fbpx
Уикипедия

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (Кеңес Одағы, КСРО) — Еуропада және Азияда 1922 жылдан 1991 жылға дейiн өмір сүрген мемлекет. КСРО Еуразияның 41% бөлiгiнде орналасты және 1917 жылдан дейін Ресейлiк империя Финляндия, Поляк патшалығының бөлiгiнсiз орналасатын және (Карстың жерi, қазіргі Түркия) кейбiр басқа аумақтағы әлемiнiң елдері арасында орналасқан ауданы бойынша өте iрi болды.

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Кеңес одағы / КСРО / КСР одағы

Одақтық мемлекет







30 желтоқсан 1922 — 26 желтоқсан 1991


КСРО байрағы КСРО елтаңбасы
Ұраны
Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
Әнұраны
Интернационал (1922—1944)
КСРО Мемлекеттік әнұраны (1944—1991)

1945 жылғы КСРО картасы
Астанасы Мәскеу
Ірі қалалары Алматы, Баку, Горький, Днепропетровск, Донецк, Ереван, Қазан, Киев, Куйбышев, Ленинград, Минск, Мәскеу, Новосибирск, Одесса, Омбы, Пермь, Ростов-на-Дону, Свердловск, Ташкент, Тбилиси, Уфа, Харьков, Челябі
Тіл(дер)і орысша (Де-факто)
Ақша бірлігі Рубль
Уақыт белдеулері +2…+12
Аумағы 22 402 200 км²
Халқы 293 047 571 чел.
Басқару формасы бірпартиялы Кеңестік республика (1922—1936), бірпартиялы (1989 дейін) парламенттік республика (1936—1991)
Көсем
- 1922—1924 Владимир Ильич Ленин
- 1924—1953 Иосиф Виссарионович Сталин
- 1953 Георгий Максимилианович Маленков
- 1953—1964 Никита Сергеевич Хрущёв
- 1964—1982 Леонид Ильич Брежнев
- 1982—1984 Юрий Владимирович Андропов
- 1984—1985 Константин Устинович Черненко
- 1985—1991 Михаил Сергеевич Горбачёв
  1. Де-юре КСРОда 1990 жылға дейін ресми тіл болмады. Орыс тілі ісқағаздардағы негізгі тіл болды. «КСРО халқының тілі туралы» заңы.
  2. 1991 жыл
  3. (1989)
  4. Қазіргі таңда БҰҰ мүшелері

1917 жылғы Конституцияға сәйкес, КСРО бiртұтас одақ, көп ұлтты және социалистiк мемлекет болып жарияланды.

Ауғанстанмен, Мажарстанмен, Иранмен, Қытаймен, (1948 жылдың 9 қыркүйегiнен) Солтүстік Кореямен, Моңғол елменНорвегиямен, Польшамен, Румыниямен, Түркиямен, Финляндиямен, Чехословакиямен және тек қана теңiздегi АҚШ-тан, Швециямен және Жапониямен КСРО-ның Екiншi дүниежүзілік соғысынан кейiн жаяу шекарасы болды.

КСРО Ресей КФСР, Украин КСР, Беларусь КСР және Закавказ СФСР бiрiгуі жолымен 1922 жылдың 30 желтоқсанында құрылды.

Конституциясы бойынша егемендi мемлекет болып табылған (әртүрлi жылдарда 4-пен 16-мен аралығындағы) одақтас республикалардан тұрды; әрбiр одақтас республиканың одақтан еркiн бөлiнiп шығу мүмкіндігі сақталынды. Одақтас республика шет мемлекеттермен қатынасқа шығып, келiсiм-шарттарымен тұжырымдап , дипломаттық және консулдық өкiлдермен ауысып, халықаралық ұйымдардың қызметiне қатысуға құқығы болды. КСРО-мен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының 50 ел-негiздеушiлерiнiң арасында Беларусь КСР және Украина КСР-лері қатар дауыс құқығына ие болды.

Екiншi дүниежүзілік соғысынан кейiн АҚШ-тан кейінгі екінші жоғарғы держава болды. Кеңес одағы Социализмнің дүниежүзілік жүйесiнде үстем болды, сонымен бiрге Біріккен Ұлттар Ұйымының қауiпсiздiк кеңесінің тұрақты мүшесі болды.

КСРО-ның ыдырауы орталық одақтық өкiмет және одақтас республикалардың жоғарғы кеңестері, президенттері орындарына жаңа сайланған өкiмет өкiлдерінiң арасындағы өткiр қарсы тұрумен бейнелендi. Республикалық жоғарғы кеңестер 1989—1990 жылдары барлығы бірдей мемлекеттiк егемендiк туралы декларацияларын қабылдап, кейбiреулері - тәуелсiздiк декларациясын жариялады. КСРО-ның 15 республикасының 9-ында 1991 жылдың 17 наурызында азаматтардың үштен екiсi жаңартылған одақтың сақталуын шешу мақсатында Бүкiлодақтық референдум жүргiзiлдi. Бірақ орталық өкiметке ахуалды тұрақтандырудың сәтi түспедi.

Сәтi түспеген мемлекеттiк төңкерістің нәтижесі Балтық жағалауы республикаларының тәуелсiздiгiнiң ресми мойындауы болды. Украина тәуелсiздiгi жарияланған Бүкiл Украиналық референдумнан кейiн КСРО-ны сақтау мүмкiн емес болды. Беларуссия, Украина және Ресей Федерациясы 1991 жылдың 8 желтоқсан күні қол қойған Тәуелсiз мемлекеттердiң достастығын құру туралы келiсiмде мәлiмдеген. КСРО ресми түрде 1991 жылдың 26 желтоқсанында өмір сүруін тоқтатты. КСРО-ның барлық халықаралық-құқықтары, халықаралық қатынастары мен шет елдердегі мүліктері мен ақша капиталына Ресей Федерациясы мұрагер ретінде мойындалып, БҰҰ қауiпсiздiк кеңесiнің тұрақты мүшесі ретіндегі оның орнына ие болды.

Мазмұны

Кеңес Одағы, Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы, КСРО – бұрынғы Ресей империясы аумағының шегінде 1922 – 91 ж. болған мемлекет атауы. 1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде коммунистер (большевиктер) мемл. билікті өз қолдарына алған соң, бұрынғы Ресей империясы құрамындағы неғұрлым дамыған ұлттық құрылымдар (Польша, Финляндия, Балтық теңізі жағалауы елдері) дербес мемлекет болып бөлініп шықты. 1918 ж. қаңтарда өткен Жұмысшы, солдат және шаруа кеңестерінің (бұдан әрі кеңестер деп аталады) біріккен съезінде “Еңбекші және қаналған халықтардың декларациясы” жарияланды. Езілген ұлттарға өз республикаларын құруға мүмкіндік берілді. 1918 ж. 4 – 10 шілдедегі Кеңестердің 5-Бүкілресей съезінде Ресей Кеңестік Федеративтік Социалистік Республикасының (РКФСР) тұңғыш Конституциясы қабылданды. 1919 ж. наурызда мемл. билік басындағы Ресей Коммунистік (большевиктер) партиясының РК(б)П жаңа бағдарламасы қабылданып, елде социализм орнату жолдары белгіленді. Бағдарламаға сәйкес ішкі және сыртқы контрреволюциямен күресу үшін 1919 ж. маусымда Ресей, Украина, Белоруссиядағы кеңестер билігін (қ. Кеңес өкіметі) жақтайтын мемл. органдардың әскери, саяси, шаруашылық одағы қалыптасты. 1918 ж. 30 сәуірде Түркістан автономиялық кеңестік социалистік республикасы (Түркістан АКСР-і), 1920 ж. 26 сәуірде Хорезм халық кеңестік республикасы, 1920 ж. 8 қазанда Бұхар халық кеңестік республикасы, 1920 ж. 4 қазанда Қазақ автономиялық кеңестік социалистік республикасы (Қазақ АКСР-і) құрылды.

Қызыл армияның Кавказға жорығы нәтижесінде ондағы ұлттық үкіметтер құлатылып, Әзірбайжан кеңестік социалистік республикасы (28.04.1920), Армян кеңестік социалистік республикасы (29.11.1920), Грузин кеңестік социалистік республикасы (25.02.1921) жарияланды. 1922 ж. 12 наурызда осы үш республика бір федеративтік одаққа (Закавказье Соц. Кеңестік Республикалардың федеративтік одағы, ЗСКРФО) бірікті де, сол жылдың аяғына қарай (13.12. 1922), Кеңестердің 1-Закавказье съезінде ЗСКРФО біртұтас Закавказье Социалистік Федеративті Кеңес Республикасы (ЗСФКР) түріне айналдырылды, әрі оған кірген республикалар дербестігін сақтайтын болды. Ресей мен Жапония арасында болуы ықтимал әскери қақтығыстың алдын алу және ақ гвардияшыларды, интервенцияны жоюға жағдай туғызу мақсатында 6.4.1920 ж. жарияланған Қиыр Шығыс республикасы, алға қойылған мақсат орындалған соң, 15.11.1922 ж. ВЦИК декретімен барша жері РКФСР-ге оның құрамдас бөлігі ретінде қосылды. 1922 жылдың ортасына таман бұрынғы Ресей империясының барлық жерінде дерлік кеңестер билігі орнады.

Мемл. құрылымды одан әрі жетілдіру үшін, билік басындағы коммунистер (большевиктер) партиясының жетекшісі Владимир Ильич Лениннің жоспары бойынша, кеңестік республикалардың одағын құру керек болды. Жаңа одаққа кіретін республикалар тәуелсіз және тең құқылы болып саналды. РКФСР, УКСР, БКСР, ЗСФКР Кеңестерінің кезекті съездері одаққа бірігуді жақтап дауыс берді.

Осыны негізге ала отырып, 1922 ж. 30 желтоқсанда шақырылған аталған төрт республика кеңестері өкілдерінің 1-съезі Кеңестік Социалистік Республикалар Одағын (КСРО немесе Кеңес Одағы) құру жөнінде Декларация қабылдады. Декларацияда КСРО-ға кіру теңқұқылық пен еріктілік негізінде жүзеге асырылады және Одақтан өз еркімен шығу құқы сақталады, әрі басқа да жаңадан құрылған республикалар одаққа өз еркімен кіре алады деп көрсетілді. Съезд КСРО-ны құру жөніндегі келісімшартты бекітті. Одақтың жоғарғы органын – КСРО Орталық Атқару Комитетін сайлады. ОАК-нің тең төрағалары болып М.И. Калинин, Г.И. Петровский, Н.Н. Нариманов, А.Г. Червяков сайланды. ОАК-нің 2-сессиясында Кеңес Одағының үкіметі – В.И.Ленин бастаған КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі құрылды. 1924 ж. 31 қаңтарда 2-Кеңестер съезі КСРО-ның алғашқы Конституциясын бекітті. 20 ғ-дың 20-жылдарының бас кезінен бастап, әсіресе, Ленин қайтыс болғаннан кейін, Кеңес Одағында билік үшін талас-тартыс басталды. Бұл күресте И.В.Сталин жеңіске жетті де, елде өзінің авторитарлық жеке билігін орната бастады. 1925 ж. Өзбекстан Кеңестік Социалистік Республикасы (Өзбек КСР-і), Түрікменстан Кеңестік Социалистік Республикасы (Түрікмен КСР-і), құрылды. 20 ғ-дың 20-жылдарының ортасынан бастап Кеңес Одағы жаңа экономикалық саясаттан бас тартып, елді күшпен индустриализациялау және ауыл шаруашылығын күшпен ұжымдастыру саясатын жүргізді. Коммунистік партия мемлекеттік билікті толық қолына алды.

Елде қатты орталықтандырылған әрі милитаризацияланған тоталитарлық режим орнады. Бұл жүйе елді жедел түрде модернизациялауға және басқа мемлекеттердегі рев. қозғалыстарды қолдауға қызмет етті. Ауыл шаруашылығында шаруаларды зорлықпен ұжымдастыру және ұсақ меншік иелерін (кулактарды, орта шаруаларды, ауыл байларын, т.б.) тәркілеу халықты жаппай ашаршылыққа ұшыратты. Оған қоса зорлықпен отырықшыландырылған қазақ шаруалары айрықша қатты шығынға ұшырады (қ. Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру). Бұл халықтың жаппай наразылығын туғызып, жер-жерде шаруалар көтерілістері басталды. Бірақ оларды үкімет әскерлері күшпен басып тастады. 1929 жылы КСРО халық шаруашылығын дамытудың 1-бесжылдық жоспары жасалды. 1934 жылы алғашқы бесжылдық жоспарды мезгілінен бұрын орындау қорытындылары қаралып, 2-бесжылдық жоспар жасалды.

Екі бесжылдық нәтижесінде өнеркәсіп өндірісінің көлемі бойынша КСРО Еуропада 1-орынға, әлемде (АҚШ-тан кейін) екінші орынға шықты. 1934 жылдың соңында КСРО бойынша жаппай саяси қуғын-сүргін басталды.

Көптеген партия, мемлекет, қоғам, әскери, мәдениет қайраткерлері атылып кетті, миллиондаған тұтқындарды тегін жұмыс істету үшін еңбек лагерлері құрылды (қ. ГУЛАГ).

1936 жылы 5 желтоқсанда КСРО-ның екінші Конституциясы қабылданып, бұрынғы ЗКФСР-дан бөлінген Әзірбайжан Кеңестік Социалистік Республикасы (Әзірбайжан КСР-і), Армения Кеңестік Социалистік Республикасы (Армения КСР-і), Грузия Кеңестік Социалистік Республикасы (Грузия КСР-і), РКФСР-ден бөлінген Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы (Қазақ КСР-і), Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы (Қырғыз КСР-і) құрылып, Кеңес Одағындағы одақтас республикалар саны көбейді. 20 ғ-дың 30-жылдарының аяқ кезінде елдің сыртқы саясатында үлкен өзгерістер болды. 1939 ж. кеңес-герман келісімшарты жасалынып, ол бойынша КСРО құрамына Батыс Украина мен Батыс Белоруссия, 1940 ж. Балтық теңізі жағалауы елдері, Бессарабия, Солт. Буковина зорлықпен қосылды. Осының негізінде 1940 жылы Молдовия Кеңестік Социалистік Республикасы (Молдовия КСР-і), Латвия Кеңестік Социалистік Республикасы (Латвия КСР-і), Литва Кеңестік Социалистік Республикасы (Литва КСР-і), Эстония Кеңестік Социалистік Республикасы (Эстония КСР-і) құрылып, Кеңес Одағы құрайтын одақтас республикалар саны 15-ке жетті. 1941 ж. жазда кеңес-герман соғысы басталды (қ. Ұлы Отан соғысы).

Соғыс кезінде тұтас халықтар (балкарлар, шешендер, қалмақтар, қырым татарлары, карашайлар, месхет түріктері, немістер, т.б.) Қазақстанға, Орта Азияға, Сібірге жер аударылды. Соғыс аяқталғаннан кейін КСРО-ға Оңт. Сахалин, Куриль аралдары, Петсамо (Печенга) ауданы, Клайпеда, Кенигсберг (Калининград), т.б. территориялар қосылды. Соғыстан кейінгі жылдары саяси қуғын-сүргін қайтадан басталды (космополиттермен күрес, “Ленинград ісі”, “дәрігерлер ісі”, т.б.). Соғыс кезіндегі бұрынғы одақтастармен (АҚШ, Ұлыбритания, Франция) арада бәсеке күшейіп, “қырғи-қабақ соғыс” ахуалы қалыптаса бастады. Әлемде екі жүйе (социалистік елдер мен капиталистік елдер) пайда болып, жанталаса қарулану күшейіп кетті.

1949 ж. Семей полигонында КСРО-да тұңғыш атом қаруы сыналды. 1953 ж. көктемде Сталин қайтыс болып, үкімет билігі үшін тартыс қайта басталды. Үкімет басына келген Н.С. Хрущев партияның 20-съезінде (1956) Сталиннің жеке басына табынудың зардаптары жөнінде баяндама жасады. Саяси қуғын-сүргін құрбандары ақтала бастады. Қудалауға ұшыраған халықтардың РКФСР құрамындағы автон. құрылымдары қалпына келтірілді. Кеңес Одағы құрамында жоғарыда аталған 15 одақтас республикалардан өзге 20 автономиялық республика, 8 автономиялық облыс, 10 ұлттық округ болды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытуға үлкен көңіл бөлінді. Қазақстан мен Батыс Сібірде тың және тыңайған жерді игеру қолға алынды. 1954 ж. алғашқы атом электрстансасы салынды, 1957 ж. Жердің жасанды серігі ұшырылды, 1961 ж. тұңғыш кеңестік ғарышкер орбитаға ұшып шықты. Бірақ бұл жұмыстардың барлығы тоталитарлық жүйе тәртібімен жүргізілгендіктен, ішкі қайшылықтары көп болды. Орыстандыру саясатының күшеюіне қарсылық ретінде ұлт республикаларында наразылықтар бой көрсетті. 1964 ж. Хрущев орнынан түсіріліп, билікке Л.И. Брежнев келді. Жаңа үкімет басшысы жүргізген реформалар ақырына дейін жеткізілмей, сәтсіздікке ұшырады.

Экономика экстенсивті жолмен дамыды, елді милитаризациялау әрі қарай жалғасты. Көрші социалистік елдерде реформа жасау әрекеттері – Мажарстан (1956) мен Чехословакияға (1968) қарулы әскер кіргізу арқылы басып тасталды. 1979 ж. Ауғанстанға Кеңес Одағы әскерлері кіргізілді. Жанталаса қарулану одан әрі шегіне жетті. 1977 ж. қабылданған КСРО-ның үшінші Конституциясы елдің қоғамдық-саяси өміріне, әлеуметтік-шаруашылық тұрғыда дамуына серпін бере алмады. 1980 жылдың бас кезінде Кеңес Одағы экономикалық тоқырауға ұшырады.

1985 ж. билікке М.С. Горбачев келуімен бірге елде саяси-экономикалық реформалар басталды. Кеңес жүйесін реформалауға тырысу КСРО-ны дағдарысты жағдайға алып келді. Халықтың саяси белсенділігі бірден көтеріліп, ұлттық партиялар мен қозғалыстар пайда болды. Қазақстанда (қ. Желтоқсан көтерілісі), Балтық теңізі жағалауы елдерінде, Кавказ республикаларында халықтың жаппай бас көтерулері болып өтті. Экономика тұралап қалды, шахтерлердің, кеншілердің, мұғалімдер мен студенттердің, дәрігерлердің үкіметтің саясатына қарсы ереуілдері басталды. Кертартпа күштердің 1991 ж. тамызда мемл. төңкеріс жасау әрекеттері сәтсіздікке ұшырады. Кеңес Одағының бұдан әрі өмір сүруі мүмкін болмай қалды.

1991 ж. желтоқсанда Минск қаласында КСРО-ның бастапқы құрылтайшылары болған одақтас республикалар Беларусь, Ресей, Украина басшылары өздерінің КСРО-ны тарататындықтарын жариялады (қ. Беловеж келісімі). Сөйтіп, КСРО өзінің өмір сүруін тоқтатты. 1991 ж. 21 желтоқсанда бұрынғы КСРО республикалары Армения, Әзірбайжан, Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркменстан, Өзбекстан, Украина Алматы қаласында өздерінің Тәуелсіз мемлекеттер Достастығын құратындықтары жөніндегі декларацияға қол қойды.


  1. Қазақ энциклопедиясы

Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
Кеңестік, Социалистік, Республикалар, Одағы, Еуразия, аумағында, 1922, 1991, жылдар, аралығында, өмір, сүрген, федералды, социалистік, мемлекет, Тіл, Бақылау, Өңдеу, КСРО, бетінен, бағытталған, Кеңес, Одағы, КСРО, Еуропада, және, Азияда, 1922, жылдан, 1991, жы. Kenestik Socialistik Respublikalar Odagy Euraziya aumagynda 1922 1991 zhyldar aralygynda omir sүrgen federaldy socialistik memleket Til Bakylau Өndeu KSRO betinen bagyttalgan Kenestik Socialistik Respublikalar Odagy Kenes Odagy KSRO Europada zhәne Aziyada 1922 zhyldan 1991 zhylga dejin omir sүrgen memleket KSRO Euraziyanyn 41 boliginde ornalasty zhәne 1917 zhyldan dejin Resejlik imperiya Finlyandiya Polyak patshalygynyn boliginsiz ornalasatyn zhәne Karstyn zheri kazirgi Tүrkiya kejbir baska aumaktagy әleminin elderi arasynda ornalaskan audany bojynsha ote iri boldy Kenestik Socialistik Respublikalar Odagy Kenes odagy KSRO KSR odagy Odaktyk memleket 30 zheltoksan 1922 26 zheltoksan 1991 KSRO bajragy KSRO eltanbasyҰrany Proletarii vseh stran soedinyajtes Әnurany Internacional 1922 1944 KSRO Memlekettik әnurany 1944 1991 source source track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track track 1945 zhylgy KSRO kartasyAstanasy MәskeuIri kalalary Almaty Baku Gorkij Dnepropetrovsk Doneck Erevan Қazan Kiev Kujbyshev Leningrad Minsk Mәskeu Novosibirsk Odessa Omby Perm Rostov na Donu Sverdlovsk Tashkent Tbilisi Ufa Harkov Chelyabi 1 Til der i oryssha De fakto 2 Aksha birligi RublUakyt beldeuleri 2 12Aumagy 22 402 200 km 3 Halky 293 047 571 chel 4 Baskaru formasy birpartiyaly Kenestik respublika 1922 1936 birpartiyaly 1989 dejin parlamenttik respublika 1936 1991 Kosem 1922 1924 Vladimir Ilich Lenin 1924 1953 Iosif Vissarionovich Stalin 1953 Georgij Maksimilianovich Malenkov 1953 1964 Nikita Sergeevich Hrushyov 1964 1982 Leonid Ilich Brezhnev 1982 1984 Yurij Vladimirovich Andropov 1984 1985 Konstantin Ustinovich Chernenko 1985 1991 Mihail Sergeevich GorbachyovNegizsalushy memleketter KSRO nyn ydyrauynan kejingi memleketter 5 Kenestik ResejUKSRBelorus Sovettik Socialistik RespublikasyKүngej Kavkaz Socialistik Federaciyalyk Kenes Respublikasy ӘzirbajzhanArmeniyaBelarusGruziyaҚazakstanҚyrgyzstanLatviyaLitvaMoldovaResejTәzhikstanTүrikmenstanӨzbekstanUkrainaEstoniya Kenes odagy De yure KSROda 1990 zhylga dejin resmi til bolmady Orys tili iskagazdardagy negizgi til boldy KSRO halkynyn tili turaly zany 1991 zhyl 1989 Қazirgi tanda BҰҰ mүsheleri 1917 zhylgy Konstituciyaga sәjkes KSRO birtutas odak kop ultty zhәne socialistik memleket bolyp zhariyalandy Auganstanmen Mazharstanmen Iranmen Қytajmen 1948 zhyldyn 9 kyrkүjeginen Soltүstik Koreyamen Mongol elmenNorvegiyamen Polshamen Rumyniyamen Tүrkiyamen Finlyandiyamen Chehoslovakiyamen zhәne tek kana tenizdegi AҚSh tan Shveciyamen zhәne Zhaponiyamen KSRO nyn Ekinshi dүniezhүzilik sogysynan kejin zhayau shekarasy boldy KSRO Resej KFSR Ukrain KSR Belarus KSR zhәne Zakavkaz SFSR birigui zholymen 1922 zhyldyn 30 zheltoksanynda kuryldy Konstituciyasy bojynsha egemendi memleket bolyp tabylgan әrtүrli zhyldarda 4 pen 16 men aralygyndagy odaktas respublikalardan turdy әrbir odaktas respublikanyn odaktan erkin bolinip shygu mүmkindigi saktalyndy Odaktas respublika shet memlekettermen katynaska shygyp kelisim sharttarymen tuzhyrymdap diplomattyk zhәne konsuldyk okildermen auysyp halykaralyk ujymdardyn kyzmetine katysuga kukygy boldy KSRO men katar Birikken Ұlttar Ұjymynyn 50 el negizdeushilerinin arasynda Belarus KSR zhәne Ukraina KSR leri katar dauys kukygyna ie boldy Ekinshi dүniezhүzilik sogysynan kejin AҚSh tan kejingi ekinshi zhogargy derzhava boldy Kenes odagy Socializmnin dүniezhүzilik zhүjesinde үstem boldy sonymen birge Birikken Ұlttar Ұjymynyn kauipsizdik kenesinin turakty mүshesi boldy KSRO nyn ydyrauy ortalyk odaktyk okimet zhәne odaktas respublikalardyn zhogargy kenesteri prezidentteri oryndaryna zhana sajlangan okimet okilderinin arasyndagy otkir karsy turumen bejnelendi Respublikalyk zhogargy kenester 1989 1990 zhyldary barlygy birdej memlekettik egemendik turaly deklaraciyalaryn kabyldap kejbireuleri tәuelsizdik deklaraciyasyn zhariyalady KSRO nyn 15 respublikasynyn 9 ynda 1991 zhyldyn 17 nauryzynda azamattardyn үshten ekisi zhanartylgan odaktyn saktaluyn sheshu maksatynda Bүkilodaktyk referendum zhүrgizildi Birak ortalyk okimetke ahualdy turaktandyrudyn sәti tүspedi Sәti tүspegen memlekettik tonkeristin nәtizhesi Baltyk zhagalauy respublikalarynyn tәuelsizdiginin resmi mojyndauy boldy Ukraina tәuelsizdigi zhariyalangan Bүkil Ukrainalyk referendumnan kejin KSRO ny saktau mүmkin emes boldy Belarussiya Ukraina zhәne Resej Federaciyasy 1991 zhyldyn 8 zheltoksan kүni kol kojgan Tәuelsiz memleketterdin dostastygyn kuru turaly kelisimde mәlimdegen KSRO resmi tүrde 1991 zhyldyn 26 zheltoksanynda omir sүruin toktatty KSRO nyn barlyk halykaralyk kukyktary halykaralyk katynastary men shet elderdegi mүlikteri men aksha kapitalyna Resej Federaciyasy murager retinde mojyndalyp BҰҰ kauipsizdik kenesinin turakty mүshesi retindegi onyn ornyna ie boldy Mazmuny 1 KSRO tarihy 2 KSRO 3 Baska 4 DerekkozderKSRO tarihy ӨndeuKenes Odagy Kenestik Socialistik Respublikalar Odagy KSRO buryngy Resej imperiyasy aumagynyn sheginde 1922 91 zh bolgan memleket atauy 1917 zhylgy Қazan tonkerisi nәtizhesinde kommunister bolshevikter meml bilikti oz koldaryna algan son buryngy Resej imperiyasy kuramyndagy negurlym damygan ulttyk kurylymdar Polsha Finlyandiya Baltyk tenizi zhagalauy elderi derbes memleket bolyp bolinip shykty 1918 zh kantarda otken Zhumysshy soldat zhәne sharua kenesterinin budan әri kenester dep atalady birikken sezinde Enbekshi zhәne kanalgan halyktardyn deklaraciyasy zhariyalandy Ezilgen ulttarga oz respublikalaryn kuruga mүmkindik berildi 1918 zh 4 10 shildedegi Kenesterdin 5 Bүkilresej sezinde Resej Kenestik Federativtik Socialistik Respublikasynyn RKFSR tungysh Konstituciyasy kabyldandy 1919 zh nauryzda meml bilik basyndagy Resej Kommunistik bolshevikter partiyasynyn RK b P zhana bagdarlamasy kabyldanyp elde socializm ornatu zholdary belgilendi Bagdarlamaga sәjkes ishki zhәne syrtky kontrrevolyuciyamen kүresu үshin 1919 zh mausymda Resej Ukraina Belorussiyadagy kenester biligin k Kenes okimeti zhaktajtyn meml organdardyn әskeri sayasi sharuashylyk odagy kalyptasty 1918 zh 30 sәuirde Tүrkistan avtonomiyalyk kenestik socialistik respublikasy Tүrkistan AKSR i 1920 zh 26 sәuirde Horezm halyk kenestik respublikasy 1920 zh 8 kazanda Buhar halyk kenestik respublikasy 1920 zh 4 kazanda Қazak avtonomiyalyk kenestik socialistik respublikasy Қazak AKSR i kuryldy Қyzyl armiyanyn Kavkazga zhorygy nәtizhesinde ondagy ulttyk үkimetter kulatylyp Әzirbajzhan kenestik socialistik respublikasy 28 04 1920 Armyan kenestik socialistik respublikasy 29 11 1920 Gruzin kenestik socialistik respublikasy 25 02 1921 zhariyalandy 1922 zh 12 nauryzda osy үsh respublika bir federativtik odakka Zakavkaze Soc Kenestik Respublikalardyn federativtik odagy ZSKRFO birikti de sol zhyldyn ayagyna karaj 13 12 1922 Kenesterdin 1 Zakavkaze sezinde ZSKRFO birtutas Zakavkaze Socialistik Federativti Kenes Respublikasy ZSFKR tүrine ajnaldyryldy әri ogan kirgen respublikalar derbestigin saktajtyn boldy Resej men Zhaponiya arasynda boluy yktimal әskeri kaktygystyn aldyn alu zhәne ak gvardiyashylardy intervenciyany zhoyuga zhagdaj tugyzu maksatynda 6 4 1920 zh zhariyalangan Қiyr Shygys respublikasy alga kojylgan maksat oryndalgan son 15 11 1922 zh VCIK dekretimen barsha zheri RKFSR ge onyn kuramdas boligi retinde kosyldy 1922 zhyldyn ortasyna taman buryngy Resej imperiyasynyn barlyk zherinde derlik kenester biligi ornady Meml kurylymdy odan әri zhetildiru үshin bilik basyndagy kommunister bolshevikter partiyasynyn zhetekshisi Vladimir Ilich Leninnin zhospary bojynsha kenestik respublikalardyn odagyn kuru kerek boldy Zhana odakka kiretin respublikalar tәuelsiz zhәne ten kukyly bolyp sanaldy RKFSR UKSR BKSR ZSFKR Kenesterinin kezekti sezderi odakka birigudi zhaktap dauys berdi Osyny negizge ala otyryp 1922 zh 30 zheltoksanda shakyrylgan atalgan tort respublika kenesteri okilderinin 1 sezi Kenestik Socialistik Respublikalar Odagyn KSRO nemese Kenes Odagy kuru zhoninde Deklaraciya kabyldady Deklaraciyada KSRO ga kiru tenkukylyk pen eriktilik negizinde zhүzege asyrylady zhәne Odaktan oz erkimen shygu kuky saktalady әri baska da zhanadan kurylgan respublikalar odakka oz erkimen kire alady dep korsetildi Sezd KSRO ny kuru zhonindegi kelisimshartty bekitti Odaktyn zhogargy organyn KSRO Ortalyk Atkaru Komitetin sajlady OAK nin ten toragalary bolyp M I Kalinin G I Petrovskij N N Narimanov A G Chervyakov sajlandy OAK nin 2 sessiyasynda Kenes Odagynyn үkimeti V I Lenin bastagan KSRO Halyk Komissarlar Kenesi kuryldy 1924 zh 31 kantarda 2 Kenester sezi KSRO nyn algashky Konstituciyasyn bekitti 20 g dyn 20 zhyldarynyn bas kezinen bastap әsirese Lenin kajtys bolgannan kejin Kenes Odagynda bilik үshin talas tartys bastaldy Bul kүreste I V Stalin zheniske zhetti de elde ozinin avtoritarlyk zheke biligin ornata bastady 1925 zh Өzbekstan Kenestik Socialistik Respublikasy Өzbek KSR i Tүrikmenstan Kenestik Socialistik Respublikasy Tүrikmen KSR i kuryldy 20 g dyn 20 zhyldarynyn ortasynan bastap Kenes Odagy zhana ekonomikalyk sayasattan bas tartyp eldi kүshpen industrializaciyalau zhәne auyl sharuashylygyn kүshpen uzhymdastyru sayasatyn zhүrgizdi Kommunistik partiya memlekettik bilikti tolyk kolyna aldy Elde katty ortalyktandyrylgan әri militarizaciyalangan totalitarlyk rezhim ornady Bul zhүje eldi zhedel tүrde modernizaciyalauga zhәne baska memleketterdegi rev kozgalystardy koldauga kyzmet etti Auyl sharuashylygynda sharualardy zorlykpen uzhymdastyru zhәne usak menshik ielerin kulaktardy orta sharualardy auyl bajlaryn t b tәrkileu halykty zhappaj asharshylykka ushyratty Ogan kosa zorlykpen otyrykshylandyrylgan kazak sharualary ajryksha katty shygynga ushyrady k Koshpeli zhәne zhartylaj koshpeli kazak sharualaryn otyrykshylandyru Bul halyktyn zhappaj narazylygyn tugyzyp zher zherde sharualar koterilisteri bastaldy Birak olardy үkimet әskerleri kүshpen basyp tastady 1929 zhyly KSRO halyk sharuashylygyn damytudyn 1 beszhyldyk zhospary zhasaldy 1934 zhyly algashky beszhyldyk zhospardy mezgilinen buryn oryndau korytyndylary karalyp 2 beszhyldyk zhospar zhasaldy Eki beszhyldyk nәtizhesinde onerkәsip ondirisinin kolemi bojynsha KSRO Europada 1 orynga әlemde AҚSh tan kejin ekinshi orynga shykty 1934 zhyldyn sonynda KSRO bojynsha zhappaj sayasi kugyn sүrgin bastaldy Koptegen partiya memleket kogam әskeri mәdeniet kajratkerleri atylyp ketti milliondagan tutkyndardy tegin zhumys istetu үshin enbek lagerleri kuryldy k GULAG 1936 zhyly 5 zheltoksanda KSRO nyn ekinshi Konstituciyasy kabyldanyp buryngy ZKFSR dan bolingen Әzirbajzhan Kenestik Socialistik Respublikasy Әzirbajzhan KSR i Armeniya Kenestik Socialistik Respublikasy Armeniya KSR i Gruziya Kenestik Socialistik Respublikasy Gruziya KSR i RKFSR den bolingen Қazak Kenestik Socialistik Respublikasy Қazak KSR i Қyrgyz Kenestik Socialistik Respublikasy Қyrgyz KSR i kurylyp Kenes Odagyndagy odaktas respublikalar sany kobejdi 20 g dyn 30 zhyldarynyn ayak kezinde eldin syrtky sayasatynda үlken ozgerister boldy 1939 zh kenes german kelisimsharty zhasalynyp ol bojynsha KSRO kuramyna Batys Ukraina men Batys Belorussiya 1940 zh Baltyk tenizi zhagalauy elderi Bessarabiya Solt Bukovina zorlykpen kosyldy Osynyn negizinde 1940 zhyly Moldoviya Kenestik Socialistik Respublikasy Moldoviya KSR i Latviya Kenestik Socialistik Respublikasy Latviya KSR i Litva Kenestik Socialistik Respublikasy Litva KSR i Estoniya Kenestik Socialistik Respublikasy Estoniya KSR i kurylyp Kenes Odagy kurajtyn odaktas respublikalar sany 15 ke zhetti 1941 zh zhazda kenes german sogysy bastaldy k Ұly Otan sogysy Sogys kezinde tutas halyktar balkarlar sheshender kalmaktar kyrym tatarlary karashajlar meshet tүrikteri nemister t b Қazakstanga Orta Aziyaga Sibirge zher audaryldy Sogys ayaktalgannan kejin KSRO ga Ont Sahalin Kuril araldary Petsamo Pechenga audany Klajpeda Kenigsberg Kaliningrad t b territoriyalar kosyldy Sogystan kejingi zhyldary sayasi kugyn sүrgin kajtadan bastaldy kosmopolittermen kүres Leningrad isi dәrigerler isi t b Sogys kezindegi buryngy odaktastarmen AҚSh Ұlybritaniya Franciya arada bәseke kүshejip kyrgi kabak sogys ahualy kalyptasa bastady Әlemde eki zhүje socialistik elder men kapitalistik elder pajda bolyp zhantalasa karulanu kүshejip ketti 1949 zh Semej poligonynda KSRO da tungysh atom karuy synaldy 1953 zh koktemde Stalin kajtys bolyp үkimet biligi үshin tartys kajta bastaldy Үkimet basyna kelgen N S Hrushev partiyanyn 20 sezinde 1956 Stalinnin zheke basyna tabynudyn zardaptary zhoninde bayandama zhasady Sayasi kugyn sүrgin kurbandary aktala bastady Қudalauga ushyragan halyktardyn RKFSR kuramyndagy avton kurylymdary kalpyna keltirildi Kenes Odagy kuramynda zhogaryda atalgan 15 odaktas respublikalardan ozge 20 avtonomiyalyk respublika 8 avtonomiyalyk oblys 10 ulttyk okrug boldy Өnerkәsip pen auyl sharuashylygyn damytuga үlken konil bolindi Қazakstan men Batys Sibirde tyn zhәne tynajgan zherdi igeru kolga alyndy 1954 zh algashky atom elektrstansasy salyndy 1957 zh Zherdin zhasandy serigi ushyryldy 1961 zh tungysh kenestik garyshker orbitaga ushyp shykty Birak bul zhumystardyn barlygy totalitarlyk zhүje tәrtibimen zhүrgizilgendikten ishki kajshylyktary kop boldy Orystandyru sayasatynyn kүsheyuine karsylyk retinde ult respublikalarynda narazylyktar boj korsetti 1964 zh Hrushev ornynan tүsirilip bilikke L I Brezhnev keldi Zhana үkimet basshysy zhүrgizgen reformalar akyryna dejin zhetkizilmej sәtsizdikke ushyrady Ekonomika ekstensivti zholmen damydy eldi militarizaciyalau әri karaj zhalgasty Korshi socialistik elderde reforma zhasau әreketteri Mazharstan 1956 men Chehoslovakiyaga 1968 karuly әsker kirgizu arkyly basyp tastaldy 1979 zh Auganstanga Kenes Odagy әskerleri kirgizildi Zhantalasa karulanu odan әri shegine zhetti 1977 zh kabyldangan KSRO nyn үshinshi Konstituciyasy eldin kogamdyk sayasi omirine әleumettik sharuashylyk turgyda damuyna serpin bere almady 1980 zhyldyn bas kezinde Kenes Odagy ekonomikalyk tokyrauga ushyrady 1985 zh bilikke M S Gorbachev keluimen birge elde sayasi ekonomikalyk reformalar bastaldy Kenes zhүjesin reformalauga tyrysu KSRO ny dagdarysty zhagdajga alyp keldi Halyktyn sayasi belsendiligi birden koterilip ulttyk partiyalar men kozgalystar pajda boldy Қazakstanda k Zheltoksan koterilisi Baltyk tenizi zhagalauy elderinde Kavkaz respublikalarynda halyktyn zhappaj bas koteruleri bolyp otti Ekonomika turalap kaldy shahterlerdin kenshilerdin mugalimder men studentterdin dәrigerlerdin үkimettin sayasatyna karsy ereuilderi bastaldy Kertartpa kүshterdin 1991 zh tamyzda meml tonkeris zhasau әreketteri sәtsizdikke ushyrady Kenes Odagynyn budan әri omir sүrui mүmkin bolmaj kaldy 1991 zh zheltoksanda Minsk kalasynda KSRO nyn bastapky kuryltajshylary bolgan odaktas respublikalar Belarus Resej Ukraina basshylary ozderinin KSRO ny taratatyndyktaryn zhariyalady k Belovezh kelisimi Sojtip KSRO ozinin omir sүruin toktatty 1991 zh 21 zheltoksanda buryngy KSRO respublikalary Armeniya Әzirbajzhan Belarus Қazakstan Қyrgyzstan Tәzhikstan Tүrkmenstan Өzbekstan Ukraina Almaty kalasynda ozderinin Tәuelsiz memleketter Dostastygyn kuratyndyktary zhonindegi deklaraciyaga kol kojdy 1 KSRO ӨndeuҚazak Kenestik Socialistik Respublikasy Resej KFSRBaska ӨndeuDerekkozder Өndeu Қazak enciklopediyasyKenes Odagynyn Ұly Otan sogysy 1941 1945 Bul makalany Uikipediya sapa talaptaryna lajykty boluy үshin uikilendiru kazhet https kk wikipedia org w index php title Kenestik Socialistik Respublikalar Odagy amp oldid 2896640 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.