fbpx
Уикипедия

Маңғыстау облысы

Маңғыстау облысыҚазақстан Республикасының қиыр оңтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бірлік|әкімшілік бірлігі.

Қазақстан облысы
Маңғыстау облысы
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Облыс орталығы

Ақтау

Аудандар саны

5

Әкімі

Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов

Тарихы мен географиясы
Координаттары

43°52′ с. е.052°00′ ш. б. /43.867° с. е. 52.000° ш. б. /43.867; 52.000 Координаттар:43°52′ с. е.052°00′ ш. б. /43.867° с. е. 52.000° ш. б. /43.867; 52.000

Құрылған уақыты

20 наурыз 1973 жыл

Жер аумағы

165 642 км²(7-ші орын)

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Экономикалық ауданы

Батыс Қазақстан

Тұрғындары
Тұрғыны

678 199 адам (2019)(11-ші орын)

Тығыздығы

4,09 адам/км²(11-ші орын)

Ұлттық құрамы

қазақтар 90,99 %
орыстар 5,42 %
әзірбайжандар 0,90 %
басқалары 2,69 % (2019ж.)

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7292

Пошта индекстері

13xxxx

Автомобиль коды

12

ISO 3166-2:KZ коды

KZ-MAN

Ортаққордағы санаты: Маңғыстау облысы

Маңғыстау облысы Атырау облысымен және Түркіменстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы және Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Иран елдерімен шектеседі. Облыс 1973 жылы 20 наурызда құрылды. 1988 жылдың 2 маусымында таратылып 1990 жылдың 17 тамызында тарихи "Маңғыстау" деген атпен қайта облыс болып құрылды. Облыс орталығы - Ақтау қаласы.

Қазақстанның теңізбен байланыстыратын жалғыз су бекеті Ақтау халықаралық теңіз сауда порты бар. Маңғыстау жерінің тумасы жазушы Әбіш Кекілбайұлы Маңғыстауды "Ұйқыдағы аруға" теңеген. Сонымен қатар ғарыштан түсірілген сурттерде Маңғыстау түбегінің контуры жас келіншектің профиліне ұқсайды.

Каспий теңізінің ғарыштан түсірілген суреті

Маңғыстау аймағы ежелгі кезеңдерден бері мал ш-мен айналысады. Топырағы сортаң, өсімдігі бұталы, ащылы, қысы ұзақ емес, бірақ желді, қара суық ызғырықты, ылғалы аз, көктемі созылмалы, континентті шөл далаға жатады.

Мазмұны

Шерқала, Маңғыстау

Маңғыстау сөзінің шығу тегіне қатысты сан түрлі пікірлер бар. Соның бірі көшпелілердің құтты мекен, мың ауыл немесе мың қыстау дегені халық арасында кең таралған. 1985 жылы жарық көрген Е.Қойшыбаевтың "Қазақстанның жер-су атаулары атты сөздігі" кітабында Маңғыстау атауының шығу тегі туралы төрт болжам келтірілген. Біріншісі, өлке аты "мың" және "қыстау" тіркесінен шыққан. Екіншісі - ноғайдың "менк" деген тайпасының атынан ауысқан. Үшіншісі көне түркі тіліндегі "мен" төрт жастағы қой сөзіне "қышлақ" жалғауы арқылы қалыптасса, төртіншісі Е.Қойшыбаевтың өз болжамы бойынша "Маңғыштағ" "Құбыжықтар тауы" дегенді білдіреді .

Маңғыстаудың өлкетанушы ғалым Серікбол Қондыбай "құбыжықтарға" қатысты болжам дұрыс деген ой айтады. Шығыс түркі () және моңғол мифологиясында "маңғыш" (маңғыс, мангус) айдахар, кеоемет құбыжықтар дегенді білдіреді. Моңғолдарда ол тек зұлым, зиянды сипатқа ие болса, түркілерді екіұдай жақсы жаман қасиетке ие ретінде баяндалады. Қондыбайдың айтуы бойынша Маңғыстауда мекен еткен оғыз түркмен тайпалардың арасында "салыр" руы болған, бүгінгі түрікмен ұллытының құрамында "салор" ірі руы тайпасы бар. Сонымен қатар Қытайдағы Цинхай өлкесіндегі түркітілдес салыр мен осы салор арасында тарихи генетикалық байланыс бар деген тұжырым айтады. Маңғыстауға келген оғыздар Қаратауды "Маңғыштағ" деп атаған. Айдахар туралы аңыздар түрікмен халқында да, қазақ халқында да (Айназар батыр туралы) бар.

Оғыз салылар "Маңғыштағ" атауын өздеріне дейінгі аңыздарға негіздеп жасаған, аударма (калька) топоним. Сондықтан "Маңғыстауды" маңғыш тау қорқынышты алып айдаұһардың мекендеген тауы немесе "айдаһартау" дегенді білдіреді деген тоқтам жасауға болады.

Қосымша қараңыз Маңғыстау географиясы

Маңғыстау өңірі – Қазақстанның оңтүстік -батыс бөлігінде орналасқан. Облыстың батысы мен солтүстігін қоршай орналасқан Каспий теңізі арқылы Шығыс Еуропаға шығуға толықтай мүмкіндік болса, оңтүстігінде Түрікменстан, оңтүстік-шығысында Қарақалпақстан, солтүстігі мен солтүстік-шығысында Атырау, Ақтөбе облыстарымен шектеседі.

Облыстың шеткі нүктелері:

  • Батыс - Каспий теңізіндегі Құлалы аралы ш.б.
  • Шығыс Қазақстанның Ақтөбе облысы және Өзбекстан, Маңғыстаудың шектескен жерінде
  • Оңтүстік - Түркіменстан шекарасындағы Қапыланқыр шыңдарының жар қабағы
  • Солтүстік - Атырау облысымен шкарадағы Желтау болып табылады.

Маңғыстау облысының ең биік нүктесі - Шығыс Қаратау жотасындағы Бесшоқы тауы (). Ең төменгі нүктесі Қарақия немесе Батыр ойысының түбі (), Бұл ойыс өзінің тереңдігі жөнінен дүниежүзінде бесінші орын алады.

Маңғыстау өлкесінің дүниесін зерттеу жұмыстары ерте кезден басталып, 150 жыл бұрын ботаник және әуесқой табиғат зерттеушілері: А. Шренк, И.Борщов, П. Семенов-Тянь-Шаньский, И. Северцов, Эйхвальдтардың еңбектері арқылы ғылымға белгілі бола бастады. Оның ішінде 1825-26 ж.ж. жарық көрген Эйхвальдтың – Каспий теңізінің Маңғыстаудан Шағадамға дейінгі жағалауындағы өсімдіктер дүниесі туралы еңбегі айрықша маңызды. Г.С. Карелин 1832 ж. Каспий теңізінің терістік шығысынан қамал салу үшін қолайлы орын іздей жүріп, Маңғыстаудың өсімдіктер дүниесі жөнінде құнды пікірлер қалдырды. И.Г. Борщовтың 1965 ж. жарық көрген «Арал-Каспий аймағының ботаникалық географиясына материалдар» атты еңбегінде Маңғыстау жарты аралының өсімдіктер дүниесі жөнінде көптеген ескертпелер жасалды. Маңғыстау жерін зерттеген атақты геологтар Барбот де Марин, Баярунас, Андрусов, Алексейчиктердің еңбектерінен де бұл аймақтың өсімдіктердүниесі туралы көптеген мағлұматтар алуға болады. Маңғыстаудың құмды аймақтары мен Үстірт жонындағы түйелер де, сондай-ақ, Сам, Матай құмадарында: сексеуіл, жүзген, жыңғыл, қоянсүйек, ақшаотау, шағыр, құсқанбас, Орталық Үстірт жонының шығыс, терістік шығыс бөлігінде баялыш; тау бойы мен Түпқараған аймағында және Оңтүстік Маңғыстау жазығының ойпаң тұстарында қарағаш, қаттықара, қараған, түйесіңір өседі. Сонымен қатар, жердің бедері мен құрылымына, топырағының ащы, тұщылығына қарай теріскен, күйреуік, жантақ; құм жағаларында – сүттіген, Бозашы түбегінің теңіз жағалауында сораң мен садақ, Оңтүстік Маңғыстау жазығының үштен екі бөлігінде тітір шөбі өседі. Итсигекпен адыраспан,құрқашаш пен сүттіген көбіне елді мекенде немесе мал көп жайлаған тұяқкесті жерлерде кездеседі. Маңғыстаудағы жайылымның негізін құрайтын басты мал азығы – жусан. Жусан аймақтың барлық жерінде өседі. Жусаннан кейінгі төрт түлік мал талғамай жейтін шөп – күйреуік. Қоныссыз жылдары күйреуік жақсы шықса, малшы қауым жусанды көп іздемей,қанағат тұтады. Ал бұйрығынды көктемей тұрғанда, не шала көктеу кезінде, содан кейін күз, қыс қарсаңында жақсы пайдаланылады. Сондай-ақ,изен, жапақ, тітір,жантақ барлық жерде біркелкі кездесе бермейді, бірақ төртеуінің де малға жұғымдылығы, қоректік сапасы өте жоғары. Маңғыстауда тұрақты қоныс бола бермейді. Қысы қарлы, көктемі желсізжылы,жазы жаңбырлы болған жылдары шөптің қай түрі де: қызғалдық, сарғалдақ, раң, мортық, сіргеқара, беде, мысыққұйрық, аққайың, жауылша, қазтабан, шытыр, қоңырбас, сіңбірік, қоянжын; таулы жерлерде: киікоты, ерқұны, қына, түйежапырақ, қызылша; ащылы жерлерде: көкпек, домалатпа, түйеқарын, алабұта, кекіре, торғайот,балықкөз т.б. қаптап шығып,дала құлпырып кетеді. Бірақ, бұл сирек, 7-10 жылда бір кездесетін өзгермелі құбылыс. Көктемгі төл шөптердің ішінде шаруашылық үшін ең пайдалысы – мортық. Мортық қонысты жылдары Маңғыстаудың көптеген жерлерінде шығады. Көктемде бас жарғанға дейін мал жақсы жейді. Кей жылдары мортықты мал азығы үшін де дайындайды. Азықтық және шығымдылық сапасы жағынан мортықпен деңгейлес шөптердің бірі – ебелек. Ол да мортық сияқты Маңғыстаудың көпшілік жерінде кездеседі. Мортықтан ерекшелігі – жаңбырлы жылдары көктемнен қоңыр күзге дейін мезгіл таңдамай шыға береді. Малдың барлық түрлі, оның ішінде жылқы малы ебелекті жақсы жейді. Дәнденіп, қатайған уақытта қозы үшін тиімсіз. Әдетте қазан айының соңғы он күндігінен бастап ебелек ұша бастайды. Малға жағымдылығы жағынан бағалы шөптердің бірі – ажырық. Ол тау қойнауларында, ағыстардың түйіскен, су жиналатын жартылай тақыр тегістіктерінде тұтас өседі. Ғылымда ажырықты мал семірткіш азық деп бағалайды. Шаруашылықтар қалың шыққан жылдары ажырықты малазығы үшін де дайындайды. Маңғыстау даласында ши басқа өсімдіктер сияқты кең көлемде кездесе бердейді. Бұл су сағалайтын, жоғарғы қабаттағы тұщы сулардан нәр алатын өсімдік. Шиді тау бөктерлерінде, ызалы, еспелі бұлақтар маңында , құмның қоңырлыққа айқасар сулы, тепсенді алқаптарында кездестіруге болады. Ши сақалдарын мал жақсы жейді. Ал шидің өзін тартып дайындап, тоқып үй тұрмысына және малға ықтасын ретінде пайдаланады. Суармалы жерлерде мал азығы үшін жоңышқа, жүгері, судан шөбі жақсы өседі. Бірақ су көздерінің тапшылығына байланысты, өсімдіктің бұл түрлері кең көлемде тарамаған. Өзен, көл, жайылма судың жоқтығына байланысты Маңғыстауда тұрақты шабындық жоқ. Қоныс реттеріне қарай әр жылда әр жерден мал азығы дайындалады. Дәрілік өсімдіктер. Маңғыстаудың байтақ даласында кездесетін сан алуан өсімдіктер дүниесінде емдік шөптердің алатын орны ерекше. Маңғыстауда дәрілік өсімдіктердің қоры өте көп, олар болашақта мұқият зерттеуді қажет етеді. Осыған орай Маңғыстау даласының табиғат жайылымында өскен малдың етінің ерекше дәмді болуы да тегін емес. Адыраспан. Маңғыстаудың барлық аймақтарында кездеседі. Оның биіктігі 30-60 см. Мамыр, шілде айларында гүлдейді. Жемісі қоңыр түсті, ірі ұрығы бар шар тәріздес қауашақ. Негізінен ескі жұрт маңдарында өседі. Емдік мақсатқа алдараспанның шөбін яғни бұтақтарын, жапырақтары мен гүледрін пайдаланады. Алдараспан – ежелден белгілі дәрілік өсімдік.Әбу Әли Ибн Сина оны сегізкөздік жүйкесінің қабынуы кезінде болатын шаншуларды басатын дәрі ретінде пайдаланған. Халық медицинасында адыраспанды ревматизм, қышыма, тері ауруларын булауға пайдаланады. Ал шөбінен жасалған қайнатындыны суық тигенде,безгек, жүйке жүйесінің әлсіреуіне пайдаланады. Шөбін жағып үйді, қойманы зарасыздандырады. Ұрығын зығыр тұқымымен қосып демікпені емдейді. Қара не қызылбұрышқа қосып, теңге қотырға жағады. Ақ тұт. Түпқараған түбегі тауларында өседі. Тұт тұқымдас бұта, ақшыл-жасыл жемісі бар. Биіктігі 5-15 м-дей. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Қазіргі кезеңдерде тұт ағаштары күтімсіздіктен азып, жабайыланып, тұқымы азайып барады. Ақ тұттың жемістерінің, бұтақтарының қабығы мен тамырларының шипалық қасиеті бар. Жемісі қанды көбейтеді. Зат алмасуды реттейді, терлетеді,зәр айдайды, қақырық түсіреді. Діңінің қабығын жараға жапсырады, ал жапырақтары дене қызуын төмендетеді. Ақ тұт тамыры, қабығының суға қосылып жасалған тұнбасымен гипертонияны, бронхитті және демікпені емдейді. Бәйшешек. Биіктігі 15-30 см. Иісті сары гүлдер шатырға ұқсас. Жемісі жұмыртқа тәріздес қауашақ мамыр-маусым айларында гүлдейді. Бәйшешек тамыры бронхит аурулары кезінде қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Витамин үшін жапырақтарын салат жасап жейді. Қақырық түсіреді, несеп жүргізеді, іш өткізеді. Гүлдерін бастың сақинасына, бастың айналуына, тамырын сүтке қайнатып туберкулезге, сабағы мен жапырақтарынан қайнатынды жасап, күн өткенле, аяқ-қол калтырағанда, буын сырқырағанда, ұйқы қашқанда ішуге болады. Бозжиде. Ірі тікендері, тармақтары бар ағаш тәрізді, биіктігі 10 м-ге жуық. Жапырағы сопақша, ақшыл тікенді түктері бар. Гүлдері бал иісті ашық сары, шоғырланып өседі. Шілдеде гүл жарып, қыркүйек, қазан айларында жеміс береді. Дәрілік мақсатта гүлдері мен жапырақтары, жемісі пайдаланылады. Бозжиде жемісі іш өткенде де пайдаланылады. Гүлінен қайнатып жүрек-қан тамырлары ауруларын, гипертониялық ауруларды емдеуге пайдалы тұнба жасайды. Сондай-ақ бозжиде жемісін тыныс органдары қабынғанда қақырық түсіруге де қоладанылады. Ғылыми медицинада бозжидеден асқазан ауруларын емдейтін лохпектан жән пшатин препараттарын жасайды. Жантақ. Бұршақ тұқымдас, тікенді, көп жылдық өсімдік. Маусым, тамыз айларында гүлдейді. Маңғыстаудың құм етегі көлдеу тепсендерінде, тау шатқалы аңғарларында, сулы жерлерінде кездеседі. Емдік мақсатында жантақтың жапырақтары мен тамырын пайдаланады. Жантақ шөбін қайнатып, сүзгіден өткізгеннен кейін сұйығын күніне 3 рет 2 стаканнан ішеді. Қуыққа тас байланғанда сұйық дәрет жүргізу үшін, өт тазарту, іш жүргізуге пайдаланылады. Сондай-ақ бүйрек, қуық қабынуларына да пайдаланады. Жантақ қайнатындысынан геморройға қарсы ванна жасайды. Изен. Алабұта тұқымдас, тік өсетін, жапырағы ұсақ, гүлдері де ұсақ, жасыл, қызғылт түсті болып келеді. Маңғыстауда құмды, бұйратты, қоңырлық жерлерде өседі. Емдік мақсатында изеннің дәндерін пайдаланады. Дәнін қыркүйек, қазан айларында жинайды. Қытай халық медицинасында изенді несеп жүргізетін, жүрек қызметін реттейтін емдік препарат ретінде қолданады. Сонымен қатар изенді тері мен тырнақтың кейбір ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Киікоты. Көп жылдық өсімдік. Көп сабақты. Киікотын гүлдеген кезде жинап көлеңкеде кептіріп қағаз қалтада сақтайды. Киікотының қайнатындысымен асқазан мен ішек және кеңірдек ауруларын, ақ жатыр ауруын емдейді. Бірақ киікотын екіқабат әйелге пайдалануға болмайды. Ас қорыту жүйелерінің жиырылуы, созылу қасиеті перистальтикасы бұзылғанда пайдаланады. Киікоты тұнбасын жөтелге, етеккірді реттеуге де пайдаланады. Тұнба тәбет ашады. Қақырық түсіреді. Хош иісті ванна, компресс жасауға да болады. Киікотының ас қорыту және қолқа бездерінің жұмысын жақсартатын қасиеттері де бар. Киікотынан дайындалған тұнбамен ревматизм, құрысуды, жалпы қан тамырының соғысын көтереді. Киікотынан жасалған дәрі майды дененің салданған мүшесіне, іш желденгенде қарын сыртына жағып сылайды.

Жануарлар дүниесі

Маңғыстау өңірінің миллиондаған жылдармен өлшенетін тарихы, соған сәйкес, сан алуан табиғат жаратылыстары мен жануарлар дүниесінің болғаны белгілі. Қазіргі кезеңде Маңғыстаудың қай түпкірінен болса да тіршіліктің маусымдық ерекшеліктеріне байланысты:хайуанаттардың, бауырымен жорғалаушылардың, сүтқоректілердің, кемірушілердің, жыртқыш аңдар мен құстардың шөл далаға тән өкілдерін кездестіруге болады. Олардың ішінде: кірпі, дала тасбақалары, кесірткелер, жыланбас пен улы қарашұбар жылан, оқ жылан, су жылан, құм жылан, сарыүйек, ешкіемерден бастап, дала тышқандары: қосаяқ, сарышұнақ, күзен, қарсақ, түлкі, қасқыр т.б. жиі кездеседі. Ал, мәлін, борсық, қарақұлақ өте сирек, оларды шалғайдағы қалыңдықтар мен мемлекеттік корықтардан ғана кездестіруге болады. Сондай-ақ, көктем шыға келетін кішкентай көк және сары шымшықтар мен күзгі салқындықтың хабаршысы суықторғайдан бастап, дала құстарының үйреншікті түрлері: қарға, бозторғай, қараторғай, қарабауыр, шыл, жек, қарлығаш, көкек пен кептер, жыртқыш құстар: қаршыға мен әр түрлі қарақұстар, дала бүркіттері кездессе, теңіз жағалауы мен аралдарда: қасқалдақ, шағала, үйрек, торалақаз, қоқиқаз, аққу сияқты су құстары мекен етеді. Ақтау қаласы маңындағы Қаракөл заказнигінде жоғарыда аталған су құстарынынң бірсыпырасын кездестіруге болады. Сонымен қатар, Бозашы, Ембі заказнигі мен Үстірт-Қарамая, Кендірлі қорығының таулы, шыңды жерлерінде – арқар; Жазық, Жайылма коңырлықтарында қарақұйрықтар мекен етеді. Бозашы түбегінің терістігі мен терістік шығысы, қарағайлы Кент, Тасорпа бетінде, Үстірт жонындағы үлейлерде, Сам, Матай құмы төңірегінде киіктер жиі ұшырасады. Үй жануарларынан жергілікті халықтың өсіретін малдары: кәдімгі қазақтың түсайыр түйесі, Адай тұқымды жылқы, қаракөл қойы, жеке қожалықтарда сиыр, ешкі түліктері. Бұлардың ішінде Адай жылқысы мен қазақтың түсайыр түйесі – ғасырлар бойы түбектің табиғи ерекшелігіне сай қалыптасқан, өміршеңдігі мен экономикалық тиімділігі жоғары тұқымдық қор болып есептеледі. ( Маңғыстау энциклопедиясынан алынған)

Климаты

Қосымша қараңыз Маңғыстау климаты

Маңғыстау облысының климаттық жағдайы өңірдің Еуразия материгінің орталығында, әлемдік теңіз және мұхиттан алыс қашықтықта орналасуына байланысты қалыптасады.

Аймаққа тән сипаттама: жазы өте ыстық, осы ендік бойынша қысы суық; жылдық және тәуліктік температураның күрт ауытқуы; жауын-шашыны аз және жыл мезгілі бойынша тең таралмаған, ауасы қүрғақ; бүлтты аспаннан гөрі, ашық күндері мол. Осының бәрі аймақтың қиыр солтүстігінде және солтүстік-батысында дала, орталығында шөлейт және оңтүстігінде нағыз шөлді өңірлердің қалыптасуына әкеліп соқтырады

Жыл бойы ауа ағымының негізгі үш түрі әсер етеді:

  • арктикалық,
  • полюстік (немесе қоңыржай белдеулік)
  • торпикалық.

Аймақ қоңыржай белдеудің оңтүстік белігінде жатқандықтан, қоңыржай ендік ауасының әсері басымырақ. Аймақтың ауа райына Атлант және Солтүстік Мұзды мұхиттар да әсер етеді. Таулы кедергінің жоқтығынан, ауа ағымдары солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай еркін етеді. Атлант мұхитының теңіздерінен келетін ауа үлкен қашықтықтардан өте отырып, көп ылғалын жоғалтады. Сейте тұра, батыстан атмосфералық жауын-шашынның ең негізгі белігін әкеліп, қысқы температураны жоғарылатады да, жаздғы температураны төмендетеді. Солтүстік Мұзды мүхит аймағында қалыптасатын континенттік арктикалық ауаға қыста да, жазда да төмен температура және аз ылғалдылық тән.

Осындай ауаның келуіне байланысты антициклондық ашық күндер орнайды. Мүндайда қыста аяз, жазда ыстық болады. Арктиканың континенттік ауа массасы аймаққа жылдың мезгіл аралық кезеңінде жиірек өтіп кетуіне байланысты,көктемде тым кеш (бесқонақ), күзде ертерек суық түсу мысалдары ұшырасады.

Каспий теңізінің климатқа әсері шектеулі. Оның әсері жағалауға жақын жерлерде ғана байқалады, атап айтсақ, ауаның ылғалдылығы шамалы артып, қыста температурасы жоғарылайды, ал жазда төмендейді, температураның жылдық және тәуліктік амплитудасы кемиді.Осы жайттардың әсерінен тым қүрғақ континенттік климат қалыптасады. . Атырау қаласында атмосфералық қысымының орташа жылдық мөлшері 1022 мб, қыста 1027 мб, жазда 1012 мб, яғни Қазақстаннан басқа аймақтарына қарағанда жоғары. Шығыстан және оңтүстік-шығыстан соғатын желдердің жиі қайталанып келетіні байқалады. Қыста Каспийдің суы, іргелес жатқан құмды шөлдермен салыстырғанда, аз ғана суиды.

Осыған байланысты суық ауа ағымының шөлден Каспийгө қарай ауысу тенденциясы қалыптасқан. Аймақта жел қуатының қоры мол, оны шаруашылықта пайдалануға болады. Күшті жел бұл аймаққа тән құбылыс. Каспий теңізінің жағалауы қатты желімен ерекшеленеді, оның жыл сайынғы орташа жылдамдығы 6-7 м/сек, бүл Қазақстан бойынша ең жоғары көрсеткіш. Мұнымен қоса, жазда жергілікті жел - бриз (күндіз теңізден қүрлыққа қарай, ал түнде, керісінше, құрлықтан теңізге қарай соғады) байқалады.

Жылдың ең суық айы - қаңтар. Қиыр солтүстікте және солтүстік-шығыста қаңтардың орташа айлық температурасы минус 10-15,6° С (Ақтөбе). Маңғыстау облысының оңтүстігінде минус 5,5°С (Аққұдық). Жалпы алғанда, қысы қоңыр салқын, ал аймақтың солтүстігі, сол ендікте жатқан Украинамен және Солтүстік Кавказбен салыстырғанда, біраз суықтау. Солтүстігінде қыс 4,0 - 4,5 айға созылады, ал оңтүстігінде мерзімі қысқа да жұмсақтау. Қар жамылғысының қалыңдығы солтүстігінде 15-20 см, оңтүстігінде 10 см-ден кем, солтүстікке қар мызғымай 3 ай бойы жатса, оңтүстігінде 1,5-2 ай ғана жатады. Кей мезгілде, қысы біршама суық жылдары, аяздың көрсеткіші: Орал қаласында -43°С, Ақтөбеде -34°С,Маңғыстау облысының оңтүстігінде -26°С.

Алқаптың біраз бөлігінің жазы ыстық, құрғақ, күні ашық. Шілде айының (ең ыстық ай) орташа температурасы солтүстігінде (Орал) +22,0°С, оңтүстігінде (Аққұдық) +28,6°С. Кей жылдары ауаның температурасы +47°С-қа дейін (Аққұдық) көтеріледі. Аймаққа үзақ мерзімді аязсыз кезең тән, бұл көрсеткіш 160-215 тәулік аралығында өзгереді. Мол жылу қоры аймақта жылусүйгіш ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру мүмкіндігін туғызады. Бірақ жауын-шашын мөлшері, тым аз, әсіресе Маңғыстау облысының оңтүстігінде оның орташа жылдық мөлшері солтүстігінде (Орал)360 мм, оңтүстігінде (Аққұдық) 150 мм. Өсімдік өсуге қажетті ылғал мөлшері жеткіліксіз, сондықтан мұнда, негізінен,суармалы егістік алқаптары орналасқан. Жазда температураның жоғары болуынан булану да артады. Мұны дақылдардың көпшілігінің вегетациялық даму көзеңіндегі ылғалдылық жиынтығының жетімсіздік көрсеткішінен (1105-2860) байқауға болады.

Тіркелген ең суық күн 1969 жылы 10 акпан -28 градус ыстык 43 градус (14.08.2006) ортага температура 12б2 орташа жылдык жауын шашын 167 мм

Жер бедері

Қосымша қараңыз Маңғыстау жер бедері

Облыс көлемінің бедері әр түрлі. Солтүстік жартысын Желтау (қырат) (221 м), Мың-суалмас (148 м) және құм алқабы (Қарақұм, Сам және басқалар), көлемді сор (Өліқолтық, Қайдақ, Қаратүлей, Қаракешу және басқа) және Бозашы түбегі орналасқан Каспий жағалауы алып жатыр. Орталық бөлігін Маңғыстау (Ақтау, Қаратау 556 м) таулары, Маңғыстау үстірті жәнеТМД дағы ең терең ойпат (-132 м.) Қарақия ойпаты орналасқан Маңғыстау түбегі алып жатыр. Оңтүстік батысында Кендірлі-Қаясан үстірті орналасқан, оңтүстігінде - Қарынжарық ойпаты. Облыстың шығысын Үстірт шоқысы алып жатыр

Тарихи кезең

Маңғыстау өңірі өткен ғасырларда әртүрлі құрамда болып, дәстүрлі көшпелі шаруашылық әкімшілік бөліктерге бөлінген. Нақты географиялық шекараның нышанға ие болуы он тоғызыншы ғасырдың орта шенінен басталады. 1848 жылы Ресей империясына қосылған өлке (Маңғыстау, Үстірт, Жем бойы, Доңызтау) Жоғарғы және Төменгі Адай дистанцияларына бөлінеді. Олар болыстардан (волость) тұрды. Болыстар ең төменгі әкімшілік-саяси құрылым ретінде 1928 жылға дейін өмір сүрді. Территориялық, сандық тұрғыдан тұрақсыз болған болыстар саны 20-30 шамасында болатын.

1869 жылы "Жаңа ережеге" сәйкес Орал облысының құрамында Маңғыстау приставтығы құрылып, ол 20 мың қазақ шаңырағын біріктірді. Сол жылы Иса-Досан бастаған халық көтерілісіне байланысты бұл приставтық Кавказ әскери округіне қаратылды. 1881 жылы приставтық Маңғыстау уезіне айналып, 1899 жылы Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Закаспий облысының (орталығы - Ашхабад қаласы) құрамына кіргізілді. Сол кездері уездің жер ауданы 190 мың шаршы километр болды.

1920 жылдың шілдесінде Кеңес билігі толық орнаған соң, үлкен Адай уезі құрылып, ол губерниялық құқықққа ие болды. Тобанияз Әлниязұлының басшылығымен бұл өлке Қазақ АКСР-інің құрамына еніп, өзінің ұлттық мемлекетіне түпкілікті қосылды. 1928 жылы Адай уезі таратылып, Маңғыстау округі аз уақыттан соң Маңғыстау ауданы болып қайта құрылды. 1930-81 жылдары аралығында Маңғыстау-Үстірт жері оқтын-оқтын қайта пішінделіп, әр кезеңде Шевченко, Мұнайлы бөлікке бөлінді.

1973 жылы 20 наурызында жеке әкімшілік облысқа айналып, өзінің территориялық құрылымын 1990 жылы қалыптастырып болды.

Бүгінгі жағдайы

Маңғыстау обылысының администрациялық картасы

Маңғыстау облысының жер көлемі 16 564,2 мың га құрайды. Облыстың әкімшілік-аумақтық құрылымы 5 ауданнан, 5 облыстық маңызы бар қаладан, 6 кенттен,55 ауылдық елді мекеннен және 43 ауылдық округтен тұрады . Қала халқының саны 274,6 мың адамды құрайды (76%), ал ауыл тұрғындарының саны - 87,1 мың адам (24%). Облыс орталығы - Ақтау қаласы, бұрынғы атауы Шевченко қаласы. Қаланың алғашқы іргетасы 1963 жылы Ленинград жобасымен Каспий теңізінің жағасында салына бастады. Халқы 2005 жылдың басында Ақтау қаласының халқы 159,2 мың адамды құрады. Бұл барлық облыс халқының 44%. Ақтаудан Астанаға дейінгі ара қашықтық - 2413 км. Ақтау қалалық әкімшілігіне мынадай поселкелер кіреді: Маңғыстау (тұрғындарының саны 19,4 мың адам) және Өмірзақ (1,4 мың адам).

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері алғашқы құрылған аудан Маңғыстау облысында Мұнайлы ауданы болып құрылды. Екінші аудан Алматы қаласындағы Алатау ауданы. Мұнайлы ауданы Ақтау қаласының маңына жақын шет елдерден отанына орала бастаған және қоныстана бастаған саяжайларды дамыту мақсатында құрылды.

Маңғыстау облысына кіретін аудандар:

# Атауы Орталығы Халық саны Құрылған жылы
1. Ақтау Ақтау 185 100 1963
2. Жаңаөзен Жаңаөзен 142 000 1968
3. Бейнеу ауданы Бейнеу 62 586 1973
4. Қарақия ауданы Құрық 34 066 1973
5. Маңғыстау ауданы Шетпе 35 963 1928
6. Мұнайлы ауданы Мұнайлы 128 750 2007
7. Түпқараған ауданы Форт-Шевченко 24 128 1992
Толық мақаласы: Маңғыстау тарихы

Маңғыстау облысы Маңғыстау түбегінде орналасқан. Облыстың атауы географиялық орналасуына байланысты берілген. Маңыстау туралы ежелгі деректер 950-960 жылдар шамасында араб авторы Мұқаддасидің шығармасындағы хазарлардың Джурджан жағындағы шкарасы Бенкишлах деген қала атауы болған. Маңғышлақ атауы аталған Махмұд Қашқаридың Диуани лұғат ат-түрк (Түрік тілі сөздігі) еңбегінде жазылған дерек 1070 жж-дар шамасында болған.

Маңғыстау туралы алғашқы жазба дерек 922 жылы Бағдаттан Еділ Бұлғармясына барған араб елшісі Ахмед ибн Фадлан қазіргі Хорезм өңірінде болып, одан әрі Үстірт үстімен жалғастырып, жолшыбай 4 наурызда оғыздар еліне жетеді. Жолда өткізген уақыттың қысқалығына қарағанда бұл мекен Бейнеу мен Жылыой ауданының аралығында болғаны анық. Ибн Фадлан "Ар Рисале" атты еңбегінде оғыздар туралы біраз ақпарат келтірген.

Әйгілі жібек долының бір тармағы Маңғыстау жерінен өткен, негізгі керуен жолдары ретінде Хазариядан Хорезмге дейінгі жолдар пайдаланылған.

Археология

Толық мақаласы: Маңғыстау археологиясы

Маңғыстау облысы халық ең сирек орналасқан облыстың бірі. Өлкедегі археологиялық ізденістер осындан 180-200 мың жыл бұрын (палеолит) кейінгі неолит, қола дәуірілерінде адам мекендегенін анықтап, Үстірт пен Маңғыстаудағы ежелгі қоныс іздерін тапты. Маңғыстау халқының саны туралы алғашқы мәлімет 1745 жылы тіркелді. Маңғыстауда сол жылы болған капитан В.Копытовскийдің журналында Мұрат Нияз деген кісінің түбекте түрікменнің алты руынан 1400 үй мекендейтінін айтқаны туралы жазылған. Сол кездері түбекті мекендеген қазақ халқымен бірге қосып санағанда бұл ймақта 15-20 мың адам өмір сүрген.

Халық саны

1897 жылы алғашқы халық санағы ол кезде уезд болатын облыс аумағында 63 468 адам тұрғандығын анықтады.

Серікбол Қондыбай Маңғыстаудың демографиялық тарихын 2-3 кезеңге бөледі:

  • Бірінші кезең - 1916 жылға дейінгі уақыт - Ресей Империясына бағындырылған өлке оқтын оқтын болып тұрған қазақ-хиуа қақтығыстары мен орыс үкіметінің жазалау экспедицияларына қарамастан халықтың баяу да болса табиғи өсімі байқалады.
  • Екінші кезең - 1916 - 1959 жылдар аралығы - 1916 жылдан басталған көтерілістің арты үлкен азамат соғысына ұласты. Осы жылдары болған соғыс және аштық кесірінен халық санынынң 42 пайызына дейін кеміген. Ал кейінгі байларды тәркілеу уақыты кезінде де халық саны қатты кеміді.
  • Үшінші кезең - 1959 - 1990 жылдар алағы - Мұнай мен стратегиялық маңызы бар шикізат қорларының игерілуіне байланысты Маңғыстауды қоныстану тез қарқынмен жүрді, небәрі 15-18 жылдың ішінде 10 есе өсті. Сырттан келу қарқынның жоғары болуымен қатар жергілікті халықтың да туу көрсеткіштері өте жоғары дәрежеде болды.
  • Төртінші кезең - тоқсаныншы жылдар - Кеңес Одағының ыдырауы демографиялық өзгерістерге әкелді. Басқа ұлт өкілдерінің өз тарихи отандарына оралуы мен Иран, Өзбекстан Түрікменстаннан қазақтардың елге орала бастауымен ерекшеленді.

Маңғыстау облысының соңғы он жылдағы демографиялық динамикасы

Маңғыстау облысының орташа демографиялық көрсеткіштері 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 * 2010 2011 2014 2015 2016 2017 2018 2019
Халық саны, мың адам 323,728 333,728 344,140 355,711 368,092 382,481 398,967 416,544 492,948 513,721 534,950 587,419 606,892 626,793 642,824 660,317 678,199
  • - 2009 жылғы халық санағының ресми қорытындысы
Жыл басына, мың адам 2008 2009 2010 2011 2016 2019
Маңғыстау облысы 407,4 425,7 446,2 524,2 633,1 678,2
Ақтау қаласы 149,4 154,5 158,5 177,7 185,3 187,7
Жаңаөзен қаласы 87,1 90,2 93,7 118,7 142,0 151,1
Бейнеу ауданы 42,7 45,1 47,7 51,7 62,5 69,6
Қарақия ауданы 28,2 28,8 29,6 30,8 34,0 37,6
Маңғыстау ауданы 29,0 30,3 30,6 32,0 35,9 39,1
Мұнайлы ауданы - 59,6 68,3 91,8 128,7 161,2
Түпқараған ауданы 16,7 17,2 17,8 21,6 24,1 31,7

Облыстағы туу және өлім көрсеткіштері

Дүниеге келгендер 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
мың адам 8,086 9,385 9,898 11,248 12,201 13,348 14,236 14,676 16,025
1000 адамға шаққанда 23.50 26.38 26.89 29.41 30.58 32.04 32.00 28.57 29.96

Қала және ауыл халқы

2016 жылы облыста 633.1 мың адам тұрды, оның ішінде қала халқы – 303,7 мың немесе 49%, ауыл халқы – 329,4 мың адам (51%). 2011 жылдың басымен салыстырғанда халық саны 98,1 мың адамға немесе 34,2% өсті .

Миграция

Егемендік алған 15 жыл ауқымында көршілес республикалардан Отанына оралған қандастарымыздың есебінен аймақтағы адам саны, оның ішінде қазақтардың үлес салмағы соңғы жылдары едәуір өсті. Есеп-санақ басқармасының (2007) мәліметі бойынша облыс көлеміндегі адам саны 390,0 мыңға жетті. Түбектегі барлық халықтың 1/3-іне жуығы ауыл шаруашылығы саласында еңбек етеді. Олар негізінен осы жердің байырғы тұрғындары.

Ұлттық құрамы

Бұл республика халқының 2,5%-ға жуығы. Халықтың басым бөлігін қазақтар құрайды (90,26%): қалғандары орыстар (6,10%), әзербайжандар (0,91%), украиндар (0,31%), өзбек (0,35%), татарлар (0,27%), корейлер (0,14%), шешендер (0,11%), басқа ұлттар (1,38%). Облыс тұрғындарының 49,9%-ы (303,7 мың адам) қалада, 50,1%-ы (329,4 мың адам) ауылда тұрады. Халқының орташа тығызд. 1 км²-ге 3,6 адамнан келеді. Халық негізінен темір жол бойы және облыстың батысындағы Ақтау, Қаратау таулары етегінде қоныстанған. Кейінгі жылдары мұнай кен орындарының игерілуіне байланысты халық осы кен орындарына шоғырлана бастады. Қалалары – Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко.

Өмір сүру көрсеткіштері

Халықтың тұрмыс деңгейінің негізгі әлеуметтік-экономикалық индикаторы

Атауы 2006 2007 2008 2009 2010
Халықтың атаулы ақшалай табысын бағалау (орташа жан басына шаққанда, бір айда), теңге 38 317 43 914 62 194 55 851 67 580
Халықтың нақты ақшалай табысы индексі, өткен жылға пайызбен 118,0 104,5 103,0 102,5 114,6
Бір қызметкердің атаулы орташа айлық жалақысы, теңге 72 086 82 055 98 743 112 907 133 148
Тағайындалған бір айлық зейнетақының орташа мөлшері (жыл соңына) 10 264 10 956 13 940 17 723 20 991
Күнкөрістің ең төменгі мөлшері (орташа жан басына шаққанда), теңге 10 322 11 823 15 050 15 883 17 261
Еңбекақы төлеудің ең төменгі мөлшері (орташа бір жылға), теңге 9 200 10 515 12 025 14 952 15 999
Толық мақаласы: Маңғыстау экономикасы

Маңғыстау облысы Қазақстанның негізгі донор өңірі болып табылады. Облыстың экономикалық белсенділігі негізінен өңірдегі пайдалы қазбалардың көп болуына, соның ішінде мұнай және газ кен орындарының игерілуіне байланысты. Соңғы 20 жылдың ішінде Каспий теңізінде орналасқан көптеген ірі мұнай және газ кен орындары игеріле бастады.

Маңғыстау облысы Каспий теңізінің бойында орналасқандықтан және басқа елдермен шекаралас болғандықтан жүк тасымалдау қарқыны да жыл сайын өсіп келе жатыр. Облыста "Жер-Теңіз-Аспан" ықпалдастық жобасы да қарқынды дамып келе жатыр.

Облыстың 2010 жыл қорытындысы бойынша экономикалқ даму көрсеткіштері:

  • Жалпы аймақтық өнім - 1 422,9 млрд теңге (5 орын)
  • Өндіріс өнімдерінің жалпы көлемі- 1647, 4 млрд теңге (2 орын)
  • Ауылшаруашылығының өнімі - 4.4 млрд теңге (14 орын)
  • Негізгі капиталға жасалған инвестиция - 372 млрд теңге (3 орын)
  • Бөлшекті сауда көлемі - 78 млрд теңге (14 орын)

Облыстың әлеуметтік экономикалық көрсеткіштерінің динамикасы

2006 2007 2008 2009 2010
Жалпы аймақтық өнім, (млн. теңге) 593 994,0 756 591,8 1 095 816,2 1 108 520,5 1 484 848,4
Жан басына шаққандағы жалпы өңірлік өнім, (мың теңге) 1 552,9 1 896,2 2 631,0 2 248,8 2 890,4
Жалпы өңірлік өнімдегі аймақтардың үлесі, (%) 5,8 5,9 6,8 6,5 6,8

Рейтингтері

Жер қойнауы мұнай, газ, фосфорит, көмір, марганец, әр түрлі тұздар, ұлутас қорларымен бай. 2004 жылы облыс бойынша жалпы қо-сымша құн 282,1 млрд теңге құрады, ал негізгі қорлар (2004 жыл соңына қалдық құны бойынша) - 324,9 млрд теңге. 2004 жылы негізгі капиталға инвестициялар 101 млрд теңге, немесе 2003 жылғы деңгейдің 126,9% құрады. 2004 жылы құрылыстық мердігерлер келісімімен жасалған жұмыс көлемі бағалау бойын-ша 27,7 млрд теңгені құрады, ол 2003 жылға қарағанда 1,3 есеге артық. Облыс үшін айқындайтын салаға кен өндіру өнеркәсібі жатады. 2004 жылы бұған негізгі капиталға инвестициялардың жалпы көлемінің 63% жұмсалмаған.



Толық мақаласы: Маңғыстау мәдениеті

Маңғыстау күй мектебі

Маңғыстаудың салт дәтүрлері

Бекет Ата

Маңғыстаудың жерасты мешіттері

Маңғыстау туралы шығармалар

Облыста 117 күндізгі жалпы білім беретін мектеп (олардағы қатысушылар саны 88,1 мың), 13 колледж (10,3 мың қатысушы) 4 жоғары оқу орны (17,8 мың студент) жұмыс жасайды. Ең үлкен оқу орны Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университеті. 2010 жылы Ақтау қаласында Жер-Аспан-Теңіз мега жобасының аясында салынған университеттің жаңа оқу корпусы ашылды. Жаңа кампусты ашуға Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев қатысты.

Толық мақаласы: Маңғыстау медицинасы

Денсаулық сақтау ісі жөнінде Маңғыстау облысы әлі де артта қалып келеді. Дегенмен соңғы жылдары осы саладағы көптеген көрсеткіштер жақсарып келе жатыр.

Облыста барлық мамандық бойынша 1,2 мың дәрігер қызмет ететін және 3,1 мың орта медицина қызметкерлері бар 36 аурухана мекемелері бар.

Толық мақаласы: Маңғыстау өнеркәсібі

Ірі компаниялар

  • Каспий Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорация
  • Маңғыстаумұнайгаз
  • Өзенмұнайгаз
  • ПМК
  • Ақтау порты
  • Казмортрансфлот
  • Қаражанбасмұнайгаз
  • Қарақұдықмұнай
  • Бозачи
  • Каспий меруерті оперейтинг
  • Н оперейтинг
  • Құрманғазы Петролеум
  • Хазар
  • Ерсай
  • МАЭК
  • КазАзот
  • Keppel Kazakhstan
  • Теңіз сервис

Мұнай өндірісі

Тарихи кезеңдер

# Кен орынның атауы Ашылған жылы Операторы Жалпы қоры
1. Қаламқас Маңғыстаумұнайгаз
2. Жетібай Маңғыстаумұнайгаз
3. Өзен ҚазМұнайГаз Барлау және Өндіру
4. Қаражанбас Қаражанбасмұнай
5. Жемчужина Каспий меруерті оперейтинг компани
6. Қарақұдық Қарақұдықмұнай
7. Арман Арман
8. Блок Н Н Оперейтинг компани
9. Құрманғазы Құрманғазы Петролеум
10. Дунга Маерск

Облыстың ауыл шаруашылығы (850 ша-руа (фермер) қожалығы, ауылшаруашылық өндірісінің басқа кәсіпорындары мен ұйым-дары, халықтың жеке қожалығы) 2004 жылы өндірілген жалпыреспубликалық ауылшаруашылық жалпы өнімі көлемінің 0,2% береді.

Облыста 6,9 млн.гектар ауыл шаруашы-лығы пайдаланатын жер бар, оның 0,4 мың га. егіндік жерлер. 2004 жылы 0,7 мың тонна көкөніс, 9,4 мың тонна ет (сойылған салмағы-мен), 5,3 мың тонна сүт, 0,7 мың тонна жүн (нақты салмағымен), 27,2 мың қаракөл терісі өндірілді.

2004 жылдың соңында ірі қара малдың саны - 7,2 мың бас (оның 4,1 мыңы - сиыр), қой мен ешкі - 430 мың, шошқа - 0,2 мың, жылқы - 30 мың және түйе - 34 мың бас құрады.

2004 жылы 15,5 млн тонна шикі мұнай, 2,8 млрд тк. метр табиғи газ шығарылған, 2,9 млрд кВт сағат электр энергиясы, 74 тонна тіс пастасы мен ұнтағы, 311 тонна өңделген сұйық сүт пен кілегей өндіріледі.

Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес облыс дәрежесіндегі әкімшілік бірліктің басшысы - әкім деп аталады. Әкімді Президент тағайындайды.

# Жылдар Аты-жөні Қосымша
1. қыркүйек 1995 жыл - қазан 1997 жыл Вячеслав Леонидович Левитин
2. қазан 1997 жыл - 1999 жыл Николай Иванович Баев
3. 1999 жыл - 2002 жыл Ләззат Кетебайұлы Қиынов
4. 2002 жыл - 2006 жыл Болат Әбілқасымұлы Палымбетов
5. 24 қаңтар 2006 жыл - 22 желтоқсан 2011 жыл Қырымбек Елеуұлы Көшербаев
6. 22 желтоқсан 2011 жыл - 16 қаңтар 2013 жыл Бауыржан Әлімұлы Мұхаметжанов
7. 16 қаңтар 2013 жыл - 14 наурыз 2017 жыл Алик Серікұлы Айдарбаев
8. 14 наурыз 2017 жыл - 13 маусым 2019 жыл Ералы Лұқпанұлы Тоғжанов
9. 13 маусым 2019 жыл - Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов
  1. [ 2019 жылдың басынан 2019 жылдың 1 шілдесіне дейінгі Қазақстан Республикасы халық санының өзгеруі туралы]. Қазақстан Республикасы Ұлттық Экономика министрлігі Статистика комитеті. Тексерілді, 3 қаңтар 2019.
  2. Серікбол Қондыбай, Маңғыстау географиясы. Маңғыстау мен Үстірттің киелі орындары. Толық шағрамалар жинағы, 3 том, Арыс баспасы, Алматы ұаласы, 2008 жыл, ISBN 9965-17-507-1 (3T)
  3. Қазақстанның мұнай энциклопедиясы. 2 томдық - Алматы: "Мұнайшы" Қоғамдық қоры, 2005. ISBN 9965-9765-1-1
  4. Серікбол Қондыбай. Маңғыстау географиясы, 14 бет
  5. МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНЫҢ CТАТИСТИКА ДЕПАРТАМЕНТІ, 2016 жыл, .

Маңғыстау облысы
Маңғыстау, облысы, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Қазақстан, Республикасының, қиыр, оңтүстік, батысында, орналасқан, әкімшілік, бірлік, әкімшілік, бірлігі, Қазақстан, облысыЕлтаңбасыӘкімшілігіОблыс, орталығыАқтауАудандар, саны5ӘкіміСерікбай, Өтелгенұлы, ТұрымовТарихы, м. Mangystau oblysy Til Bakylau Өndeu Mangystau oblysy Қazakstan Respublikasynyn kiyr ontүstik batysynda ornalaskan әkimshilik birlik әkimshilik birligi Қazakstan oblysyMangystau oblysyEltanbasyӘkimshiligiOblys ortalygyAktauAudandar sany5ӘkimiSerikbaj Өtelgenuly TurymovTarihy men geografiyasyKoordinattary43 52 s e 052 00 sh b 43 867 s e 52 000 sh b 43 867 52 000 G O Ya Koordinattar 43 52 s e 052 00 sh b 43 867 s e 52 000 sh b 43 867 52 000 G O Ya Қurylgan uakyty20 nauryz 1973 zhylZher aumagy165 642 km 7 shi oryn Uakyt beldeuiUTC 5 00Ekonomikalyk audanyBatys ҚazakstanTurgyndaryTurgyny 678 199 1 adam 2019 11 shi oryn Tygyzdygy4 09 adam km 11 shi oryn Ұlttyk kuramykazaktar 90 99 orystar 5 42 әzirbajzhandar 0 90 baskalary 2 69 2019zh 2 Sandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7292Poshta indeksteri13xxxxAvtomobil kody12ISO 3166 2 KZ kodyKZ MANmangystau gov kzOrtakkordagy sanaty Mangystau oblysy Mangystau oblysy Atyrau oblysymen zhәne Tүrkimenstan Respublikasy men Өzbekstan Respublikasy zhәne Kaspij tenizi arkyly Әzirbajzhan Iran elderimen shektesedi Oblys 1973 zhyly 20 nauryzda kuryldy 1988 zhyldyn 2 mausymynda taratylyp 1990 zhyldyn 17 tamyzynda tarihi Mangystau degen atpen kajta oblys bolyp kuryldy Oblys ortalygy Aktau kalasy Қazakstannyn tenizben bajlanystyratyn zhalgyz su beketi Aktau halykaralyk teniz sauda porty bar Mangystau zherinin tumasy zhazushy Әbish Kekilbajuly Mangystaudy Ұjkydagy aruga tenegen Sonymen katar garyshtan tүsirilgen surtterde Mangystau tүbeginin kontury zhas kelinshektin profiline uksajdy Kaspij tenizinin garyshtan tүsirilgen sureti Mangystau ajmagy ezhelgi kezenderden beri mal sh men ajnalysady Topyragy sortan osimdigi butaly ashyly kysy uzak emes birak zheldi kara suyk yzgyrykty ylgaly az koktemi sozylmaly kontinentti shol dalaga zhatady Mazmuny 1 Etimologiyasy 2 Geografiyasy 3 Өsimdik zhamylgysy 3 1 Zhanuarlar dүniesi 3 2 Klimaty 3 3 Zher bederi 4 Әkimshilik kurylymy 4 1 Tarihi kezen 4 2 Bүgingi zhagdajy 5 Tarihy 5 1 Arheologiya 6 Demografiyasy 6 1 Halyk sany 6 1 1 Mangystau oblysynyn songy on zhyldagy demografiyalyk dinamikasy 6 1 2 Oblystagy tuu zhәne olim korsetkishteri 6 2 Қala zhәne auyl halky 6 3 Migraciya 6 4 Ұlttyk kuramy 6 5 Өmir sүru korsetkishteri 7 Ekonomikasy 7 1 Oblystyn әleumettik ekonomikalyk korsetkishterinin dinamikasy 7 2 Rejtingteri 8 Turizmnyn damuy 9 Mәdenieti 9 1 Mangystau kүj mektebi 9 2 Mangystaudyn salt dәtүrleri 9 3 Beket Ata 9 4 Mangystaudyn zherasty meshitteri 9 5 Mangystau turaly shygarmalar 10 Bilim beru zhүjesi 11 Densaulyk saktau zhүjesi 12 Өnerkәsip 12 1 Iri kompaniyalar 12 2 Munaj ondirisi 13 Auyl sharuashylygy 14 Bilik organdary 15 Tagy karanyz 16 Syrtky silteme 17 DerekkozderEtimologiyasy Sherkala Mangystau Mangystau sozinin shygu tegine katysty san tүrli pikirler bar Sonyn biri koshpelilerdin kutty meken myn auyl nemese myn kystau degeni halyk arasynda ken taralgan 1985 zhyly zharyk korgen E Қojshybaevtyn Қazakstannyn zher su ataulary atty sozdigi kitabynda Mangystau atauynyn shygu tegi turaly tort bolzham keltirilgen Birinshisi olke aty myn zhәne kystau tirkesinen shykkan Ekinshisi nogajdyn menk degen tajpasynyn atynan auyskan Үshinshisi kone tүrki tilindegi men tort zhastagy koj sozine kyshlak zhalgauy arkyly kalyptassa tortinshisi E Қojshybaevtyn oz bolzhamy bojynsha Mangyshtag Қubyzhyktar tauy degendi bildiredi 3 Mangystaudyn olketanushy galym Serikbol Қondybaj kubyzhyktarga katysty bolzham durys degen oj ajtady Shygys tүrki zhәne mongol mifologiyasynda mangysh mangys mangus ajdahar keoemet kubyzhyktar degendi bildiredi Mongoldarda ol tek zulym ziyandy sipatka ie bolsa tүrkilerdi ekiudaj zhaksy zhaman kasietke ie retinde bayandalady Қondybajdyn ajtuy bojynsha Mangystauda meken etken ogyz tүrkmen tajpalardyn arasynda salyr ruy bolgan bүgingi tүrikmen ullytynyn kuramynda salor iri ruy tajpasy bar Sonymen katar Қytajdagy Cinhaj olkesindegi tүrkitildes salyr men osy salor arasynda tarihi genetikalyk bajlanys bar degen tuzhyrym ajtady Mangystauga kelgen ogyzdar Қarataudy Mangyshtag dep atagan Ajdahar turaly anyzdar tүrikmen halkynda da kazak halkynda da Ajnazar batyr turaly bar Ogyz salylar Mangyshtag atauyn ozderine dejingi anyzdarga negizdep zhasagan audarma kalka toponim Sondyktan Mangystaudy mangysh tau korkynyshty alyp ajdauһardyn mekendegen tauy nemese ajdaһartau degendi bildiredi degen toktam zhasauga bolady GeografiyasyҚosymsha karanyz Mangystau geografiyasy Mangystau oniri Қazakstannyn ontүstik batys boliginde ornalaskan Oblystyn batysy men soltүstigin korshaj ornalaskan Kaspij tenizi arkyly Shygys Europaga shyguga tolyktaj mүmkindik bolsa ontүstiginde Tүrikmenstan ontүstik shygysynda Қarakalpakstan soltүstigi men soltүstik shygysynda Atyrau Aktobe oblystarymen shektesedi Oblystyn shetki nүkteleri Batys Kaspij tenizindegi Қulaly araly sh b Shygys Қazakstannyn Aktobe oblysy zhәne Өzbekstan Mangystaudyn shektesken zherinde Ontүstik Tүrkimenstan shekarasyndagy Қapylankyr shyndarynyn zhar kabagy Soltүstik Atyrau oblysymen shkaradagy Zheltau bolyp tabylady Mangystau oblysynyn en biik nүktesi Shygys Қaratau zhotasyndagy Besshoky tauy En tomengi nүktesi Қarakiya nemese Batyr ojysynyn tүbi Bul ojys ozinin terendigi zhoninen dүniezhүzinde besinshi oryn alady Өsimdik zhamylgysyMangystau olkesinin dүniesin zertteu zhumystary erte kezden bastalyp 150 zhyl buryn botanik zhәne әueskoj tabigat zertteushileri A Shrenk I Borshov P Semenov Tyan Shanskij I Severcov Ejhvaldtardyn enbekteri arkyly gylymga belgili bola bastady Onyn ishinde 1825 26 zh zh zharyk korgen Ejhvaldtyn Kaspij tenizinin Mangystaudan Shagadamga dejingi zhagalauyndagy osimdikter dүniesi turaly enbegi ajryksha manyzdy G S Karelin 1832 zh Kaspij tenizinin teristik shygysynan kamal salu үshin kolajly oryn izdej zhүrip Mangystaudyn osimdikter dүniesi zhoninde kundy pikirler kaldyrdy I G Borshovtyn 1965 zh zharyk korgen Aral Kaspij ajmagynyn botanikalyk geografiyasyna materialdar atty enbeginde Mangystau zharty aralynyn osimdikter dүniesi zhoninde koptegen eskertpeler zhasaldy Mangystau zherin zerttegen atakty geologtar Barbot de Marin Bayarunas Andrusov Aleksejchikterdin enbekterinen de bul ajmaktyn osimdikterdүniesi turaly koptegen maglumattar aluga bolady Mangystaudyn kumdy ajmaktary men Үstirt zhonyndagy tүjeler de sondaj ak Sam Mataj kumadarynda sekseuil zhүzgen zhyngyl koyansүjek akshaotau shagyr kuskanbas Ortalyk Үstirt zhonynyn shygys teristik shygys boliginde bayalysh tau bojy men Tүpkaragan ajmagynda zhәne Ontүstik Mangystau zhazygynyn ojpan tustarynda karagash kattykara karagan tүjesinir osedi Sonymen katar zherdin bederi men kurylymyna topyragynyn ashy tushylygyna karaj terisken kүjreuik zhantak kum zhagalarynda sүttigen Bozashy tүbeginin teniz zhagalauynda soran men sadak Ontүstik Mangystau zhazygynyn үshten eki boliginde titir shobi osedi Itsigekpen adyraspan kurkashash pen sүttigen kobine eldi mekende nemese mal kop zhajlagan tuyakkesti zherlerde kezdesedi Mangystaudagy zhajylymnyn negizin kurajtyn basty mal azygy zhusan Zhusan ajmaktyn barlyk zherinde osedi Zhusannan kejingi tort tүlik mal talgamaj zhejtin shop kүjreuik Қonyssyz zhyldary kүjreuik zhaksy shyksa malshy kauym zhusandy kop izdemej kanagat tutady Al bujrygyndy koktemej turganda ne shala kokteu kezinde sodan kejin kүz kys karsanynda zhaksy pajdalanylady Sondaj ak izen zhapak titir zhantak barlyk zherde birkelki kezdese bermejdi birak torteuinin de malga zhugymdylygy korektik sapasy ote zhogary Mangystauda turakty konys bola bermejdi Қysy karly koktemi zhelsizzhyly zhazy zhanbyrly bolgan zhyldary shoptin kaj tүri de kyzgaldyk sargaldak ran mortyk sirgekara bede mysykkujryk akkajyn zhauylsha kaztaban shytyr konyrbas sinbirik koyanzhyn tauly zherlerde kiikoty erkuny kyna tүjezhapyrak kyzylsha ashyly zherlerde kokpek domalatpa tүjekaryn alabuta kekire torgajot balykkoz t b kaptap shygyp dala kulpyryp ketedi Birak bul sirek 7 10 zhylda bir kezdesetin ozgermeli kubylys Koktemgi tol shopterdin ishinde sharuashylyk үshin en pajdalysy mortyk Mortyk konysty zhyldary Mangystaudyn koptegen zherlerinde shygady Koktemde bas zharganga dejin mal zhaksy zhejdi Kej zhyldary mortykty mal azygy үshin de dajyndajdy Azyktyk zhәne shygymdylyk sapasy zhagynan mortykpen dengejles shopterdin biri ebelek Ol da mortyk siyakty Mangystaudyn kopshilik zherinde kezdesedi Mortyktan ereksheligi zhanbyrly zhyldary koktemnen konyr kүzge dejin mezgil tandamaj shyga beredi Maldyn barlyk tүrli onyn ishinde zhylky maly ebelekti zhaksy zhejdi Dәndenip katajgan uakytta kozy үshin tiimsiz Әdette kazan ajynyn songy on kүndiginen bastap ebelek usha bastajdy Malga zhagymdylygy zhagynan bagaly shopterdin biri azhyryk Ol tau kojnaularynda agystardyn tүjisken su zhinalatyn zhartylaj takyr tegistikterinde tutas osedi Ғylymda azhyrykty mal semirtkish azyk dep bagalajdy Sharuashylyktar kalyn shykkan zhyldary azhyrykty malazygy үshin de dajyndajdy Mangystau dalasynda shi baska osimdikter siyakty ken kolemde kezdese berdejdi Bul su sagalajtyn zhogargy kabattagy tushy sulardan nәr alatyn osimdik Shidi tau bokterlerinde yzaly espeli bulaktar manynda kumnyn konyrlykka ajkasar suly tepsendi alkaptarynda kezdestiruge bolady Shi sakaldaryn mal zhaksy zhejdi Al shidin ozin tartyp dajyndap tokyp үj turmysyna zhәne malga yktasyn retinde pajdalanady Suarmaly zherlerde mal azygy үshin zhonyshka zhүgeri sudan shobi zhaksy osedi Birak su kozderinin tapshylygyna bajlanysty osimdiktin bul tүrleri ken kolemde taramagan Өzen kol zhajylma sudyn zhoktygyna bajlanysty Mangystauda turakty shabyndyk zhok Қonys retterine karaj әr zhylda әr zherden mal azygy dajyndalady Dәrilik osimdikter Mangystaudyn bajtak dalasynda kezdesetin san aluan osimdikter dүniesinde emdik shopterdin alatyn orny erekshe Mangystauda dәrilik osimdikterdin kory ote kop olar bolashakta mukiyat zertteudi kazhet etedi Osygan oraj Mangystau dalasynyn tabigat zhajylymynda osken maldyn etinin erekshe dәmdi boluy da tegin emes Adyraspan Mangystaudyn barlyk ajmaktarynda kezdesedi Onyn biiktigi 30 60 sm Mamyr shilde ajlarynda gүldejdi Zhemisi konyr tүsti iri urygy bar shar tәrizdes kauashak Negizinen eski zhurt mandarynda osedi Emdik maksatka aldaraspannyn shobin yagni butaktaryn zhapyraktary men gүledrin pajdalanady Aldaraspan ezhelden belgili dәrilik osimdik Әbu Әli Ibn Sina ony segizkozdik zhүjkesinin kabynuy kezinde bolatyn shanshulardy basatyn dәri retinde pajdalangan Halyk medicinasynda adyraspandy revmatizm kyshyma teri aurularyn bulauga pajdalanady Al shobinen zhasalgan kajnatyndyny suyk tigende bezgek zhүjke zhүjesinin әlsireuine pajdalanady Shobin zhagyp үjdi kojmany zarasyzdandyrady Ұrygyn zygyr tukymymen kosyp demikpeni emdejdi Қara ne kyzylburyshka kosyp tenge kotyrga zhagady Ak tut Tүpkaragan tүbegi taularynda osedi Tut tukymdas buta akshyl zhasyl zhemisi bar Biiktigi 5 15 m dej Mamyr mausym ajlarynda gүldejdi Қazirgi kezenderde tut agashtary kүtimsizdikten azyp zhabajylanyp tukymy azajyp barady Ak tuttyn zhemisterinin butaktarynyn kabygy men tamyrlarynyn shipalyk kasieti bar Zhemisi kandy kobejtedi Zat almasudy rettejdi terletedi zәr ajdajdy kakyryk tүsiredi Dininin kabygyn zharaga zhapsyrady al zhapyraktary dene kyzuyn tomendetedi Ak tut tamyry kabygynyn suga kosylyp zhasalgan tunbasymen gipertoniyany bronhitti zhәne demikpeni emdejdi Bәjsheshek Biiktigi 15 30 sm Iisti sary gүlder shatyrga uksas Zhemisi zhumyrtka tәrizdes kauashak mamyr mausym ajlarynda gүldejdi Bәjsheshek tamyry bronhit aurulary kezinde kakyryk tүsiretin dәri retinde koldanylady Vitamin үshin zhapyraktaryn salat zhasap zhejdi Қakyryk tүsiredi nesep zhүrgizedi ish otkizedi Gүlderin bastyn sakinasyna bastyn ajnaluyna tamyryn sүtke kajnatyp tuberkulezge sabagy men zhapyraktarynan kajnatyndy zhasap kүn otkenle ayak kol kaltyraganda buyn syrkyraganda ujky kashkanda ishuge bolady Bozzhide Iri tikenderi tarmaktary bar agash tәrizdi biiktigi 10 m ge zhuyk Zhapyragy sopaksha akshyl tikendi tүkteri bar Gүlderi bal iisti ashyk sary shogyrlanyp osedi Shildede gүl zharyp kyrkүjek kazan ajlarynda zhemis beredi Dәrilik maksatta gүlderi men zhapyraktary zhemisi pajdalanylady Bozzhide zhemisi ish otkende de pajdalanylady Gүlinen kajnatyp zhүrek kan tamyrlary aurularyn gipertoniyalyk aurulardy emdeuge pajdaly tunba zhasajdy Sondaj ak bozzhide zhemisin tynys organdary kabynganda kakyryk tүsiruge de koladanylady Ғylymi medicinada bozzhideden askazan aurularyn emdejtin lohpektan zhәn pshatin preparattaryn zhasajdy Zhantak Burshak tukymdas tikendi kop zhyldyk osimdik Mausym tamyz ajlarynda gүldejdi Mangystaudyn kum etegi koldeu tepsenderinde tau shatkaly angarlarynda suly zherlerinde kezdesedi Emdik maksatynda zhantaktyn zhapyraktary men tamyryn pajdalanady Zhantak shobin kajnatyp sүzgiden otkizgennen kejin sujygyn kүnine 3 ret 2 stakannan ishedi Қuykka tas bajlanganda sujyk dәret zhүrgizu үshin ot tazartu ish zhүrgizuge pajdalanylady Sondaj ak bүjrek kuyk kabynularyna da pajdalanady Zhantak kajnatyndysynan gemorrojga karsy vanna zhasajdy Izen Alabuta tukymdas tik osetin zhapyragy usak gүlderi de usak zhasyl kyzgylt tүsti bolyp keledi Mangystauda kumdy bujratty konyrlyk zherlerde osedi Emdik maksatynda izennin dәnderin pajdalanady Dәnin kyrkүjek kazan ajlarynda zhinajdy Қytaj halyk medicinasynda izendi nesep zhүrgizetin zhүrek kyzmetin rettejtin emdik preparat retinde koldanady Sonymen katar izendi teri men tyrnaktyn kejbir aurularyn emdeu үshin pajdalanady Kiikoty Kop zhyldyk osimdik Kop sabakty Kiikotyn gүldegen kezde zhinap kolenkede keptirip kagaz kaltada saktajdy Kiikotynyn kajnatyndysymen askazan men ishek zhәne kenirdek aurularyn ak zhatyr auruyn emdejdi Birak kiikotyn ekikabat әjelge pajdalanuga bolmajdy As korytu zhүjelerinin zhiyryluy sozylu kasieti peristaltikasy buzylganda pajdalanady Kiikoty tunbasyn zhotelge etekkirdi retteuge de pajdalanady Tunba tәbet ashady Қakyryk tүsiredi Hosh iisti vanna kompress zhasauga da bolady Kiikotynyn as korytu zhәne kolka bezderinin zhumysyn zhaksartatyn kasietteri de bar Kiikotynan dajyndalgan tunbamen revmatizm kurysudy zhalpy kan tamyrynyn sogysyn koteredi Kiikotynan zhasalgan dәri majdy denenin saldangan mүshesine ish zheldengende karyn syrtyna zhagyp sylajdy Mangystau enciklopediyasynan alyngan Zhanuarlar dүniesi Mangystau onirinin milliondagan zhyldarmen olshenetin tarihy sogan sәjkes san aluan tabigat zharatylystary men zhanuarlar dүniesinin bolgany belgili Қazirgi kezende Mangystaudyn kaj tүpkirinen bolsa da tirshiliktin mausymdyk erekshelikterine bajlanysty hajuanattardyn bauyrymen zhorgalaushylardyn sүtkorektilerdin kemirushilerdin zhyrtkysh andar men kustardyn shol dalaga tәn okilderin kezdestiruge bolady Olardyn ishinde kirpi dala tasbakalary kesirtkeler zhylanbas pen uly karashubar zhylan ok zhylan su zhylan kum zhylan saryүjek eshkiemerden bastap dala tyshkandary kosayak saryshunak kүzen karsak tүlki kaskyr t b zhii kezdesedi Al mәlin borsyk karakulak ote sirek olardy shalgajdagy kalyndyktar men memlekettik koryktardan gana kezdestiruge bolady Sondaj ak koktem shyga keletin kishkentaj kok zhәne sary shymshyktar men kүzgi salkyndyktyn habarshysy suyktorgajdan bastap dala kustarynyn үjrenshikti tүrleri karga boztorgaj karatorgaj karabauyr shyl zhek karlygash kokek pen kepter zhyrtkysh kustar karshyga men әr tүrli karakustar dala bүrkitteri kezdesse teniz zhagalauy men araldarda kaskaldak shagala үjrek toralakaz kokikaz akku siyakty su kustary meken etedi Aktau kalasy manyndagy Қarakol zakazniginde zhogaryda atalgan su kustarynynn birsypyrasyn kezdestiruge bolady Sonymen katar Bozashy Embi zakaznigi men Үstirt Қaramaya Kendirli korygynyn tauly shyndy zherlerinde arkar Zhazyk Zhajylma konyrlyktarynda karakujryktar meken etedi Bozashy tүbeginin teristigi men teristik shygysy karagajly Kent Tasorpa betinde Үstirt zhonyndagy үlejlerde Sam Mataj kumy tonireginde kiikter zhii ushyrasady Үj zhanuarlarynan zhergilikti halyktyn osiretin maldary kәdimgi kazaktyn tүsajyr tүjesi Adaj tukymdy zhylky karakol kojy zheke kozhalyktarda siyr eshki tүlikteri Bulardyn ishinde Adaj zhylkysy men kazaktyn tүsajyr tүjesi gasyrlar bojy tүbektin tabigi ereksheligine saj kalyptaskan omirshendigi men ekonomikalyk tiimdiligi zhogary tukymdyk kor bolyp esepteledi Mangystau enciklopediyasynan alyngan Klimaty Қosymsha karanyz Mangystau klimaty Mangystau oblysynyn klimattyk zhagdajy onirdin Euraziya materiginin ortalygynda әlemdik teniz zhәne muhittan alys kashyktykta ornalasuyna bajlanysty kalyptasady Ajmakka tәn sipattama zhazy ote ystyk osy endik bojynsha kysy suyk zhyldyk zhәne tәuliktik temperaturanyn kүrt auytkuy zhauyn shashyny az zhәne zhyl mezgili bojynsha ten taralmagan auasy kүrgak bүltty aspannan gori ashyk kүnderi mol Osynyn bәri ajmaktyn kiyr soltүstiginde zhәne soltүstik batysynda dala ortalygynda sholejt zhәne ontүstiginde nagyz sholdi onirlerdin kalyptasuyna әkelip soktyrady Zhyl bojy aua agymynyn negizgi үsh tүri әser etedi arktikalyk polyustik nemese konyrzhaj beldeulik torpikalyk Ajmak konyrzhaj beldeudin ontүstik beliginde zhatkandyktan konyrzhaj endik auasynyn әseri basymyrak Ajmaktyn aua rajyna Atlant zhәne Soltүstik Muzdy muhittar da әser etedi Tauly kederginin zhoktygynan aua agymdary soltүstikten ontүstikke zhәne batystan shygyska karaj erkin etedi Atlant muhitynyn tenizderinen keletin aua үlken kashyktyktardan ote otyryp kop ylgalyn zhogaltady Sejte tura batystan atmosferalyk zhauyn shashynnyn en negizgi beligin әkelip kysky temperaturany zhogarylatady da zhazdgy temperaturany tomendetedi Soltүstik Muzdy mүhit ajmagynda kalyptasatyn kontinenttik arktikalyk auaga kysta da zhazda da tomen temperatura zhәne az ylgaldylyk tәn Osyndaj auanyn keluine bajlanysty anticiklondyk ashyk kүnder ornajdy Mүndajda kysta ayaz zhazda ystyk bolady Arktikanyn kontinenttik aua massasy ajmakka zhyldyn mezgil aralyk kezeninde zhiirek otip ketuine bajlanysty koktemde tym kesh beskonak kүzde erterek suyk tүsu mysaldary ushyrasady Kaspij tenizinin klimatka әseri shekteuli Onyn әseri zhagalauga zhakyn zherlerde gana bajkalady atap ajtsak auanyn ylgaldylygy shamaly artyp kysta temperaturasy zhogarylajdy al zhazda tomendejdi temperaturanyn zhyldyk zhәne tәuliktik amplitudasy kemidi Osy zhajttardyn әserinen tym kүrgak kontinenttik klimat kalyptasady Atyrau kalasynda atmosferalyk kysymynyn ortasha zhyldyk molsheri 1022 mb kysta 1027 mb zhazda 1012 mb yagni Қazakstannan baska ajmaktaryna karaganda zhogary Shygystan zhәne ontүstik shygystan sogatyn zhelderdin zhii kajtalanyp keletini bajkalady Қysta Kaspijdin suy irgeles zhatkan kumdy sholdermen salystyrganda az gana suidy Osygan bajlanysty suyk aua agymynyn sholden Kaspijgo karaj auysu tendenciyasy kalyptaskan Ajmakta zhel kuatynyn kory mol ony sharuashylykta pajdalanuga bolady Kүshti zhel bul ajmakka tәn kubylys Kaspij tenizinin zhagalauy katty zhelimen erekshelenedi onyn zhyl sajyngy ortasha zhyldamdygy 6 7 m sek bүl Қazakstan bojynsha en zhogary korsetkish Munymen kosa zhazda zhergilikti zhel briz kүndiz tenizden kүrlykka karaj al tүnde kerisinshe kurlyktan tenizge karaj sogady bajkalady Zhyldyn en suyk ajy kantar Қiyr soltүstikte zhәne soltүstik shygysta kantardyn ortasha ajlyk temperaturasy minus 10 15 6 S Aktobe Mangystau oblysynyn ontүstiginde minus 5 5 S Akkudyk Zhalpy alganda kysy konyr salkyn al ajmaktyn soltүstigi sol endikte zhatkan Ukrainamen zhәne Soltүstik Kavkazben salystyrganda biraz suyktau Soltүstiginde kys 4 0 4 5 ajga sozylady al ontүstiginde merzimi kyska da zhumsaktau Қar zhamylgysynyn kalyndygy soltүstiginde 15 20 sm ontүstiginde 10 sm den kem soltүstikke kar myzgymaj 3 aj bojy zhatsa ontүstiginde 1 5 2 aj gana zhatady Kej mezgilde kysy birshama suyk zhyldary ayazdyn korsetkishi Oral kalasynda 43 S Aktobede 34 S Mangystau oblysynyn ontүstiginde 26 S Alkaptyn biraz boliginin zhazy ystyk kurgak kүni ashyk Shilde ajynyn en ystyk aj ortasha temperaturasy soltүstiginde Oral 22 0 S ontүstiginde Akkudyk 28 6 S Kej zhyldary auanyn temperaturasy 47 S ka dejin Akkudyk koteriledi Ajmakka үzak merzimdi ayazsyz kezen tәn bul korsetkish 160 215 tәulik aralygynda ozgeredi Mol zhylu kory ajmakta zhylusүjgish auyl sharuashylyk dakyldaryn osiru mүmkindigin tugyzady Birak zhauyn shashyn molsheri tym az әsirese Mangystau oblysynyn ontүstiginde onyn ortasha zhyldyk molsheri soltүstiginde Oral 360 mm ontүstiginde Akkudyk 150 mm Өsimdik osuge kazhetti ylgal molsheri zhetkiliksiz sondyktan munda negizinen suarmaly egistik alkaptary ornalaskan Zhazda temperaturanyn zhogary boluynan bulanu da artady Muny dakyldardyn kopshiliginin vegetaciyalyk damu kozenindegi ylgaldylyk zhiyntygynyn zhetimsizdik korsetkishinen 1105 2860 bajkauga bolady 4 Tirkelgen en suyk kүn 1969 zhyly 10 akpan 28 gradus ystyk 43 gradus 14 08 2006 ortaga temperatura 12b2 ortasha zhyldyk zhauyn shashyn 167 mm 5 Zher bederi Қosymsha karanyz Mangystau zher bederi Oblys koleminin bederi әr tүrli Soltүstik zhartysyn Zheltau kyrat 221 m Myn sualmas 148 m zhәne kum alkaby Қarakum Sam zhәne baskalar kolemdi sor Өlikoltyk Қajdak Қaratүlej Қarakeshu zhәne baska zhәne Bozashy tүbegi ornalaskan Kaspij zhagalauy alyp zhatyr Ortalyk boligin Mangystau Aktau Қaratau 556 m taulary Mangystau үstirti zhәneTMD dagy en teren ojpat 132 m Қarakiya ojpaty ornalaskan Mangystau tүbegi alyp zhatyr Ontүstik batysynda Kendirli Қayasan үstirti ornalaskan ontүstiginde Қarynzharyk ojpaty Oblystyn shygysyn Үstirt shokysy alyp zhatyrӘkimshilik kurylymyTarihi kezen Mangystau oniri otken gasyrlarda әrtүrli kuramda bolyp dәstүrli koshpeli sharuashylyk әkimshilik bolikterge bolingen Nakty geografiyalyk shekaranyn nyshanga ie boluy on togyzynshy gasyrdyn orta sheninen bastalady 1848 zhyly Resej imperiyasyna kosylgan olke Mangystau Үstirt Zhem bojy Donyztau Zhogargy zhәne Tomengi Adaj distanciyalaryna bolinedi Olar bolystardan volost turdy Bolystar en tomengi әkimshilik sayasi kurylym retinde 1928 zhylga dejin omir sүrdi Territoriyalyk sandyk turgydan turaksyz bolgan bolystar sany 20 30 shamasynda bolatyn 1869 zhyly Zhana erezhege sәjkes Oral oblysynyn kuramynda Mangystau pristavtygy kurylyp ol 20 myn kazak shanyragyn biriktirdi Sol zhyly Isa Dosan bastagan halyk koterilisine bajlanysty bul pristavtyk Kavkaz әskeri okrugine karatyldy 1881 zhyly pristavtyk Mangystau uezine ajnalyp 1899 zhyly Tүrkistan general gubernatorlygyna karasty Zakaspij oblysynyn ortalygy Ashhabad kalasy kuramyna kirgizildi Sol kezderi uezdin zher audany 190 myn sharshy kilometr boldy 1920 zhyldyn shildesinde Kenes biligi tolyk ornagan son үlken Adaj uezi kurylyp ol guberniyalyk kukykkka ie boldy Tobaniyaz Әlniyazulynyn basshylygymen bul olke Қazak AKSR inin kuramyna enip ozinin ulttyk memleketine tүpkilikti kosyldy 1928 zhyly Adaj uezi taratylyp Mangystau okrugi az uakyttan son Mangystau audany bolyp kajta kuryldy 1930 81 zhyldary aralygynda Mangystau Үstirt zheri oktyn oktyn kajta pishindelip әr kezende Shevchenko Munajly bolikke bolindi 1973 zhyly 20 nauryzynda zheke әkimshilik oblyska ajnalyp ozinin territoriyalyk kurylymyn 1990 zhyly kalyptastyryp boldy Bүgingi zhagdajy Mangystau obylysynyn administraciyalyk kartasy Mangystau oblysynyn zher kolemi 16 564 2 myn ga kurajdy Oblystyn әkimshilik aumaktyk kurylymy 5 audannan 5 oblystyk manyzy bar kaladan 6 kentten 55 auyldyk eldi mekennen zhәne 43 auyldyk okrugten turady 6 Қala halkynyn sany 274 6 myn adamdy kurajdy 76 al auyl turgyndarynyn sany 87 1 myn adam 24 Oblys ortalygy Aktau kalasy buryngy atauy Shevchenko kalasy Қalanyn algashky irgetasy 1963 zhyly Leningrad zhobasymen Kaspij tenizinin zhagasynda salyna bastady Halky 2005 zhyldyn basynda Aktau kalasynyn halky 159 2 myn adamdy kurady Bul barlyk oblys halkynyn 44 Aktaudan Astanaga dejingi ara kashyktyk 2413 km Aktau kalalyk әkimshiligine mynadaj poselkeler kiredi Mangystau turgyndarynyn sany 19 4 myn adam zhәne Өmirzak 1 4 myn adam Қazakstan tәuelsizdik algannan beri algashky kurylgan audan Mangystau oblysynda Munajly audany bolyp kuryldy Ekinshi audan Almaty kalasyndagy Alatau audany Munajly audany Aktau kalasynyn manyna zhakyn shet elderden otanyna orala bastagan zhәne konystana bastagan sayazhajlardy damytu maksatynda kuryldy Mangystau oblysyna kiretin audandar Atauy Ortalygy Halyk sany Қurylgan zhyly1 Aktau Aktau 185 100 19632 Zhanaozen Zhanaozen 142 000 19683 Bejneu audany Bejneu 62 586 19734 Қarakiya audany Қuryk 34 066 19735 Mangystau audany Shetpe 35 963 19286 Munajly audany Munajly 128 750 20077 Tүpkaragan audany Fort Shevchenko 24 128 1992TarihyTolyk makalasy Mangystau tarihy Shakpak ata zher asty meshiti Mangystau oblysy Mangystau tүbeginde ornalaskan Oblystyn atauy geografiyalyk ornalasuyna bajlanysty berilgen Manystau turaly ezhelgi derekter 950 960 zhyldar shamasynda arab avtory Mukaddasidin shygarmasyndagy hazarlardyn Dzhurdzhan zhagyndagy shkarasy Benkishlah degen kala atauy bolgan Mangyshlak atauy atalgan Mahmud Қashkaridyn Diuani lugat at tүrk Tүrik tili sozdigi enbeginde zhazylgan derek 1070 zhzh dar shamasynda bolgan Mangystau turaly algashky zhazba derek 922 zhyly Bagdattan Edil Bulgarmyasyna bargan arab elshisi Ahmed ibn Fadlan kazirgi Horezm onirinde bolyp odan әri Үstirt үstimen zhalgastyryp zholshybaj 4 nauryzda ogyzdar eline zhetedi Zholda otkizgen uakyttyn kyskalygyna karaganda bul meken Bejneu men Zhylyoj audanynyn aralygynda bolgany anyk Ibn Fadlan Ar Risale atty enbeginde ogyzdar turaly biraz akparat keltirgen 7 Әjgili zhibek dolynyn bir tarmagy Mangystau zherinen otken negizgi keruen zholdary retinde Hazariyadan Horezmge dejingi zholdar pajdalanylgan Arheologiya Tolyk makalasy Mangystau arheologiyasyDemografiyasyMangystau oblysy halyk en sirek ornalaskan oblystyn biri Өlkedegi arheologiyalyk izdenister osyndan 180 200 myn zhyl buryn paleolit kejingi neolit kola dәuirilerinde adam mekendegenin anyktap Үstirt pen Mangystaudagy ezhelgi konys izderin tapty Mangystau halkynyn sany turaly algashky mәlimet 1745 zhyly tirkeldi Mangystauda sol zhyly bolgan kapitan V Kopytovskijdin zhurnalynda Murat Niyaz degen kisinin tүbekte tүrikmennin alty ruynan 1400 үj mekendejtinin ajtkany turaly zhazylgan Sol kezderi tүbekti mekendegen kazak halkymen birge kosyp sanaganda bul jmakta 15 20 myn adam omir sүrgen Halyk sany 1897 zhyly algashky halyk sanagy ol kezde uezd bolatyn oblys aumagynda 63 468 adam turgandygyn anyktady Serikbol Қondybaj Mangystaudyn demografiyalyk tarihyn 2 3 kezenge boledi Birinshi kezen 1916 zhylga dejingi uakyt Resej Imperiyasyna bagyndyrylgan olke oktyn oktyn bolyp turgan kazak hiua kaktygystary men orys үkimetinin zhazalau ekspediciyalaryna karamastan halyktyn bayau da bolsa tabigi osimi bajkalady Ekinshi kezen 1916 1959 zhyldar aralygy 1916 zhyldan bastalgan koterilistin arty үlken azamat sogysyna ulasty Osy zhyldary bolgan sogys zhәne ashtyk kesirinen halyk sanynynn 42 pajyzyna dejin kemigen Al kejingi bajlardy tәrkileu uakyty kezinde de halyk sany katty kemidi Үshinshi kezen 1959 1990 zhyldar alagy Munaj men strategiyalyk manyzy bar shikizat korlarynyn igeriluine bajlanysty Mangystaudy konystanu tez karkynmen zhүrdi nebәri 15 18 zhyldyn ishinde 10 ese osti Syrttan kelu karkynnyn zhogary boluymen katar zhergilikti halyktyn da tuu korsetkishteri ote zhogary dәrezhede boldy Tortinshi kezen toksanynshy zhyldar Kenes Odagynyn ydyrauy demografiyalyk ozgeristerge әkeldi Baska ult okilderinin oz tarihi otandaryna oraluy men Iran Өzbekstan Tүrikmenstannan kazaktardyn elge orala bastauymen erekshelendi Mangystau oblysynyn songy on zhyldagy demografiyalyk dinamikasy Mangystau oblysynyn ortasha demografiyalyk korsetkishteri 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2014 2015 2016 2017 2018 2019Halyk sany myn adam 323 728 333 728 344 140 355 711 368 092 382 481 398 967 416 544 492 948 513 721 534 950 587 419 606 892 626 793 642 824 660 317 678 199 2009 zhylgy halyk sanagynyn resmi korytyndysyZhyl basyna myn adam 2008 2009 2010 2011 2016 2019Mangystau oblysy 407 4 425 7 446 2 524 2 633 1 678 2Aktau kalasy 149 4 154 5 158 5 177 7 185 3 187 7Zhanaozen kalasy 87 1 90 2 93 7 118 7 142 0 151 1Bejneu audany 42 7 45 1 47 7 51 7 62 5 69 6Қarakiya audany 28 2 28 8 29 6 30 8 34 0 37 6Mangystau audany 29 0 30 3 30 6 32 0 35 9 39 1Munajly audany 59 6 68 3 91 8 128 7 161 2Tүpkaragan audany 16 7 17 2 17 8 21 6 24 1 31 7Oblystagy tuu zhәne olim korsetkishteri Dүniege kelgender 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011myn adam 8 086 9 385 9 898 11 248 12 201 13 348 14 236 14 676 16 0251000 adamga shakkanda 23 50 26 38 26 89 29 41 30 58 32 04 32 00 28 57 29 96Қala zhәne auyl halky 2016 zhyly oblysta 633 1 myn adam turdy onyn ishinde kala halky 303 7 myn nemese 49 auyl halky 329 4 myn adam 51 2011 zhyldyn basymen salystyrganda halyk sany 98 1 myn adamga nemese 34 2 osti 8 Migraciya Egemendik algan 15 zhyl aukymynda korshiles respublikalardan Otanyna oralgan kandastarymyzdyn esebinen ajmaktagy adam sany onyn ishinde kazaktardyn үles salmagy songy zhyldary edәuir osti Esep sanak baskarmasynyn 2007 mәlimeti bojynsha oblys kolemindegi adam sany 390 0 mynga zhetti Tүbektegi barlyk halyktyn 1 3 ine zhuygy auyl sharuashylygy salasynda enbek etedi Olar negizinen osy zherdin bajyrgy turgyndary Ұlttyk kuramy Tolyk makalasy Mangystau oblysynyn ulttyk kuramy Bul respublika halkynyn 2 5 ga zhuygy Halyktyn basym boligin kazaktar kurajdy 90 26 kalgandary orystar 6 10 әzerbajzhandar 0 91 ukraindar 0 31 ozbek 0 35 tatarlar 0 27 korejler 0 14 sheshender 0 11 baska ulttar 1 38 Oblys turgyndarynyn 49 9 y 303 7 myn adam kalada 50 1 y 329 4 myn adam auylda turady Halkynyn ortasha tygyzd 1 km ge 3 6 adamnan keledi Halyk negizinen temir zhol bojy zhәne oblystyn batysyndagy Aktau Қaratau taulary eteginde konystangan Kejingi zhyldary munaj ken oryndarynyn igeriluine bajlanysty halyk osy ken oryndaryna shogyrlana bastady Қalalary Aktau Zhanaozen Fort Shevchenko Өmir sүru korsetkishteri Halyktyn turmys dengejinin negizgi әleumettik ekonomikalyk indikatory Atauy 2006 2007 2008 2009 2010Halyktyn atauly akshalaj tabysyn bagalau ortasha zhan basyna shakkanda bir ajda tenge 38 317 43 914 62 194 55 851 67 580Halyktyn nakty akshalaj tabysy indeksi otken zhylga pajyzben 118 0 104 5 103 0 102 5 114 6Bir kyzmetkerdin atauly ortasha ajlyk zhalakysy tenge 72 086 82 055 98 743 112 907 133 148Tagajyndalgan bir ajlyk zejnetakynyn ortasha molsheri zhyl sonyna 10 264 10 956 13 940 17 723 20 991Kүnkoristin en tomengi molsheri ortasha zhan basyna shakkanda tenge 10 322 11 823 15 050 15 883 17 261Enbekaky toleudin en tomengi molsheri ortasha bir zhylga tenge 9 200 10 515 12 025 14 952 15 999EkonomikasyTolyk makalasy Mangystau ekonomikasy Mangystau oblysy Қazakstannyn negizgi donor oniri bolyp tabylady Oblystyn ekonomikalyk belsendiligi negizinen onirdegi pajdaly kazbalardyn kop boluyna sonyn ishinde munaj zhәne gaz ken oryndarynyn igeriluine bajlanysty Songy 20 zhyldyn ishinde Kaspij tenizinde ornalaskan koptegen iri munaj zhәne gaz ken oryndary igerile bastady Mangystau oblysy Kaspij tenizinin bojynda ornalaskandyktan zhәne baska eldermen shekaralas bolgandyktan zhүk tasymaldau karkyny da zhyl sajyn osip kele zhatyr Oblysta Zher Teniz Aspan ykpaldastyk zhobasy da karkyndy damyp kele zhatyr Oblystyn 2010 zhyl korytyndysy bojynsha ekonomikalk damu korsetkishteri Zhalpy ajmaktyk onim 1 422 9 mlrd tenge 5 oryn Өndiris onimderinin zhalpy kolemi 1647 4 mlrd tenge 2 oryn Auylsharuashylygynyn onimi 4 4 mlrd tenge 14 oryn Negizgi kapitalga zhasalgan investiciya 372 mlrd tenge 3 oryn Bolshekti sauda kolemi 78 mlrd tenge 14 oryn Oblystyn әleumettik ekonomikalyk korsetkishterinin dinamikasy 2006 2007 2008 2009 2010Zhalpy ajmaktyk onim mln tenge 593 994 0 756 591 8 1 095 816 2 1 108 520 5 1 484 848 4Zhan basyna shakkandagy zhalpy onirlik onim myn tenge 1 552 9 1 896 2 2 631 0 2 248 8 2 890 4Zhalpy onirlik onimdegi ajmaktardyn үlesi 5 8 5 9 6 8 6 5 6 8Rejtingteri Zher kojnauy munaj gaz fosforit komir marganec әr tүrli tuzdar ulutas korlarymen baj 2004 zhyly oblys bojynsha zhalpy ko symsha kun 282 1 mlrd tenge kurady al negizgi korlar 2004 zhyl sonyna kaldyk kuny bojynsha 324 9 mlrd tenge 2004 zhyly negizgi kapitalga investiciyalar 101 mlrd tenge nemese 2003 zhylgy dengejdin 126 9 kurady 2004 zhyly kurylystyk merdigerler kelisimimen zhasalgan zhumys kolemi bagalau bojyn sha 27 7 mlrd tengeni kurady ol 2003 zhylga karaganda 1 3 esege artyk Oblys үshin ajkyndajtyn salaga ken ondiru onerkәsibi zhatady 2004 zhyly bugan negizgi kapitalga investiciyalardyn zhalpy koleminin 63 zhumsalmagan Turizmnyn damuyMәdenietiTolyk makalasy Mangystau mәdenieti Mangystau kүj mektebi Mangystaudyn salt dәtүrleri Beket Ata Mangystaudyn zherasty meshitteri Tolyk makalasy Mangystau zherasty meshitteriMangystau turaly shygarmalarBilim beru zhүjesiTolyk makalasy Mangystaudyn bilim beru zhүjesi Oblysta 117 kүndizgi zhalpy bilim beretin mektep olardagy katysushylar sany 88 1 myn 13 kolledzh 10 3 myn katysushy 4 zhogary oku orny 17 8 myn student zhumys zhasajdy En үlken oku orny Sh Esenov atyndagy Kaspij tehnologiyalar zhәne inzhiniring universiteti 2010 zhyly Aktau kalasynda Zher Aspan Teniz mega zhobasynyn ayasynda salyngan universitettin zhana oku korpusy ashyldy Zhana kampusty ashuga Қazakstan Respublikasynyn Prezidenti Nursultan Nazarbaev katysty Densaulyk saktau zhүjesiTolyk makalasy Mangystau medicinasy Densaulyk saktau isi zhoninde Mangystau oblysy әli de artta kalyp keledi Degenmen songy zhyldary osy saladagy koptegen korsetkishter zhaksaryp kele zhatyr Oblysta barlyk mamandyk bojynsha 1 2 myn dәriger kyzmet etetin zhәne 3 1 myn orta medicina kyzmetkerleri bar 36 auruhana mekemeleri bar ӨnerkәsipTolyk makalasy Mangystau onerkәsibiIri kompaniyalar Kaspij Әleumettik kәsipkerlik korporaciya Mangystaumunajgaz Өzenmunajgaz PMK Aktau porty Kazmortransflot Қarazhanbasmunajgaz Қarakudykmunaj Bozachi Kaspij meruerti operejting N operejting Қurmangazy Petroleum Hazar Ersaj MAEK KazAzot Keppel Kazakhstan Teniz servisMunaj ondirisi Tolyk makalasy Mangystau oblysynyn munaj zhәne gaz ondirisi Tarihi kezender Ken orynnyn atauy Ashylgan zhyly Operatory Zhalpy kory1 Қalamkas Mangystaumunajgaz2 Zhetibaj Mangystaumunajgaz3 Өzen ҚazMunajGaz Barlau zhәne Өndiru4 Қarazhanbas Қarazhanbasmunaj5 Zhemchuzhina Kaspij meruerti operejting kompani6 Қarakudyk Қarakudykmunaj7 Arman Arman8 Blok N N Operejting kompani9 Қurmangazy Қurmangazy Petroleum10 Dunga MaerskAuyl sharuashylygyTolyk makalasy Mangystaudyn auylsharuashylygy Oblystyn auyl sharuashylygy 850 sha rua fermer kozhalygy auylsharuashylyk ondirisinin baska kәsiporyndary men ujym dary halyktyn zheke kozhalygy 2004 zhyly ondirilgen zhalpyrespublikalyk auylsharuashylyk zhalpy onimi koleminin 0 2 beredi Oblysta 6 9 mln gektar auyl sharuashy lygy pajdalanatyn zher bar onyn 0 4 myn ga egindik zherler 2004 zhyly 0 7 myn tonna kokonis 9 4 myn tonna et sojylgan salmagy men 5 3 myn tonna sүt 0 7 myn tonna zhүn nakty salmagymen 27 2 myn karakol terisi ondirildi 2004 zhyldyn sonynda iri kara maldyn sany 7 2 myn bas onyn 4 1 myny siyr koj men eshki 430 myn shoshka 0 2 myn zhylky 30 myn zhәne tүje 34 myn bas kurady 2004 zhyly 15 5 mln tonna shiki munaj 2 8 mlrd tk metr tabigi gaz shygarylgan 2 9 mlrd kVt sagat elektr energiyasy 74 tonna tis pastasy men untagy 311 tonna ondelgen sujyk sүt pen kilegej ondiriledi Bilik organdaryҚazakstan Respublikasynyn zannamasyna sәjkes oblys dәrezhesindegi әkimshilik birliktin basshysy әkim dep atalady Әkimdi Prezident tagajyndajdy Zhyldar Aty zhoni Қosymsha1 kyrkүjek 1995 zhyl kazan 1997 zhyl Vyacheslav Leonidovich Levitin2 kazan 1997 zhyl 1999 zhyl Nikolaj Ivanovich Baev3 1999 zhyl 2002 zhyl Lәzzat Ketebajuly Қiynov4 2002 zhyl 2006 zhyl Bolat Әbilkasymuly Palymbetov5 24 kantar 2006 zhyl 22 zheltoksan 2011 zhyl Қyrymbek Eleuuly Kosherbaev6 22 zheltoksan 2011 zhyl 16 kantar 2013 zhyl Bauyrzhan Әlimuly Muhametzhanov7 16 kantar 2013 zhyl 14 nauryz 2017 zhyl Alik Serikuly Ajdarbaev8 14 nauryz 2017 zhyl 13 mausym 2019 zhyl Eraly Lukpanuly Togzhanov9 13 mausym 2019 zhyl Serikbaj Өtelgenuly TurymovTagy karanyzBesshoky Қarakiya ojysy Өzenmunajgaz Kendirli Aktau siti Sherkala Beket Myrzagululy Zhanaozen okigasy 1989 zhyl Zhanaozen okigasy 2011 zhyl Syrtky siltemeMangystau oblysy Ashyk Tizimdeme Zhobasy ODP Mangystau oblysy әkimdiginin resmi veb sajtyDerekkozder https stat gov kz getImg id ESTAT287264 2019 zhyldyn basynan 2019 zhyldyn 1 shildesine dejingi Қazakstan Respublikasy halyk sanynyn ozgerui turaly Қazakstan Respublikasy Ұlttyk Ekonomika ministrligi Statistika komiteti Tekserildi 3 kantar 2019 2018 zh Қazakstan Respublikasy halkynyn zhekelegen etnostary bojynsha sany Serikbol Қondybaj Mangystau geografiyasy Mangystau men Үstirttin kieli oryndary Tolyk shagramalar zhinagy 3 tom Arys baspasy Almaty ualasy 2008 zhyl ISBN 9965 17 507 1 3T Қazakstannyn munaj enciklopediyasy 2 tomdyk Almaty Munajshy Қogamdyk kory 2005 ISBN 9965 9765 1 1 Oblystyk ortalyktar bojynsha klimattyk akparat zhәne klimat turaly akparat Ploshad zemel kolichestvo administrativnyh rajonov i naselennyh punktov po oblastyam na 1 karasha 2011 zh Serikbol Қondybaj Mangystau geografiyasy 14 bet MAҢҒYSTAU OBLYSYNYҢ CTATISTIKA DEPARTAMENTI 2016 zhyl http stat gov kz faces mangystau regPublications reg OperData reg Public22 reg Public22 Arch2016 afrLoop 24145283132216529 40 3F afrLoop 3D24145283132216529 26 adf ctrl state 3Du9ys18526 4 https kk wikipedia org w index php title Mangystau oblysy amp oldid 2855419 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.