекеттің ең бірінші функциясы мәжбүрлеу функциясы екендігін көруге болады.

Мәжбүрлеу функциясы әр түрлі әдістер мен құралдар арқылы іске асуы мүмкін. Бұл не тікелей күш көрсету болуы мүмкін, не жанама мәжбүрлеу болуы мүмкін. Барлық мемлекеттерде билік құрушы субъект мәжбүрлеуді пайдаланады, бірақ оны әр жағдайда әркалай қолданатындықтан мазмұны мен сипаты, әдістері мен құралдары әрқилы болуы мүмкін.

Осы функцияны жүзеге асыру үшін мемлекеттік биліктің құрылымында мәжбүрлеу күштері қалыптасады, яғни олар: әрекеттерді нормативті тұрғыда бағалайтын және кінәлі немесе кінәлі еместігінің объективті ақиқатын белгілейтін, мәжбүрлеу шаралары туралы мәселелерді шешетін заң органдары; тергеу органдары; полиция; пенитенциарлық мекемелер және басқалары.

Өркениетті мемлекеттерде мәжбүрлеу құқығына тек мемлекеттік билік органдары ғана ие. Мәжбүрлеу функциясы, мемлекеттің басқа да функциялары сияқты, органдар мен билік субъектілерінің биліктік өкілеттіктерінде белгіленеді. Бірақ құқықтық мемлекетте мемлекеттік билік органдары мәжбүрлеу шараларын құқықтық нормалар шеңберінде ғана қолдана алуы мүмкін. Сондықтан мәжбүрлеу әрекеттері заңды деп танылатындықтан азаматтар оларды қабылдауға жөне бағынуға міндетті.

Алайда, билік құру өз мазмұны бойынша агрессивті әрекет болғандықтан билік жүргізуші субъект тікелей тиімділік пен нәтижелілікке қол жеткізу үшін мәжбүрлеу әдістері мен құралдарын қолдануда заңмен белгіленген шектен шығып кетуі де мүмкін. Бұл әрекеттердің заңсыз екеңдігі анық, ал олардың қажеттілігі және іс жүзінде өзін ақтағанына сілтеме жасау жеткілікті негіз болып табылмайды.

Мәжбүрлеу функциясының болуы мемлекетті билік құрушы күштердің қолындағы сойылға, диктатураның, террордың құралына айналдырып жіберуі мүмкін.

Мемлекеттің келесі функциясы — келісімдік функция. Мемлекеттің саяси қатынастардың әр түрлі субъектілерінің арасын келістіруші орган екендігі сөзсіз, ол айтыс-тартыстарда төреші ретінде қатысады, позициялардың жақындасуына жәрдемдеседі. Мәселен, мемлекеттік органдардың еңбек пен капитал арасындағы келісімдік рөлі белгілі. Сондықтан өркениетті мемлекет үшін саяси қатынастардың барлық субъектілерінің түпкілікті мүдделері туралы қамқорлық басты болып саналады, және бұл қамқорлық тек қағаз жүзінде қалып қоймауы үшін мемлекеттік органдар барлық азаматтардың мүдделерін қамтып, білдіре алатындай және азаматтық қоғам ұйымдарымен кең қарым-қатынасқа түсе алатындай саяси қатынастардың барлық субъектілерінің түпкілікті мүдделерін белсенді қорғай алатын дамыған құқықтық базаға ие бола отырып құрылымдануы тиіс.

Келісімдік функция — мемлекеттің маңызды функциясы, оның іргетасы. Бұл функция қоғамның саяси мәдениетінің қалыптасу мен даму деңгейіне, оның өркениеттенуінің артуына орай жан-жақты және маңызды бола түседі. Келісімдік функция адамгершілік, қайырымдылық, ізгілік, төзімділік секілді ұғымдар басты болатын ділдің дамуымен де байланысты. Мемлекеттің келісімдік функциясының жүзеге асуында азаматтық қоғам институттары маңызды мәнге ие.

Мемлекеттің үшінші функциясы — ұйымдастырушылық. Мемлекет адамдардың әлеуметтік өмірінің негізгі аспектілерінің ұйымдасуына қатысады. Бұл үшін мемлекеттік меншіктің; мемлекеттің қаржылық мүмкіндіктерінің; мемлекеттік органдар қызметінің жалпылық, міндеттілік және басқарушылық сипаттарының; құқықтық базаның; мемлекет шараларының заңдылығының болуы шарт.

Мемлекет өзінің табиғи, функционалдық ерекшеліктеріне орай экономикалық дамудың күшті факторы бола алады. Этатизм (мемлекеттің экономикаға ықпалы) айқын формада барлық мемлекеттерде болады, ал кейбір мемлекеттердің қызметінде басты болып барлығын қамтиды. Этатизм кауымдастықтың тіршілік әрекеті үшін қажетті бағдарламалық мәселелерді, мақсаттарды шешуге кажетті күштерді жұмылдыруға мүмкіндік береді. Мәселен, экономика саласында — бұл мемлекеттің экономикалық куаты мен экономикалық дербестігінің артуы, ішкі рынокты қорғауы, әлемдік қауымдастықта экономикалық белсенділігін камтамасыз етуі және т.б.

Алайда, қазіргі саяси тәжірибе көрсетіп отырғандай, мемлекеттің экономикалық салмағының шектен тыс күшеюі мемлекеттік биліктің ықпалының қалыптан тыс ұлғаюына, азаматтық қоғам институттарының шектелуі мен шеттетілуіне, қоғамның саяси тоқырауына алып келетін демократияға жат тенденциялардың пайда болуына әкеліп соғады.

Мемлекет әлеуметтік өмірдің негізгі аспектілерін реттеуге де қатысады. Ол қоғамдағы әлеуметтік жағдайды қадағалауға, қоғамдық көзқарасты бақылауға, қоғамның кеселді тұстарымен, қайшылықтарын анықтап, алдын алуға міндетті.

Мемлекет белгілі бір деңгейде қоғамның рухани өмірінің ұйымдастырушысы да болып табылады. Ол адамдардың тіршілік әрекетінде қызмет ететін әлеуметтік қағидаларға, адамгершілік принциптерге, өскелең ұрпақтың болашағына; оның азаматтық кемеліне жетуіне, рухани мәдениетті игеруіне, әлеуметтік өмірге дайындық деңгейіне және басқаларына бей-жай қарай алмайды.

Мемлекеттің рухани өмірді ұйымдастыру мүдделілігі саяси экстремизмнің шектен тыс формасында көрінуі мүмкін, мысалы, қоғамның рухани өмірінің барлық тұстарының мемлекеттің саяси бақылауында болуы және осыған байланысты мемлекеттің идеократтық саяси жүйеге айналуы тоталитарлық режимдерге тән құбылыстар. Бұл үрдісті авторитаризмнен де байқауға болады, себебі авторитаризм де халықты біріктіретін идеологияға сүйенеді.

Мемлекеттің төртінші функциясы — қорғау функциясы. Мемлекет қоғам тұрақтылығы мен оның дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасай отырып қорғайды. Ол адамдар қауымдастығын сыртқы теріс әсерлерден және ішкі деструктивті, қиратушы күштерден қорғауы қажет. "Милитаристік мемлекеттер", "полициялық мемлекеттер" деп аталатын мемлекеттерде қарастырып отырылған функция шектен тыс артып, үстемдік етеді.

Қарастырылып өткен функциялардың барлығы қандай дәрежеде болмасын барлық мемлекеттерге тән, себебі олар мемлекет мәнінің көрінісі болып табылады, және оның табиғаты мен негізінен туындайды. Бірақ мемлекет түрлерін анықтауда бұл функциялардың арақатынастары әр түрлі екендігі байқалады. Олардың мемлекеттің тіршілік әрекетіндегі орнын басқару формалары мен саяси режим ерекшеліктеріне сай құрылған мемлекеттік органдардың құрылымдық өзіндік ерекшелігі анықтайды.

Авторитарлық типтегі мемлекеттерге мәжбүрлеу функциясының келісімдік функциядан басымдылығы, саяси қатынас субъектілерінің дербестігінің жетімсіздігі, оппозицияның әлсіздігі мен ұйымдаспағандығы тән. Осыған байланысты авторитарлық мемлекеттер жүзеге асырып отырған акцияларының салыстырмалы заңдылығымен, айқын тұрақтылығымен сипатталынады. Осының салдарынан қоғамдық организмде дер кезінде мемлекеттік органдар шешімін табуға мүмкіндік бермеген әлеуметтік проблемалар жинақталынуы және шоғырлануы мүмкін. Билік өте беделді және қажетті кәсібилікке ие болғандықтан пайда болған барлық проблемаларды шешуге қабілетті деген саяси иллюзияның негізінде қызмет етеді.

Демократиялық мемлекеттерде мәжбүрлеу функциясымен қатар келісімдік функция да басым болады. Саяси қатынастар субъектілері дербес, қоғамда дамыған саяси мәдениетімен ұйымдасқан оппозиция қызмет етеді, ал бұл саяси мәдениет оған шиеленіс түйінін өз уақытында тарқатуға мүмкіндік беретін, жағдайдың тұрақтануы мен қоғамның әлеуметтік даму жолымен алға басуына жәрдемдесетін конструктивті саяси, экономикалық, әлеуметтік идеялар мен акцияларды ұсынуға және олардың жүзеге асуына қатысуға жағдай жасайды.

Оппозицияның міндеті — қоғамдық өмірде ең басты мәселелердің қойылуы мен шешілуіне ашық қатысу жолымен электораттың сеніміне ие болу. Қажетті демократиялық құрылымдардың болуы мемлекеттік саяси акциялардың да, сондай-ақ саяси қатынастардың әр түрлі субъектілерінің де заңдылығын толықтай қамтамасыз етеді.

Тоталитарлық мемлекеттерде мәжбүрлеу мен қорғау функциялары дамыған, ұйымдастыру функциясы барлығын қамтиды және келісімдік функциясын жоққа тән деуге болады. Сондықтан тоталитарлық мемлекеттер қоғамдық өмірдің барлық салаларында толықтай ұйымдасқан бақылау жүргізетін мемлекеттік нормалар мен қағидалардың үстемдігімен, яғни қоғам өмірінің толықтай мемлекеттенуімен сипатталатын өте күшті милитарландырылған полициялық мемлекет болып саналады.

Мемлекет типтері мен ондағы қандай да бір функцияның басымдығы арасында органикалық байланыс бар. Мемлекет функциялары өз кезегінде мемлекеттік қызметтің таралу аймағын, мемлекеттік органдардың құрылымы мен биліктік өкілеттіктерін анықтайды.

Әлеуметтік-экономикалық, аумақтық қажеттілікке байланысты немесе аймақтық рыноктарды қалыптастыру, біртұтас экономикалық кеңістік құру үшін, кей жағдайда басқа экономикалық одақтардан қорғану үшін құрылады. Мұндай одаққа кірген мемлекеттер сыртқы сауда, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық, ғылыми-техникалық прогресс, валюта, қоршаған ортаны қорғау салаларында, аймақтық саясатта бірыңғай шаралар жүйесін іске асырады. Мемлекетаралық экономикалық одақтар экономикалық интеграцияға кең жол ашады. Дүние жүзінде мемлекетаралық экономикалық одақтар 20 ғасырда кең өріс алды. Олардың кезеңді міндеттерге орай ауқымы мен басқару функциялары өзгеріп, құрылымы жетілдіріліп отырды. Кейде оның құрамында бір құрлықта орналасқан мемлекеттер түгелдей дерлік қамтылады. Батыс Еуропа экономикалық одағы осындай үлкен мемлекетаралық экономикалық одақтарға жатады.

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше Мемлекетаралық экономикалық одақтарға: Кедендік одаққа (1995), Шанхай ынтымақтастық ұйымына (2001), Еуроазия экономикалық одағына (2002), Орталық Азия ынтымақтастық ұйымына (2004) мүше болды. Қазақстанның және осы одақтар құрамына енетін басқа да мемлекеттердің алға қойған негізгі мақсаты — алыс-жақын көрші елдермен арадағы эконамикалық қарым-қатынасты нығайту, сыртқы сауда-саттықты дамыту, аймақтағы тұрақтылықты, қауіпсіздікті, өзара тиімді байланыстарды қамтамасыз ету, ішкі реформалардың іске асырылуына қолайлы жағдай туғызатын сыртқы ортаны қалыптастыру. Олар ағымдағы мәселелермен қатар келешектегі күрделі мәселелерді де шешуге күш салады. Мәселен, Орталық Азия аймағында мұнай мен газды, электр қуаты мен су ресурстарын тиімді пайдалану, экологиялық мәселелерді бірлесіп шешу, ортақ рынок құру, халықаралық лаңкестікке, есірткі бизнесіне қарсы бірлесіп күресу, тағы басқа Орталық Азия ынтымақтастық ұйымының алдына қойылып отырған ортақ күрделі міндеттер болып табылады.

Мемлекет иелігіне алу — шаруашылық жүргізуші субъектілерді тікелей басқару атқарымдарын мемлекеттен жеке немесе заңды тұлғаларға ішінара немесе толық (соның ішінде жекешелендіру жолымен де) беру. Әкімшілдік-әміршілдік экономикадан нарықтық экономикаға көшудің, тауар өндірушілердің дербестігін нығайтудың, рынокты тауарлармен (қызметтермен) молықтырудың, тауарлардың сапасын арттырудың, мемлекет кәсіпорындардың монополизмін жоюдың маңызды бағыты ретінде қаралады. Жалпы ел экономикасының тиімділігін арттыруға және оның азаматтарының тұрмыс деңгейін көтеруге бағытталады. Қолданыстағы заңдарға және жекешелендіру бағдарламасына сәйкес жүзеге асырылады.

Мемлекеттік айыптаушы — қызметі қылмыстық іс бойынша айыпталушының кінәсін дәлелдеуге бағытталған, сот отырысында заңға сәйкес негізде мемлекет атынан айыптауды жүзеге асыратын лауазымды тұлға. Мемлекеттік айыптаушы қызметінің құқықтық жай-күйі әр мемлекетте әр түрлі аталады және мұндай қызмет барлық жерде біріне бірі ұқсай бермейтін салалық мемлекет қызмет жүйелерінде атқарылады. Бір елде мемлекеттік айыптаушы лауазымы сот жүйесінің құрамындағы қызметтік тармақ болса, басқаларында ол өз алдына бір мемлекет қызмет жүйесі. Қазақстанда мемлекеттік айыптаушы қызметі прокурор лауазымының атқаратын міндеттерінің бір саласы. Мұндай қызмет прокурордың қылмыстық іс материалдарына сүйене отырып, заттай дәлелдемелер мен куә айғақтары арқылы айыптаушылық тұжырым айтып, соттан сотталушыға жазаның нақты бір түрін тағайындауды сұрауынан тұрады. Сотта мемлекет айыптауды қолдау үшін прокурор өз дәйектерін алдын ала орнықтыру сатысынан өтеді. Тергеу органдарынан келіп түскен қылмыстық істің заңдылығын қадағалау барысында прокурор заңсыз қозғалған істі қысқартады не қайта саралайды немесе нұсқау беріп тергеушіге қайта жібереді. Ал заң талабына толық жауап беретін іс болса немесе заңсыздықтар жойылып, қайта түскеннен кейін прокурор істі сотқа өткізеді. Мемлекет айыптауды қолдау да қылмыс жасаған адамның қудалануын талап еткен заңның орындалуын қадағалаудан туындайды.

Мемлекеттік алтын және асыл металдар музейі, 1992 жылы құрылған. Қазақстандық қолөнер шеберлерінің туындыларын және көне замандардан жеткен зергерлік бұйымдарды жинап, сақтап және зерттеп, насихаттауды көздейді. Мемлекеттік алтын және асыл металдар музейін құрудағы мақсат: республика көлеміндегі көптеген музейлерде сақталған, археологиялық қазбалардан табылған әр ғасыр қолөнер шеберлерінің бұйымдарын бір жерге шоғырландыру; тәуелсіздікке дейін жақын және алыс шетелдерге шығарылған тарихи-мәдени құндылығы зор асыл заттарды Қазақстанға қайтарып, жинақтауға ықпал ету. Зергерлік өнер туындыларын осылайша бір музейге шоғырландыру ерте замандардан бері сабақтастығын үзбей келе жатқан өнердің көркемдік, технологиялық әдіс-тәсілдерін, композиция стилдерін салыстырмалы түрде, әр қырынан зерттеуге мүмкіндік береді. Мемлекеттік алтын және асыл металдар музейі 2000 жылы Астана қаласына көшірілді.

  1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. – 569 б. ISBN 9965-808-89-9
  2. Теориялық саясаттану. Оқулық. — Алматы: Издательский центр ОФППИ «Интерлигал», 2005. ISBN 9965-537-99-2
  3. «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
  4. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
  5. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
  • (қазақша)
Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет.
Бұл мақалада еш сурет жоқ.

Мақаланы жетілдіру үшін қажетті суретті енгізіп көмек беріңіз. Суретті қосқаннан кейін бұл үлгіні мақаладан аластаңыз.
Суретті мыннан табуға болады:

  • осы мақаланың тақырыбына байланысты сурет Ортақ қорда табылуы мүмкін;
  • мақаланың өзге тіл уикилеріндегі нұсқаларын қарап көріңіз;
  • өзіңіз жасаған суретті жүктеңіз (авторлық құқықпен қорғалған сурет қоспаңыз!).

Мемлекет
Мемлекет, Тіл, Бақылау, Өңдеу, белгілі, бір, аумаққа, иелік, етіп, сол, жердегі, халықтың, еркін, дамуына, мүмкіндік, беретін, қоғам, табиғатынан, туындайтын, ортақ, істерді, атқаруға, қажетті, басқарудың, жоғарғы, дәрежеде, ұйымдасқан, жүйесі, саяси, билік, ұ. Memleket Til Bakylau Өndeu Memleket belgili bir aumakka ielik etip sol zherdegi halyktyn erkin damuyna mүmkindik beretin kogam tabigatynan tuyndajtyn ortak isterdi atkaruga kazhetti baskarudyn zhogargy dәrezhede ujymdaskan zhүjesi sayasi bilik ujymy Egemendikke ie zhәne kogamdy baskarudy arnajy mehanizmder apparat arkyly zhүzege asyratyn kogamdagy sayasi bilikti ujymdastyrudyn erekshe tүri sayasi zhүjenin ortalyk instituty 1 Mazmuny 1 Memlekettin belgileri 2 Memleket tүrleri 3 Memleket baskaruy bojynsha 4 Қyzmetteri 5 Tarihta 6 Damu satylary 7 Associaciyalangan memleket 8 Buferlik memleket 9 Kopulttyk memleket 10 Ұlttyk memleket 11 Қukyktyk memleket 12 Әleumettik memleket 13 Unitarly memleket 14 Memleketaralyk tolem kelisimi 15 Memleket funkciyalary 16 Memleketaralyk ekonomikalyk odaktar 17 Memleket ieligine alu 18 Memlekettik ajyptaushy 19 Derekkozder 20 SiltemelerMemlekettin belgilerimemlekettin ortalyk zhәne zhergilikti bilik organdary zhүjesi bolady ogan zandy atkarushy zhәne sot organdary әsker policiya zhatady memlekettin turgyndary әkimshilik aumaktyk birlestikterge oblys audan auyl t s s bolinedi ol birlikter әr elde tүrlishe atalady memlekettin shekarasy anyk belgilengen aumagy bolady memlekettin әskerdi policiyany sotty baska memlekettik mekemelerde kyzmet istejtin sheneunikterdi ustau үshin salyk zhinajdy memleket zandar zhәne baska normativtik kukyktyk aktiler shygarady solardyn komegimen kogamda tәrtip ornatady Memleket tүrleriMemleket kurylymy bojynsha kelesi tүrlerge bolinedi Unitarlyk lat unitas birtutas birikken kurylysta sayasi bilik bir ortalykka bagynady memleket ishinde oz aldyna bolek baska kurylymga zhol berilmejdi Onyn territoriyasy konstituciyasy bir bolady Memlekettik biliktin zhogary organdar zhүjesi azamattygy ortak Mysaly Italiya Franciya Қazakstan t b osy tүrge zhatady Unitarly memleket әkimshilik territoriyalyk birlestikterdin sayasi derbestigi bolmajtyn memlekettik kurylys tүri Memlekettik kurylyska kelesi sipattamalar tәn eldin bүkil territoriyasynda ten zhүretin birtutas konstituciya zandy kүshi bүkil territoriyaga taralatyn zhogargy memlekettik bilik organdarynyn birtutas zhүjesi birtutas kukyk zhүjesi biliktin municipaldy organdarynyn zhalpy memlekettik organdarga bagynuy 1 Federaciya lat foederatio odak birlestik belgili bir sayasi tәuelsizdigi bar birneshe memlekettik kurylymdardyn birigip odaktyk zhana bir memleketti kuruy Federaciya men ogan kiretin subektilerdin mindetteri arasyndagy ajyrmashylyktar zhalpymemlekettik konstituciyamen retteledi Әr subektinin ozinin zhogargy bileu zan shygarushy atkarushy sot organdary bolady Mundaj memleketterge AҚSh Germaniya Malajziya t b zhatady Memleket baskaruy bojynshaMonarhiya gr monarxia birtutas bilik absolyuttik zhәne konstituciyalyk bolyp ekige bolinedi Absolyuttik monarhiya muralangan tak iesinin monarhtyn eshkandaj zandarmen shektelusiz oz kalauynsha dara bilik zhүrgizui Shyngys han zhәne onyn urpaktary bilegen Қypshak memleketteri XVIII gasyrdyn sonyndagy burzhuaziyalyk revolyuciyaga dejingi Lyudovikter baskaryp kelgen Franciya osy absolyuttik monarhiyaga mysal Atadan balaga mura bop kalgan bilik iesinin memlekettin sajlanyp kojylatyn baskaru organdarymen bite kajnasyp demokratiyalyk ustanymdarmen үjlesim tauyp baskaruyn konstituciyalyk monarhiya dejdi Mysal retinde kazirgi Angliya Zhaponiya memleketterin ajtuga bolady Respublikalyk baskaru parlamenttik zhәne prezidenttik bolyp ekige bolinedi Parlamenttik zhүjesi bar elderde parlamenttegi oryndardyn kopshiligin sajlauda zhenip algan partiya nemese partiyalar koaliciyasy premer ministr baskarady Үkimet ozi zhasap parlament bekitken bagdarlama bojynsha zhumys istejdi parlamentke esep beredi Parlament zhetekshi rol atkarady kazhet dese baskarushy үkimetti kyzmetten ketire alady Parlament zandardy usynady zhәne olardy kabyldajdy Premer ministr de parlamenttin karauyna zandar usynady Sot biligi tek zandarga sүjenip zhүzege asyrylady Parlamenttik respublikalyk baskaruga Italiya Germaniyany zhatkyzuga bolady Prezidenttik zhүjede prezidentti zhәne parlamentti halyk sajlajdy zandy bilik pen atkarushy bilik arakatynasy ozgeredi el prezidenti memlekettin de үkimettin de basshylygyn oz kolyna alady Prezidenttik baskaru үlgisi retinde AҚSh ty keltiruge bolady Diktatura lat dictare nuskau beru bir kolga sheksiz biliktin zhinaktaluy zandy ayakka basa otyryp kүsh korsetu arkyly memleket baskarudy zhүzege asyru Diktatura memlekettik bilik formasynyn erekshe korinisi retinde monarhiyalyk zhәne respublikalyk rezhimder zhagdajynda ushyrasa beredi ҚyzmetteriMemleket mynadaj kyzmetterdi atkarady sharuashylyk zhүrgizu menshik mәselelerin retteu bolu zher bolu alym salyk zhүjesin belgileu adamdardyn kukyktyk zhagdajyn belgileu korganysty kamtamasyz etu tagy baska memleket sayasi ujymdardyn ishindegi erekshe kүrdelisi zhәne kuattysy bola otyryp bүkil kogamdy kamtyp sol kogam atynan onyn ishinde de syrtynda da okildik etip sol kogam үshin kyzmet etetin sayasi ujym Osygan oraj memlekettin kogam omirine tikelej zhәne zhanama әser etetin erekshe organdary zhәne ony baska sayasi ujymdardan azhyratatyn belgileri bar 1 oz aumagynda bүkil kogamnyn zhalgyz resmi okili retinde halykty azamattyk turgyda biriktiredi 2 zhogargy bilik tәuelsizdik memlekette gana bolady Ol baska memleketterden tәuelsiz yagni sol kogamnyn en zhogargy biligin oz kolynda ustap ishki zhәne syrtky sayasatyn oz kalauymen zhүzege asyrady 3 zan kүshi men kukyk normalaryn shygaru kukyk shygarma memleketke gana tәn 4 bileushi organdarynyn boluy Onyn organdarynda tek kana baskaru isimen shugyldanatyn arnajy kyzmetkerleri bolady Қogam tәrtibin saktau үshin memleket әskeri men zhasagy kurylady Syrtky kүshterdin ykpalynan korganu үshin olarga karsy barlau ujymdastyrylady 5 memleket organdary men onda kyzmet etetin adamdardy karzhylandyratyn arnauly materialdyk kor bolady ondaj kor zhasau үshin alym salyk belgilejdi zhәne zhinajdy 6 oz turagy aumagy bar Sol aumakta biligi zhүredi omir sүredi zhәne ony korgau maksatynda tynymsyz әreket zhasajdy Baskarudy tiimdi zhүzege asyru үshin aumakty әkimshilikterge boledi 7 kukyktyk zhүjenin kalyptasuy Baskarylatyn kogamdyk katynastardy rettep olardy kazhetti kalypka salyp tәrtip ornatu үshin kukyktyk normalar zhasalynady Olardy zhasap kabyldajtyn memlekettin tiisti okiletti organy bolady Memleketti sharuashylyk zhүrgizu tәsiline karaj kul ielenushilik feodaldyk burzhuaziyalyk socialdyk dep bolu olkylyktaryna karamastan bүgingi kүnge dejin saktalyp otyr Sonymen birge batys zertteushileri memleketti mәdeni belgilerine karaj islam kytaj batys pravoslavtyk dep orkeniettik zhikteu negizinde de boledi Osy pajymdaularga kosa memleketterdi pajda bolgan tabigi ortasyna karaj iri ozender ajmagynda teniz zhagalaularynda dalaly ormandy zherlerde pajda bolgan memleketter dep boluge bolady Memlekettin pajda boluyna әr tүrli tabigi orta men әleumettik zhagdaj әser etedi sondyktan da belgili bir aumaktagy memlekettin kalyptasu barysy әr tүrli bolady Ol memleket turaly әr tүrli ilimderdin pajda boluynan korinedi TarihtaZhalpy ezhelgi dүniedegi memleketterdin kalyptasuy kezinde ekonomdau baskaru korganu mәselelerin sheshu barysynda adamdar birlestigi zhana sapalyk kasietterdi bojyna sinirip retteu men mәzhbүrleudi kүshejtip otyrgany bajkalady Al adamdar kauymdastygynyn ne үshin retteu men mәzhbүrleudi kүshejtip otyrganynyn sebebi әr tүrli elderdegi memleket turaly ugymnyn sol kezendegi tүsinikterinde zhatyr Ezhelgi grek ojshyly Platon Memleket degenimiz adamdardyn azamattyk boryshyn oteu үshin birigui dep anyktama berip onyn pajda boluyna enbek bolinisi әser etti dese al onyn shәkirti Aristotel Memleket degenimiz adamdardyn pajdaly igilik үshin birigui dep tүsindirdi Kone Rim ojshyly Ciceron Memleket degenimiz ortak is halyk igiligi al halyk degenimiz adamdardyn koringen bir kosyndysy emes ol koptegen adamdardyn kukyk mәselesi bojynsha kelisimi men mүddeler birliginin nәtizhesinde bajlanyskan birigui dejdi Memleket sozinin arab tilinen audarmasy ielik etu ielenu degen ugymdy yagni belgili bir aumakka sol aumaktagy halykka ielik etudi bildiredi Al tүrki tildes halyktardyn kejbiri memleket sozinin ornyna dәulet sozin pajdalanady Endi dәulet degenimiz bajlyk yagni koshpeli tajpalardagy memlekettin kalyptasuyna әser etken pajda tabu ideyasynan tuyndagan Sonymen memlekettin әr tүrli sebepterdin nәtizhesinde pajda bolganyn onyn atauy da angartady Birak ondaj sebepter kop emes shekteuli memlekettin kalyptasuyna geografiyalyk orta nemese tabigi orta adam sany sharuashylyk zhүrgizu tәsili ekonomika ondiris tәsili men enbek bolinisi din nemese dүnietanym ispettes zhәne baska da syrtky faktor әser etedi En algashky memleketter adam sanynyn belgili bir tabigi ortaga karama kajshy kele bastauynan ujymdasuda sharuashylyk zhүrgizude ozgerister zhasauga mәzhbүr bolgandyktan pajda bolsa kejinnen osy memleketterdin ozderi basy birikpej zhatkan korshilerine kysym zhasauynan korshi aumaktarda da korganu maksatynda adamdar birlestigi memleket pajda boldy Kejinnen syrtky kүshterden saktanyp kauip nәtizhesinde birikken toptar kauip nәtizhesinde zhojylgan kezde kajta ydyragysy keledi Birak sharuashylykty birlesip zhүrgizudin az uakyt bolsa da pajdaly ekenin korgen sol aumaktagy mүddeli adamdar olardyn kajta ydyrauyna karsy bolady Osy kezde zhana ujymdaskan topty baskaru kiyndaj bastagandyktan dini kozkarastardy kalyptastyru arkyly baskarudy zhenildetuge kop kүsh salyndy Syrtky kүshterdin kysymy kej zhagdajda basy birikpej zhatkan eldin biriguine әser etse kej zhagdajda ydyrap ketuine әser etedi Damu satylaryBiliktin bir mazmunnan bir mazmunga otui men kүrdelilenuine zhәne oz aumagynyn keneyuine karaj memleket mynadaj damu satylaryn bastan keshiredi nom polis halky da aumagy da az baskaru zhүjesi karapajym protomemleket birneshe polis nemese tajpalyk odaktardyn biriguinen pajda bolgan baskaru zhүjesi әlsiz ortak zan zhүjesi zhok nemese nashar damygan ydyrap ketu kaupi kүshti kazirgi kezdegi konfederaciyaga uksas kurylym ortalyktangan memleket ishki әkimshilik ajmaktarda ekonomikalyk karym katynastar kүshejip ortak aksha ortak zan zhүjesi engizilgen ydyrap ketu kaupi bolmashy gana Mundaj elderdin halky әdette ult dep atalady imperiya Ortalyktangan memleketter kүsheje kele korshi elder aumaktaryn basyp alady әr tүrli sharuashylyk zhүjelerin biriktirip әr tүrli kogamdyk kurylysy bar elderdi kүshpen bir ortalykka bagyndyrady nәtizhesinde imperiya pajda bolady Associaciyalangan memleketAssociaciyalangan memleket memleket ishilik zhii memleket aralyk katynastardyn erekshe tүrin bildiruge koldanylatyn ugym Negizinen associaciyalangan memleket retinde erikti zholmen baska memleketke ozinin egemendiginin bir boligin zhii kauipsizdikti kamtamasyz etu zhәne syrtky sayasi bajlanystardy zhүzege asyru aksha ajnalymyn ujymdastyru bojynsha okilettilikterdi bergen memleket tүsiniledi 1 Buferlik memleketBuferlik memleket eki nemese birneshe үlken memleket territoriyasy arasynda ornalaskan memleket Buferlik memleket әskeri basyp kiru sheginde ornalaskan onyn territoriyasy arkyly manyzdy transporttyk bajlanys otedi Mundaj memleket geosayasi turgyda tiimdi ajmakty bakylauga mүmkindik beredi 1 Kopulttyk memleketKopulttyk memleket territoriyasynda әrtүrli etnostar ulttar halyktar men baska etnikalyk toptar turatyn memleket 1 Ұlttyk memleketҰlttyk memleket belgili bir ulttyn tarihi etnikalyk territoriyasynda pajda bolgan onyn egemendigin korsetetin memleket 1 Қukyktyk memleketҚukyktyk memleket bukaralyk sayasi biliktin ujymdastyryluy men әreket etui zhәne onyn kukyk subektileri retindegi individtermen ozara katynasynyn kukyktyk formasy 1 Әleumettik memleketӘleumettik memleket әleumettik kamtamasyz etudin damygan zhүjesimen sipattalatyn zhaldamaly zhumysshylarga minimaldy omir dengejin zhәne әleumettik tәuekeldin tomendeuin kepildejtin memlekettin tүri 1 Unitarly memleketUnitarly memleket әkimshilik territoriyalyk birlestikterdin sayasi derbestigi bolmajtyn memlekettik kurylys tүri Memlekettik kurylyska kelesi sipattamalar tәn eldin bүkil territoriyasynda ten zhүretin birtutas konstituciya zandy kүshi bүkil territoriyaga taralatyn zhogargy memlekettik bilik organdarynyn birtutas zhүjesi birtutas kukyk zhүjesi biliktin municipaldy organdarynyn zhalpy memlekettik organdarga bagynuy 1 Memleketaralyk tolem kelisimiMemleketter arasyndagy syrtky sauda alys beristeri men baska da operaciyalarga bajlanysty tolem toleu zhәne esep ajyrysu sharttary men tәrtibin belgilejdi 1929 33 zhyldardagy dүniezhүzilik ekonomikalyk dagdarystar kezeninde batys elderinde ken etek aldy Bul kezde koptegen memleketter valyuta shekteuin engizip onyn erkin almasuyn toktatkan bolatyn Memleketaralyk tolem kelisimi kozdegen maksatyna zhәne kejbir elderdin erekshelikterine karaj aluan tүrli bolyp keledi Negizinen eksporttyk zhәne importtyk tauar ajnalysyna bajlanysty syrtky esep ajyrysu zhәne ol үshin tolem toleu maksatyn kozdejdi Koptegen damygan zhәne damushy elder arasyndagy esep ajyrysu eki zhakty kelisimder negizinde kliring tүrinde zhүrgiziledi Memleket funkciyalaryMemleket funkciyalaryn anyktauda biz en aldymenmemlekettin kogam omirindegi zhalpy rolin basshylykka aluymyz kerek Bul zherde birinshi orynga memlekettin adamdardy kauymdastykka biriktiretin olardyn mүddelerin tүjistiretin zhalpy normalardy saktauga mәzhbүrlejtin zhәne geosayasi tutastykty kalyptastyratyn biriktirushi roli kojylady Budan memlekettin en birinshi funkciyasy mәzhbүrleu funkciyasyekendigin koruge bolady Mәzhbүrleu funkciyasy әr tүrli әdister men kuraldar arkyly iske asuy mүmkin Bul ne tikelej kүsh korsetu boluy mүmkin ne zhanama mәzhbүrleu boluy mүmkin Barlyk memleketterde bilik kurushy subekt mәzhbүrleudi pajdalanady birak ony әr zhagdajda әrkalaj koldanatyndyktan mazmuny men sipaty әdisteri men kuraldary әrkily boluy mүmkin Osy funkciyany zhүzege asyru үshin memlekettik biliktin kurylymynda mәzhbүrleu kүshteri kalyptasady yagni olar әreketterdi normativti turgyda bagalajtyn zhәne kinәli nemese kinәli emestiginin obektivti akikatyn belgilejtin mәzhbүrleu sharalary turaly mәselelerdi sheshetin zan organdary tergeu organdary policiya penitenciarlyk mekemeler zhәne baskalary Өrkenietti memleketterde mәzhbүrleu kukygyna tek memlekettik bilik organdary gana ie Mәzhbүrleu funkciyasy memlekettin baska da funkciyalary siyakty organdar men bilik subektilerinin biliktik okilettikterinde belgilenedi Birak kukyktyk memlekette memlekettik bilik organdary mәzhbүrleu sharalaryn kukyktyk normalar shenberinde gana koldana aluy mүmkin Sondyktan mәzhbүrleu әreketteri zandy dep tanylatyndyktan azamattar olardy kabyldauga zhone bagynuga mindetti Alajda bilik kuru oz mazmuny bojynsha agressivti әreket bolgandyktan bilik zhүrgizushi subekt tikelej tiimdilik pen nәtizhelilikke kol zhetkizu үshin mәzhbүrleu әdisteri men kuraldaryn koldanuda zanmen belgilengen shekten shygyp ketui de mүmkin Bul әreketterdin zansyz ekendigi anyk al olardyn kazhettiligi zhәne is zhүzinde ozin aktaganyna silteme zhasau zhetkilikti negiz bolyp tabylmajdy Mәzhbүrleu funkciyasynyn boluy memleketti bilik kurushy kүshterdin kolyndagy sojylga diktaturanyn terrordyn kuralyna ajnaldyryp zhiberui mүmkin Memlekettin kelesi funkciyasy kelisimdik funkciya Memlekettin sayasi katynastardyn әr tүrli subektilerinin arasyn kelistirushi organ ekendigi sozsiz ol ajtys tartystarda toreshi retinde katysady poziciyalardyn zhakyndasuyna zhәrdemdesedi Mәselen memlekettik organdardyn enbek pen kapital arasyndagy kelisimdik roli belgili Sondyktan orkenietti memleket үshin sayasi katynastardyn barlyk subektilerinin tүpkilikti mүddeleri turaly kamkorlyk basty bolyp sanalady zhәne bul kamkorlyk tek kagaz zhүzinde kalyp kojmauy үshin memlekettik organdar barlyk azamattardyn mүddelerin kamtyp bildire alatyndaj zhәne azamattyk kogam ujymdarymen ken karym katynaska tүse alatyndaj sayasi katynastardyn barlyk subektilerinin tүpkilikti mүddelerin belsendi korgaj alatyn damygan kukyktyk bazaga ie bola otyryp kurylymdanuy tiis Kelisimdik funkciya memlekettin manyzdy funkciyasy onyn irgetasy Bul funkciya kogamnyn sayasi mәdenietinin kalyptasu men damu dengejine onyn orkeniettenuinin artuyna oraj zhan zhakty zhәne manyzdy bola tүsedi Kelisimdik funkciya adamgershilik kajyrymdylyk izgilik tozimdilik sekildi ugymdar basty bolatyn dildin damuymen de bajlanysty Memlekettin kelisimdik funkciyasynyn zhүzege asuynda azamattyk kogam instituttary manyzdy mәnge ie Memlekettin үshinshi funkciyasy ujymdastyrushylyk Memleket adamdardyn әleumettik omirinin negizgi aspektilerinin ujymdasuyna katysady Bul үshin memlekettik menshiktin memlekettin karzhylyk mүmkindikterinin memlekettik organdar kyzmetinin zhalpylyk mindettilik zhәne baskarushylyk sipattarynyn kukyktyk bazanyn memleket sharalarynyn zandylygynyn boluy shart Memleket ozinin tabigi funkcionaldyk erekshelikterine oraj ekonomikalyk damudyn kүshti faktory bola alady Etatizm memlekettin ekonomikaga ykpaly ajkyn formada barlyk memleketterde bolady al kejbir memleketterdin kyzmetinde basty bolyp barlygyn kamtidy Etatizm kauymdastyktyn tirshilik әreketi үshin kazhetti bagdarlamalyk mәselelerdi maksattardy sheshuge kazhetti kүshterdi zhumyldyruga mүmkindik beredi Mәselen ekonomika salasynda bul memlekettin ekonomikalyk kuaty men ekonomikalyk derbestiginin artuy ishki rynokty korgauy әlemdik kauymdastykta ekonomikalyk belsendiligin kamtamasyz etui zhәne t b Alajda kazirgi sayasi tәzhiribe korsetip otyrgandaj memlekettin ekonomikalyk salmagynyn shekten tys kүsheyui memlekettik biliktin ykpalynyn kalyptan tys ulgayuyna azamattyk kogam instituttarynyn shektelui men shettetiluine kogamnyn sayasi tokyrauyna alyp keletin demokratiyaga zhat tendenciyalardyn pajda boluyna әkelip sogady Memleket әleumettik omirdin negizgi aspektilerin retteuge de katysady Ol kogamdagy әleumettik zhagdajdy kadagalauga kogamdyk kozkarasty bakylauga kogamnyn keseldi tustarymen kajshylyktaryn anyktap aldyn aluga mindetti Memleket belgili bir dengejde kogamnyn ruhani omirinin ujymdastyrushysy da bolyp tabylady Ol adamdardyn tirshilik әreketinde kyzmet etetin әleumettik kagidalarga adamgershilik principterge oskelen urpaktyn bolashagyna onyn azamattyk kemeline zhetuine ruhani mәdenietti igeruine әleumettik omirge dajyndyk dengejine zhәne baskalaryna bej zhaj karaj almajdy Memlekettin ruhani omirdi ujymdastyru mүddeliligi sayasi ekstremizmnin shekten tys formasynda korinui mүmkin mysaly kogamnyn ruhani omirinin barlyk tustarynyn memlekettin sayasi bakylauynda boluy zhәne osygan bajlanysty memlekettin ideokrattyk sayasi zhүjege ajnaluy totalitarlyk rezhimderge tәn kubylystar Bul үrdisti avtoritarizmnen de bajkauga bolady sebebi avtoritarizm de halykty biriktiretin ideologiyaga sүjenedi Memlekettin tortinshi funkciyasy korgau funkciyasy Memleket kogam turaktylygy men onyn damuy үshin kolajly zhagdajlar zhasaj otyryp korgajdy Ol adamdar kauymdastygyn syrtky teris әserlerden zhәne ishki destruktivti kiratushy kүshterden korgauy kazhet Militaristik memleketter policiyalyk memleketter dep atalatyn memleketterde karastyryp otyrylgan funkciya shekten tys artyp үstemdik etedi Қarastyrylyp otken funkciyalardyn barlygy kandaj dәrezhede bolmasyn barlyk memleketterge tәn sebebi olar memleket mәninin korinisi bolyp tabylady zhәne onyn tabigaty men negizinen tuyndajdy Birak memleket tүrlerin anyktauda bul funkciyalardyn arakatynastary әr tүrli ekendigi bajkalady Olardyn memlekettin tirshilik әreketindegi ornyn baskaru formalary men sayasi rezhim erekshelikterine saj kurylgan memlekettik organdardyn kurylymdyk ozindik ereksheligi anyktajdy Avtoritarlyk tiptegi memleketterge mәzhbүrleu funkciyasynyn kelisimdik funkciyadan basymdylygy sayasi katynas subektilerinin derbestiginin zhetimsizdigi oppoziciyanyn әlsizdigi men ujymdaspagandygy tәn Osygan bajlanysty avtoritarlyk memleketter zhүzege asyryp otyrgan akciyalarynyn salystyrmaly zandylygymen ajkyn turaktylygymen sipattalynady Osynyn saldarynan kogamdyk organizmde der kezinde memlekettik organdar sheshimin tabuga mүmkindik bermegen әleumettik problemalar zhinaktalynuy zhәne shogyrlanuy mүmkin Bilik ote bedeldi zhәne kazhetti kәsibilikke ie bolgandyktan pajda bolgan barlyk problemalardy sheshuge kabiletti degen sayasi illyuziyanyn negizinde kyzmet etedi Demokratiyalyk memleketterde mәzhbүrleu funkciyasymen katar kelisimdik funkciya da basym bolady Sayasi katynastar subektileri derbes kogamda damygan sayasi mәdenietimen ujymdaskan oppoziciya kyzmet etedi al bul sayasi mәdeniet ogan shielenis tүjinin oz uakytynda tarkatuga mүmkindik beretin zhagdajdyn turaktanuy men kogamnyn әleumettik damu zholymen alga basuyna zhәrdemdesetin konstruktivti sayasi ekonomikalyk әleumettik ideyalar men akciyalardy usynuga zhәne olardyn zhүzege asuyna katysuga zhagdaj zhasajdy Oppoziciyanyn mindeti kogamdyk omirde en basty mәselelerdin kojyluy men sheshiluine ashyk katysu zholymen elektorattyn senimine ie bolu Қazhetti demokratiyalyk kurylymdardyn boluy memlekettik sayasi akciyalardyn da sondaj ak sayasi katynastardyn әr tүrli subektilerinin de zandylygyn tolyktaj kamtamasyz etedi Totalitarlyk memleketterde mәzhbүrleu men korgau funkciyalary damygan ujymdastyru funkciyasy barlygyn kamtidy zhәne kelisimdik funkciyasyn zhokka tәn deuge bolady Sondyktan totalitarlyk memleketter kogamdyk omirdin barlyk salalarynda tolyktaj ujymdaskan bakylau zhүrgizetin memlekettik normalar men kagidalardyn үstemdigimen yagni kogam omirinin tolyktaj memlekettenuimen sipattalatyn ote kүshti militarlandyrylgan policiyalyk memleket bolyp sanalady Memleket tipteri men ondagy kandaj da bir funkciyanyn basymdygy arasynda organikalyk bajlanys bar Memleket funkciyalary oz kezeginde memlekettik kyzmettin taralu ajmagyn memlekettik organdardyn kurylymy men biliktik okilettikterin anyktajdy 2 Memleketaralyk ekonomikalyk odaktarӘleumettik ekonomikalyk aumaktyk kazhettilikke bajlanysty nemese ajmaktyk rynoktardy kalyptastyru birtutas ekonomikalyk kenistik kuru үshin kej zhagdajda baska ekonomikalyk odaktardan korganu үshin kurylady Mundaj odakka kirgen memleketter syrtky sauda onerkәsip pen auyl sharuashylyk gylymi tehnikalyk progress valyuta korshagan ortany korgau salalarynda ajmaktyk sayasatta biryngaj sharalar zhүjesin iske asyrady Memleketaralyk ekonomikalyk odaktar ekonomikalyk integraciyaga ken zhol ashady Dүnie zhүzinde memleketaralyk ekonomikalyk odaktar 20 gasyrda ken oris aldy Olardyn kezendi mindetterge oraj aukymy men baskaru funkciyalary ozgerip kurylymy zhetildirilip otyrdy Kejde onyn kuramynda bir kurlykta ornalaskan memleketter tүgeldej derlik kamtylady Batys Europa ekonomikalyk odagy osyndaj үlken memleketaralyk ekonomikalyk odaktarga zhatady Қazakstan tәuelsizdik algannan beri birneshe Memleketaralyk ekonomikalyk odaktarga Kedendik odakka 1995 Shanhaj yntymaktastyk ujymyna 2001 Euroaziya ekonomikalyk odagyna 2002 Ortalyk Aziya yntymaktastyk ujymyna 2004 mүshe boldy Қazakstannyn zhәne osy odaktar kuramyna enetin baska da memleketterdin alga kojgan negizgi maksaty alys zhakyn korshi eldermen aradagy ekonamikalyk karym katynasty nygajtu syrtky sauda sattykty damytu ajmaktagy turaktylykty kauipsizdikti ozara tiimdi bajlanystardy kamtamasyz etu ishki reformalardyn iske asyryluyna kolajly zhagdaj tugyzatyn syrtky ortany kalyptastyru Olar agymdagy mәselelermen katar keleshektegi kүrdeli mәselelerdi de sheshuge kүsh salady Mәselen Ortalyk Aziya ajmagynda munaj men gazdy elektr kuaty men su resurstaryn tiimdi pajdalanu ekologiyalyk mәselelerdi birlesip sheshu ortak rynok kuru halykaralyk lankestikke esirtki biznesine karsy birlesip kүresu tagy baska Ortalyk Aziya yntymaktastyk ujymynyn aldyna kojylyp otyrgan ortak kүrdeli mindetter bolyp tabylady Memleket ieligine aluMemleket ieligine alu sharuashylyk zhүrgizushi subektilerdi tikelej baskaru atkarymdaryn memleketten zheke nemese zandy tulgalarga ishinara nemese tolyk sonyn ishinde zhekeshelendiru zholymen de beru Әkimshildik әmirshildik ekonomikadan naryktyk ekonomikaga koshudin tauar ondirushilerdin derbestigin nygajtudyn rynokty tauarlarmen kyzmettermen molyktyrudyn tauarlardyn sapasyn arttyrudyn memleket kәsiporyndardyn monopolizmin zhoyudyn manyzdy bagyty retinde karalady Zhalpy el ekonomikasynyn tiimdiligin arttyruga zhәne onyn azamattarynyn turmys dengejin koteruge bagyttalady Қoldanystagy zandarga zhәne zhekeshelendiru bagdarlamasyna sәjkes zhүzege asyrylady Memlekettik ajyptaushyMemlekettik ajyptaushy kyzmeti kylmystyk is bojynsha ajyptalushynyn kinәsin dәleldeuge bagyttalgan sot otyrysynda zanga sәjkes negizde memleket atynan ajyptaudy zhүzege asyratyn lauazymdy tulga Memlekettik ajyptaushy kyzmetinin kukyktyk zhaj kүji әr memlekette әr tүrli atalady zhәne mundaj kyzmet barlyk zherde birine biri uksaj bermejtin salalyk memleket kyzmet zhүjelerinde atkarylady Bir elde memlekettik ajyptaushy lauazymy sot zhүjesinin kuramyndagy kyzmettik tarmak bolsa baskalarynda ol oz aldyna bir memleket kyzmet zhүjesi Қazakstanda memlekettik ajyptaushy kyzmeti prokuror lauazymynyn atkaratyn mindetterinin bir salasy Mundaj kyzmet prokurordyn kylmystyk is materialdaryna sүjene otyryp zattaj dәleldemeler men kuә ajgaktary arkyly ajyptaushylyk tuzhyrym ajtyp sottan sottalushyga zhazanyn nakty bir tүrin tagajyndaudy surauynan turady Sotta memleket ajyptaudy koldau үshin prokuror oz dәjekterin aldyn ala ornyktyru satysynan otedi Tergeu organdarynan kelip tүsken kylmystyk istin zandylygyn kadagalau barysynda prokuror zansyz kozgalgan isti kyskartady ne kajta saralajdy nemese nuskau berip tergeushige kajta zhiberedi Al zan talabyna tolyk zhauap beretin is bolsa nemese zansyzdyktar zhojylyp kajta tүskennen kejin prokuror isti sotka otkizedi Memleket ajyptaudy koldau da kylmys zhasagan adamnyn kudalanuyn talap etken zannyn oryndaluyn kadagalaudan tuyndajdy Memlekettik altyn zhәne asyl metaldar muzeji 1992 zhyly kurylgan Қazakstandyk koloner sheberlerinin tuyndylaryn zhәne kone zamandardan zhetken zergerlik bujymdardy zhinap saktap zhәne zerttep nasihattaudy kozdejdi Memlekettik altyn zhәne asyl metaldar muzejin kurudagy maksat respublika kolemindegi koptegen muzejlerde saktalgan arheologiyalyk kazbalardan tabylgan әr gasyr koloner sheberlerinin bujymdaryn bir zherge shogyrlandyru tәuelsizdikke dejin zhakyn zhәne alys shetelderge shygarylgan tarihi mәdeni kundylygy zor asyl zattardy Қazakstanga kajtaryp zhinaktauga ykpal etu Zergerlik oner tuyndylaryn osylajsha bir muzejge shogyrlandyru erte zamandardan beri sabaktastygyn үzbej kele zhatkan onerdin korkemdik tehnologiyalyk әdis tәsilderin kompoziciya stilderin salystyrmaly tүrde әr kyrynan zertteuge mүmkindik beredi Memlekettik altyn zhәne asyl metaldar muzeji 2000 zhyly Astana kalasyna koshirildi 3 4 5 Derekkozder a b c d e f g h Oryssha kazaksha tүsindirme sozdik Әleumettanu zhәne sayasattanu bojynsha Zhalpy redakciyasyn baskargan e g d professor E Aryn Pavlodar EKO ҒӨF 2006 569 b ISBN 9965 808 89 9 Teoriyalyk sayasattanu Okulyk Almaty Izdatelskij centr OFPPI Interligal 2005 ISBN 9965 537 99 2 Қazakstan Ұlttyk enciklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 zhyl ISBN 5 89800 123 9 II tom Sayasi tүsindirme sozdik Almaty 2007 ISBN 9965 32 491 3 Biekenov K Sadyrova M Әleumettanudyn tүsindirme sozdigi Almaty Sozdik Slovar 2007 344 bet ISBN 9965 822 10 7SiltemelerBigox kz Memleket referat kazaksha Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet Bul makalada esh suret zhok Makalany zhetildiru үshin kazhetti suretti engizip komek beriniz Suretti koskannan kejin bul үlgini makaladan alastanyz Suretti mynnan tabuga bolady osy makalanyn takyrybyna bajlanysty suret Ortak korda tabyluy mүmkin makalanyn ozge til uikilerindegi nuskalaryn karap koriniz oziniz zhasagan suretti zhүkteniz avtorlyk kukykpen korgalgan suret kospanyz https kk wikipedia org w index php title Memleket amp oldid 2791716 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.