fbpx
Уикипедия

Италия

Координаттар:42°30′ с. е.12°30′ ш. б. /42.500° с. е. 12.500° ш. б. /42.500; 12.500

Италия (итал.Italia[iˈtaːlja], ресми атауы — Италия Республикасы (итал.Repubblica Italiana)) — Еуропаның Оңтүстік бөлігінде, Жерорта теңізі жағалауындағы Апеннин түбегінде, Сицилия, Сардиния және бірнеше ұсақ аралдарда орналасқан мемлекет. Жер көлемі – 301,3 мың км2. Халқы – 62 млн адам. Халқының 94%-ы италиялықтар. Мемлекеттік тілі – италия тілі. Халқы христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Астанасы – Рим (2,8 млн.). Бұған қоса Милан (1,6 млн.), Неаполь (1,2 млн.), Турин (1,1 млн.), т.б. ірі қалалар бар. Италия территориясында тәуелсіз 2 мемлекет (Ватикан, Сан-Марино) орналасқан. Әкімшілік-территориялық жағынан 20 облыстан тұрады. Оның 5-еуінің (Сицилия, Сардиния, Трентино-Альто-Адидже, Валле Д’Аоста, Фриули-Венеция-Джулия) ерекше автономиялық мәртебесі бар. Облыстар 94 провинцияға бөлінеді. Италия – парламенттік республика. 1948 жылы қабылданған конституция бойынша елді Президент басқарады (1992 жылдан О.Л. Скальфаро). Ол 7 жыл сайын қос палаталы парламент депутаттары мен облыстардан келген өкілдердің бірлескен жиналысында қайта сайланып отырады. Заң шығарушы орган екі палатадан: Республика сенаты (372 сенатор) мен Депутаттар палатасынан (630 депутат) тұрады. Атқарушы билік Министрлер Кеңесінің қолында. Ұлттық ақша бірлігі – лира. Ұлттық мерекесі маусымның алғашқы жексенбісі – Республиканың құрылған күні (2 маусым, 1946).

Италия Республикасы
итал.Repubblica Italiana
Әнұран: «Il Canto degli Italiani (Итальяндықтардың өлеңі)» ((ақп.))
Италияның орналасуы (қою жасыл):
Еуропада (ашық жасыл және қою сұр)
Еуроодақта (ашық жасыл)
Тарихы
Құрылды 17 наурыз 1861 жыл
Мемлекеттік құрылымы
Ресми тілі италиян тілі
Елорда Рим
Ірі қалалары Рим, Милан, Неаполь, Турин, Палермо, Генуя, Болонья, Флоренция, Бари, Катания
Үкімет түрі Парламенттік республика
Президенті
Премьер-министрі
Сенат президенті
ДП президенті
Серджио Маттарелла
Марио Драги
Мария Альберти-Казеллати
Роберто Фико
Мемлекеттік діні зайырлы мемлекет
Географиясы
Жер аумағы
• Барлығы
• % су беті
Әлем бойынша 71-ші орын
301 340 км²
2,4
Жұрты
• Сарап (2018)
• Санақ (2011)
Тығыздығы

60 359 546 адам (23-ші)
59 433 744 адам
201,3 адам/км² (63-ші)
Экономикасы
ЖІӨ (АҚТ)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

2,443 трлн. $ (12-ші)
40,470 $ (33-ші)
ЖІӨ (номинал)
• Қорытынды (2019)
• Жан басына шаққанда

1,989 трлн. $
32,947 $ (25-ші)
АДИ (2017) 0,880 (өте жоғары) (28-ші)
Этнохороним италиялық, италиялықтар
Валютасы еуро (EUR, коды 978)
Қосымша мәліметтер
Интернет үйшігі .it
ISO коды IT
ХОК коды ITA
Телефон коды +39
Уақыт белдеулері +1, жазда +2

Мазмұны

Италия қоңыржай белдеудің орманды аймағы (Солтүстік) мен субтропиктік белдеуде (Оңтүстік) орналасқан. Жерінің 4/5 бөлігі – тау мен қырат. Ең биік жері – Монблан шыңы (4807 м) Альпі тауында ондаған ірі мұздықтар бар. Альпінің оңтүстігіндегі Падан жазығы Апеннин тауына жалғасады. Оңтүстігінің қиыр шеті – Калабрия тауы. Аралдарының көбі таулы, жанартаулы келеді. Орта және Оңтүстік Италияда жер сілкінісі болып тұрады. Пайдалы қазбалары: тас көмір, лигнит, мұнай, табиғи газ, қорғасын, темір кентасы, күкірт, т.б. Сынап кенінің табиғи қоры жағынан ел дүние жүзінде Испаниядан кейін 2-орында. Климаты, негізінен, субтропиктік: жазы ыстық, қуаң, қысы жылы. Шілдедегі орташа температура 20 – 22°С-тан (солтүстікте) 28°С-қа дейін (оңтүстікте), қаңтарда 0°С-тан (солтүстікте) 12°С-қа (оңтүстікте) дейін. Альпінің жоғарғы жағында қыста –15 – 20°С аяз болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500 мм-ден (Сицилия, Сардиния) 3000 мм-ге (Шығыс Альпі, Солтүстік Апеннин таулары) дейін. Елдің басты өзені – По (ұзындығы 652 км) (Рим қаласы осы өзеннің жағасында орналасқан), үлкен өзендер қатарына Адидже, Брента, Рено, Арно, Тибр, т.б. жатады. Ірі көлдерінің көпшілігі (Гарда, Комо, т.б.) Альпі тауында орналасқан. Жері құнарлы қоңыр топырақты және шалғынды. Альпінің 800 м-ге дейінгі биіктіктерінде жалпақ жапырақты (емен, үйеңкі) ормандар, ал онан жоғары қарай шамшат және қылқан жапырақты ормандар, ал ең жоғарғы бөлігінде субальпілік шалғындар өседі. Падан (По) жазығында егіншілік жақсы дамыған. Апеннин тауы мен Сицилия, Сардиния аралдарында мәңгі жасыл шық тоғайлар, емен, шамшат ағаштары өседі. Альпі және Апеннин тауларында тау ешкі, жабайы мысық, сусар, күзен, абруц аюы кездеседі. Италияда 400-ге тарта құс мекендейді. Көрші теңіздері балыққа бай.

Ежелгі Рим

Ежелгі дәуірде Италия территориясында Рим мемлекеті салтанат құрды. 4 – 5 ғасырларда Рим империясына көршілес герман, ғұн, авар тайпалары күйрете соққы берді. 476 жылы Батыс Рим империясы құлап, орнына Одоакр корольдігі (476 – 493) құрылды.

Орта ғасырлар

Римдегі Колизей. Римдік архетектураның және техниканың ең ірі туындысы
  • 488 жылы Солтүстік Италияға остготтар басып кіріп, өз корольдіктерін (493544) құрды.
  • 554 жылы Италияның көпшілік бөлігін Византия империясы басып алды.
  • 754756 жылы франктер Апеннин түбегіне жорық жасап, елдің орталық бөлігін бөліп алды және ол жерді Рим папасына тарту етті. Бұл қасиетті Папа мемлекетінің (Папа облысы) құрылуының бастамасы болды.
  • 774 жылы елді толығымен Ұлы Карл жаулап алды. Франктер империясының ыдырау нәтижесінде 781 жылы Италия корольдігі құрылды. Герман королі Оттон Корольдігінің басқыншылық жорықтары (951 және 961962) нәтижесінде корольдік 962 жылы Қасиетті Рим империясының құрамына қосылды. Ақсүйектер арасындағы өзара қырқысулар, арабтар мен венгрлердің шапқыншылықтары халықтың тұрмысын күрт нашарлатып жіберді. Италияның басқа Еуропа елдерінен басты ерекшелігі мұнда қалалар өте көп болды және қолөнер мен сауда-саттық үнемі қызу жүріп жатты.
  • 10 ғасырдан бастап қалалардың сеньорлармен (герцог, граф, епископ) күресі нәтижесінде коммуналар (өзін-өзі басқаратын қалалық қауымдар) құрыла бастады. Коммунадағы билік қала шонжарларының, бай көпестердің қолында болды. Бірте-бірте елдің аса ірі портты қалалары (Генуя, Венеция, т.б.) Батыс пен Шығыс арасындағы басты сауда орталықтарына айналды.
  • 11541176 жылы герман императоры Фридрих Барбаросса Италия қалаларын бағындыру үшін елге 5 рет жорық жасады. Дегенмен Констанц бітімі (1183) бойынша, Италия қалалары өз тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Германдарға қарсы күрес елде ұлттың сана-сезімінің оянуына ықпал етіп, бірте-бірте италия ұлты мен италия әдеби тілі қалыптаса бастады.
  • 11 ғасырда Оңтүстік Италиямен Сицилияны нормандар басып алып, ]]Сицилия]] корольдігін құрды. 1282 жылы халық көтерілісі Сицилия корольдігінің құлауына алып келді.
  • 13 ғасырдың аяғы мен 14 ғасырдың басында Сицилияны, 15 ғасырдың орта шенінде Оңтүстік ]]Италия]]ны басып алған Арагон корольдігі бірте-бірте бүкіл Оңтүстік Италияға испан үстемдігін орнатты.
  • 13 ғасырда Орталық және Солтүстік Италиядағы алдыңғы қатарлы қалалар мен мемлекеттерде нарықтық қатынастар тез дами бастады. Оларда банк ісі (Сиена, Флоренция), шығыс елдерімен сауда (Генуя, Венеция), шұға тоқу (Болонья, Сиена, Флоренция, Милан) кең өріс алды. Дүние жүзінде тұңғыш рет Италияда 14 ғасырда шұға шеберханалары негізінде мануфактуралар пайда болды. Осы кезде Италия мәдениетінің Қайта өрлеу дәуірі басталды (14 – 16 ғасырлар).

Испандық өктемдiлiк және Франция ықпалының өсуі

  • Елдегі саяси бытыраңқылық, сауда жолдарының Жерорта теңізінен Атлант мұхитына ауысуы 16 ғасырда өнеркәсіп пен сауданың құлдырауына алып келді. Елдің бытыраңқылығын пайдаланған Франция мен Испания Италия жері үшін өзара соғыстар жүргізді (1494 – 1559). Нәтижесінде Сицилияны, Сардинияны, Милан герцогтығын, Оңтүстік Италиядағы мемлекеттерді (Венеция, Папа облысы, Совоя герцогтығынан басқаларын) Испания басып алды.
  • 16 – 17 ғасырларда Италия экономика жағынан құлдырап, өнеркәсіп орындары тек Солтүстік Италияда ғана қалды. Иезуиттер ордені құрылып (1534), инквизиция қалпына келтірілді (1542). Озық ойлы адамдар қуғынға ұшырады (Джордано Бруно, Джордано Ванини отқа өртелді, П.Кампанелла, Г.Галилей, т.б. инквизиция сотымен сотталды). Испан тағының мұрагерлігі үшін болған соғыстар (1701 – 14) Италия жерімен өтіп, халық мүлдем қайыршылыққа ұшырады.
  • 1714 жылы Италиядағы испан иелігі толығымен Австрияға өтіп,
  • 1734 жылы Австрия Сицилия мен Неаполитан корольдігін қайтадан испандарға берді.
  • 1720 жылы Савоя герцогтығы Австриядан Сардинияны алып, Сардиния корольдігі құрылды (1720 – 1861).

Өркендеу дәуірі

Джузеппе Гарибальди және Виктор Эммануэл II арасындағы аңызға айналған "Теанодағы қол алысу": 26 қазан, 1860 жыл
  • 18 ғасырдың 2-жартысынан бастап елде қайтадан экономикалық өрлеу басталып, ғасыр аяғында Италияны бір орталыққа біріктіру жолында күрес басталды. Бұл қозғалыс 1848 – 49 жылғы революцияға алып келді. Бірігу жолындағы шешуші күрес 1859 – 60 жылы Австрия-Италия-Франция соғысында шешілді.
  • 1859 жылы Австриядан Ломбардия азат етіліп, Орталық Италия герцогтықтарындағы (Моден, Парм, Тоскан) және Романьедегі халық көтерілістері жеңіске жетті. Елді біріктіруде халық батыры Джузеппе Гарибальдидің Сицилия мен Неапольға жасалған жорықтары үлкен рөл атқарды. Италияны біріктіру 1870 жылы Рим облысының қосылып, ондағы папа билігінің жойылуымен аяқталды. Елдің бірігуінен кейін экономика жедел дами бастады.

Жаңа уақыт

  • 19 ғасырдың аяғынан бастап Италия үкіметі отарлау саясатын жүргізе бастады.
  • 1889 жылы Сомали жаулап алынды, Эфиопияға басып кіргенімен,
  • 1896 жылы күйрей жеңілуге мәжбүр болды.

XX ғасыр

1918 жылдағы италиялық жаяу әскерлерi. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 650.000-ға жуық италиян жауынгерлері қаза табылған
  • 1911 – 12 жылы Түркиямен соғысып, одан Ливия мен Додеканес аралдарын тартып алды. 1882 жылы Үштік одаққа (Германия, Австрия-Венгрия, Италия) қосылғанымен, Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914 – 18) Антанта (Ұлыбритания, Франция, Ресей, т.б.) жағына шығып кетті. Осы соғыста 700 мың адамы өліп, 1 млн-нан астамы мүгедек болды, бүкіл Солтүстік Италия қаңырап қалды. Дегенмен, соғыс нәтижесінде Трентиноны, Оңтүстік Тирольді, Истрияны, Адриатикадағы кейбір жерлерді өзіне қосып алды.
  • 1920 жылы тұрмыстың ауырлығынан елде жұмысшылардың кәсіпорындарды басып алу қозғалысы басталды. Барлық металл өңдеу, машина жасау зауыттары мен фабрикалар іс жүзінде елдегі 600 мың жұмысшының қолына өтті. Оған қарсылық ретінде ірі буржуазия 1919 жылы Б.Муссолини құрған фашистік партияға қаржылай көмекті күшейтті.
  • Нәтижесінде 1922 жылы фашистер үкімет басына келді. Фашистерге қарсы партиялар (негізінен, социалистер мен коммунистер) ел парламентінен шығып кетіп, оппозициялық фракция комитетіне бірікті. Бірақ көп ұзамай фашистер шабуылға шығып, сөз бостандығына тыйым салды.
  • 1926 жылы фашистік партиядан басқа саяси ұйымдардың бәріне тыйым салынды. Антифашистерді жазалау үшін Ерекше трибунал құрылды.
  • 1936 жылы майда Италия Эфиопияны басып алды,
  • 1936 – 39 жылы Испаниядағы фашистік төңкеріске белсене араласты,
  • 1937 жылы “Антикоминтерндік пактіге” қосылды,
  • 1939 жылы Албанияны басып алды.
  • 1940 жылы 10 маусымда Францияға шабуыл жасады, осы жылы 27 қыркүйекте Германиямен және Жапониямен қосылып, Үштік келісімшартқа отырды.
  • 1940 жылы қазанда Грекияға,
  • 1941 жылы сәуірде Югославияға шабуыл жасады.
  • 1941 жылы маусымда Германиямен бірігіп, КСРО-ға шабуыл жасады. Кеңес армиясы 1942 – 43 жылы қыста Орта Дон бойында Италия армиясын толық талқандады.
  • 1941 – 43 жылы Италия әскерлері Солтүстік Африкада да толығымен талқандалды.
  • 1943 жылы 25 шілдеде елде мемлекет төңкеріс болып, Муссолини корольдің бұйрығымен тұтқындалды. Бірақ 8 қыркүйекте Германия Италияға басып кіріп, Муссолиниді түрмеден босатты. 3 және 9 қыркүйекте ағылшын-американ әскерлері (Апеннин түбегіне) десант түсірді. Елде фашистерге қарсы Қарсыласу қозғалысы күшейді.
  • 1945 жылы сәуірде жалпыхалықтық көтеріліс нәтижесінде ел толығымен азат етілді.
  • 1946 жылы 2 маусымда елде референдум өтіп, Италия республика болып жарияланды. Соғыстан кейінгі бейбіт келісім бойынша ол отарларынан бас тартып, Албания мен Эфиопияның тәуелсіздігін мойындады.
  • 1948 жылы Маршалл жоспарына сәйкес, АҚШ-тан көмек алды.
  • 1949 жылы НАТО-ға мүше болып кіріп, елде АҚШ әскери базалары орналастырылды. Соғыстан кейін өнеркәсіптің жаңа салалары (мұнай, газ, химия, машина жасау, т.б.) тез дамып, Италия индустриялы-аграрлы елге айналды. Ол көптеген халықаралық ұйымдарға: БҰҰ-ға (1955), Еуропа кеңесіне (1949), Еуропалық одаққа (1957), т.б. мүше.

Мемлекеттік жүйенің негіздері

Италия - парламенттік типтегі унитарлы мемлекет. Мемлекеттің негізгі заңы - 1947 жылы қабылданған конституция.

Мемлекет басшысы - Италия Президенті.

Атқарушы билік пен Үкіметті Италия Министрлер Кеңесінің Төрағасы басқарады. 2013 жылғы ақпандағы Үкімет құрылымына келесі министрліктер кірді:

  • Сыртқы істер министрлігі
  • Ішкі істер министрлігі
  • Әділет министрлігі
  • Қорғаныс министрлігі
  • Экономика және қаржы министрлігі
  • Экономикалық даму министрлігі
  • Инфрақұрылым және көлік министрлігі
  • Ауыл шаруашылығы, азық-түлік және орман саясаты министрлігі
  • Білім министрлігі
  • Еңбек және әлеуметтік саясат министрлігі
  • Мәдени мұра және мәдени қызмет министрлігі
  • Қоршаған орта және жер мен теңізді қорғау министрлігі
  • Денсаулық сақтау министрлігі.

Заң шығарушы билік — 5 жылға сайланған Италияның екі палаталы Парламенті.

  • Италия депутаттар палатасы — 630 мүше.
  • Италия Сенаты - 315 мүше.

Жетекші саяси партиялар — Бес жұлдызды қозғалыс, Солшыл демократтар, Демократиялық одақ, Италия халық партиясы, Біріккен христиан демократтары, "Бостандық халқы", Солтүстік Лигасы. Партиялар коалицияға біріктірілген — оңшылдар (Бостандық халқы, Христиан-демократиялық партиясы (ХДП), Солтүстік лигасы) және солшылдар (Солшылдардың демократиялық партиясы (СДП), Социалистік партия (СП), Халық партиясы, экологтар).

Италия — орталықтандырылмаған унитарлы мемлекет. Мемлекеттің астанасы — Рим. Ел 20 аймаққа бөлінген — Валле-д’Аоста, Ломбардия, Трентино — Альто-Адидже, Фриули-Венеция-Джулия, Пьемонт, Лигурия, Венеция, Тоскана, Умбрия, Эмилия-Романья, Марке, Абруццо, Лацио, Молизе, Базиликата, Кампания, Калабрия, Апулия, Сардиния және Сицилия (олардың 5-і Сицилия, Сардиния, Трентино — Альто Адидже, Валле-д'Аоста және Фриули-Венеция-Джулия — ерекше мәртебеге ие), оған әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде 110 провинция кіреді. Провинциялар өз кезегінде коммуналарға бөлінеді, жалпы коммуналар ― 8101. Автономды облыстарда өздерінің өкілді органдары бар — облыстық кеңестер мен атқарушы органдар — джунттар, облыстар және автономиялық провинциялар Конституцияда жазылған мәселелер бойынша облыстық және провинциялық заңдар қабылдай алады.

Италияның әкімшілік аймақтары
Облысы Астанасы Ауданы (км²) Халық
Абруццо Л’Акуила &&&&&&&&&&010794.&&&&&010 794 &&&&&&&&01324000.&&&&&01 324 000
Апулия Бари &&&&&&&&&&019362.&&&&&019 362 &&&&&&&&04076000.&&&&&04 076 000
Базиликата Потенца &&&&&&&&&&&09992.&&&&&09992 &&&&&&&&&0591000.&&&&&0591 000
Валле-д’Аоста Аоста &&&&&&&&&&&03263.&&&&&03263 &&&&&&&&&0126000.&&&&&0126 000
Венеция Венеция &&&&&&&&&&018391.&&&&&018 391 &&&&&&&&04832000.&&&&&04 832 000
Калабрия Катандзаро &&&&&&&&&&015080.&&&&&015 080 &&&&&&&&02007000.&&&&&02 007 000
Кампания Неаполь &&&&&&&&&&013595.&&&&&013 595 &&&&&&&&05811000.&&&&&05 811 000
Лацио Рим &&&&&&&&&&017207.&&&&&017 207 &&&&&&&&05561000.&&&&&05 561 000
Лигурия Генуя &&&&&&&&&&&05421.&&&&&05421 &&&&&&&&01610000.&&&&&01 610 000
Ломбардия Милан &&&&&&&&&&023861.&&&&&023 861 &&&&&&&&09642000.&&&&&09 642 000
Марке Анкона &&&&&&&&&&&09694.&&&&&09694 &&&&&&&&01553000.&&&&&01 553 000
Молизе Кампобассо &&&&&&&&&&&04438.&&&&&04438 &&&&&&&&&0320000.&&&&&0320 000
Пьемонт Турин &&&&&&&&&&025399.&&&&&025 399 &&&&&&&&04401000.&&&&&04 401 000
Сардиния Кальяри &&&&&&&&&&024090.&&&&&024 090 &&&&&&&&01666000.&&&&&01 666 000
Сицилия Палермо &&&&&&&&&&025708.&&&&&025 708 &&&&&&&&05030000.&&&&&05 030 000
Тоскана Флоренция &&&&&&&&&&022997.&&&&&022 997 &&&&&&&&03677000.&&&&&03 677 000
Трентино — Альто-Адидже Тренто &&&&&&&&&&013607.&&&&&013 607 &&&&&&&&01007000.&&&&&01 007 000
Умбрия Перуджа &&&&&&&&&&&08456.&&&&&08456 &&&&&&&&&0884000.&&&&&0884 000
Фриули-Венеция-Джулия Триест &&&&&&&&&&&07855.&&&&&07855 &&&&&&&&01222000.&&&&&01 222 000
Эмилия-Романья Болонья &&&&&&&&&&022124.&&&&&022 124 &&&&&&&&04276000.&&&&&04 276 000

[[СуретFerrari 458 Spider.jpg|нобай|оңға|Жаңа Ferrari 458 Italia. Италия ең ірі экспорттаушы елдерінің арасында 7-ші орында]] Италия – әлемдегі аса жоғары дамыған жетекші елдердің бірі. Ұлттық табыс көлемі (1146,2 млрд. АҚШ доллары, 1997) жағынан дүние жүзінде АҚШ, Қытай, Жапония, Германия, Франциядан кейін 6-орында, оны жан басына шаққанда 3-орында. Экономикадағы өнеркәсіп үлесі – 35,6%, ауыл шаруашылығы – 3,9%, қызмет көрсету – 60,5%. Халқының 70%-ы – қызмет көрсету, 22%-ы – өнеркәсіпте, 8%-ы – ауыл шаруашылығында жұмыс жасайды. Экономикасында шет ел капиталының үлесі үлкен. Экономикасындағы негізгі салалары: машина жасау, автомобиль жасау, тамақ, химия, тігін, металлургия, т.б. Соңғы жылдары роботтар мен электронды жабдықтар өндірісі тез дамып келеді. Ауыл шаруашылығы жоғары деңгейде. Астық өнімдерінен бидай, жүгері, күріш (Еуропада 1-орында), оған қоса жеміс-жидек, жаңғақ, жүзім (90%-ы – шарап жасауға жұмсалады), помидор өсіріледі. Еуропалық одақтың талабы бойынша мал шаруашылығы аса дамытылмай, көбінесе, сүтті және етті мүйізді ірі қара өсіріледі. Теңіз саудасы жақсы дамыған: экспорттың 60 – 65%-ы, импорттың 80 – 90%-ы сауда флотының үлесінде (жүк тасу мөлшері бойынша әлемде 10-орында).
Италия – аса ірі туризм орталығы (жылына 50 млн-нан аса адам туристер келеді). Ел сыртқы сауда мөлшері бойынша дүние жүзінде 6-орында. Сыртқы саудадағы негізгі әріптестері Еуропалық одақ елдері (ең алдымен Германия, Франция, Ұлыбритания) – 40%-дан астам, АҚШ (7%), Жапония, Орталық және Шығыс Еуропа елдері, т.б.

Италия валюталық одақтың, Еуро аймағына (қара көк), құрамына кіреді.

Қазақстанмен қарым-қатынас жақсы жолға қойылған. Еліміздің Президенті Н.Назарбаев 2 рет (1994; 1998) ресми сапармен Италияда болып қайтты. 1997 жылы Италия Президенті О.Л. Скальфаро Қазақстанда болды. Италия еліміз экономикасындағы шет ел инвесторлары арасында 7-орында. Республикада 12 италиялық фирма өкілдігі, 46 бірлескен компаниялар жұмыс жасайды. Оның ішінде аса ірілері ретінде Аджип (Қарашығанақта), “Сайпен”, “Ди Анжели Индейстриз”, т.б. айтуға болады. Екі ел арасында қаржы, мәдениет, оқу-ағарту, туризм салалары бойынша да көптеген келісімдер жасалған. 1999 жылы Рим, Легче, Неаполь қалаларында Қазақстаннан табылған “Алтын адам” экспонатының көрмесі болып өтті.

Италия әдебиетінің ежелгі фольклоры сақталмаған. Орта ғасырлардағы Италия әдебиеті Рим империясы құлағаннан кейін 6 – 12 ғасырлар аралығында латын тілінде пайда болды. Осы кезде Рим шіркеуінің өкілдері Дж. да Плано Карпинидің (1182 – 1252), Марко Полоның (1254 – 1324) Орталық Азияға жасаған саяхаттары туралы жол жазбалары дүниеге келген. Ұлттық диалектілерде жазылған әдеби ескерткіштер 12 ғасырдың аяғы мен 13 ғасырдың басында туды.

Италия әдебиетінің біртұтас әдеби тілін қалыптастырушы Данте Алигьери (1265 – 1321) болды. Оның негізгі шығармалары – “Жаңа өмір” (1292) повесі, “Құдіретті” комедиясы (1321), т.б. туындылары дүние жүзі әдебиетінің алтын қорына қосылды. Қайта өрлеу дәуірі кезіндегі Италия әдебиетінде ақын Ф.Петрарка (1304 – 1374), Дж. Боккаччо (1313 – 1375) шығармалары көрнекті орын алды. 15 ғасырда ежелгі дәуірді зерттеуші ғалым-жазушы Дж. Ф.П. Браччолини (1380 – 1459) мен Л. Валланың (1407 – 1457), т.б. латын тілінде жазылған шығармалары жазылды. 16 – 17 ғасырларда Ф.А. Ариостоның (1474 – 1533) “Қаhарлы Роланд” поэмасы, Н.Макиавеллидің (1469 – 1527), П.Аретиноның (1492 – 1556), Дж. Бруноның (1548 – 1600) сатиралық комедиялары, Т.Тассоның (1544 – 1595) “Аминта”, Б.Гваринидің (1538 – 1612) “Сенімді бақташы” атты драмалары жазылды. 17 ғасырда Италияның біршама бөлігін испан басқыншылары жаулап алуына байланысты әдебиетте біраз тоқырау пайда болды. 18 ғасырдың орта шенінен Италияның рухани өмірі қайта гүлденіп, ұлттық мәдениет өркендеу жолына түсті. 1848 – 49 жылғы революциядан кейін туған Р.Джованьолидің (1838 – 1915) “Спартак” романы мен Дж. Кардуччидің (1835 – 1907) саяси жырлары Италия әдебиетіндегі романтизмнен реализмге өту дәуірінің шындығын танытады. 19 ғасырдың аяғында Италия әдебиетінде жаңа романтикалық және символистік бағыт өріс алды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдарында Италия әдебиеті дәстүрлі гуманистік бағытынан айныған жоқ. Фашистік билік үстемдік жүргізген жиырма жыл ішінде Италия әдебиетінің көптеген өкілдері әлеуметтік тақырыптар мен реалистік дәстүрден ажырап қалды. Дж. Джерманетто, Ч.Павезе, Э.Витторини, т.б. ақын-жазушылар өз шығармаларында фашистік кезеңнің ауыр зардабын суреттеп көрсетті.

20 ғасырдың 60-жылдарындағы Италия әдебиетінде жаңа ізденістерден туған күрделі шығармалар жарық көрді. Бұл ретте Моравияның әлеуметтік-психологиялық романдарын (“Чочар”, 1957; “Автомат”, 1963, т.б.), Италия Кальвиноның (1923 жылы т.) повестерін, Г. Паризенің (1929) сатиралық романдарын (“Үй иесі”, 1965), т.б. жазушылардың шығармаларын атауға болады. Италия әдебиеті дүниежүзілік мәдениетте көрнекті орын алады. Италия әдебиетінен К.Гольдонидың “Екі қожаға бір қызметші” комедиясы (1948), Э.Амичистің “Апенниннен Анды тауларына” атты әңгімелер жинағы (1959), А.Дантенің “Құдіретті комедиясын” (“Тамұқ” атты бөлімі, 1971); Р.Джованьолидің “Спартагі” (1951, 1972); С. Марчтің “Күн сайын әр не жоғалмағы” (1971), т.б. қазақ тіліне аударылды.

Архитектура

Ежелгі Рим империясының құлдырауынан кейін ортағасырлық Италия архитектурасы (Рим, Милан, т.б. жерлерде күмбезді шіркеулер салынды) қалыптаса бастады. Монументті шіркеу, тұрғын үй, мұнара, қақпа, қорған тұрғызу ісі дамыды. 13 – 14 ғасырларда готика дәстүрлі (Орвьето мен Миландағы, Флоренциядағы соборлар, Веккьо палаццосы, Венециядағы Дождар сарайы) өркендеді. Осы кезеңде ортағасырлық Италия қалаларының түр-сипаты қалыптасты. Қайта өркендеу дәуіріндегі (15 – 16 ғасырлар) Италияның архитектурасы жаңа бағытқа ауысып, қала салу ісінің құралымдау және пропорциялау тәсілдері математикалық жолмен дамыды. Барокко (16 ғасырдың аяғы – 18 ғасыр) тұсындағы архитектура Италияның қалалары мен виллаларында көлемді ансамбльдерімен, парктерімен, салтанатты басқыштарымен, бағаналарымен, хауыздарымен белгілі. 18 ғасырдың басында Италия архитектурасы дәстүрлі формада (Ф.Ювара, 1678 – 1736), 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың 1-жартысында классицизм бағытында болғандығы Миландағы архитектуралық ансамбль мен театр құрылысынан анық көрінеді. 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың басында қала орталықтарында эклектикалық құрылыстар көптеп салынды. Фашистік диктатура (1922 – 43) кезіндегі құрылыстарда монументтеу, әсіресе, жаңа классика басым болды. 20 ғасырдың 50 – 60-жылдары жаңа құрылыс материалдарын (темірлі-бетон, шынылы блок) пайдаланған Италия архитектурасы дамыды. Италия архитекторлары қазіргі заманғы архитектуралық форманы ұлттық дәстүрмен байланыстыруға ұмтылды.

Кескіндеме өнері

Италияның ортағасырлық кескіндеме өнері ежелгі дәуір өнері озық үлгілердің қарапайымдылық пен қарадүрсіндікке бағытталуы арқылы 8 – 11 ғасырларда (фрескалар, мозаикалар) қалыптасты. 12 ғасырдың аяғында діни тақырыптағы қондырғылы кескіндеме, құрылыстарды әсемдеу мақсатындағы мүсіндер, түрлі түсті инкрустация әдісі басым дамыды. 13 ғасырдың 2-жартысы мен 14 ғасырдың басында алдыңғы қатарлы қалалар Флоренция, Пиза, Сиенада, негізінен, ежелгі дәуір өнері бағытын ұстанған ақсүйектер өнері (Проторенессанс) пайда болды. 15 ғасырда Қайта өркендеу дәуірінің өнері ортағасырлық шарттылықтан қол үзіп, адам мен табиғатты зерттеуге және де ежелгі дәуір өнері мұрасын толық меңгеруге батыл ден қойды. Мүсіншілер Донателло (1386 – 1466), Л.Гиберти (1381 – 1455), А.Вероккьо (1435 – 1488) күш пен қуатқа толы еркіндік көксеген жандардың бейнесін жасады. Суретші Мазаччо, С.Боттичелли, Дж. Беллини (1430 – 1516) еңбектерінде адам мен оны қоршаған болмыстың сұлулығы шебер бейнеленді. 15 ғасырдың аяғы мен 16 ғасырда бүкіл Еуропаға қанат жайған Қайта өркендеу дәуірінің өнері, әсіресе, адамгершілікті паш еткен классикалық айқындығымен ерекшеленеді. Бұл дәуірдің әйгілі өкілдері: Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль, Джорджоне, Тициан, П.Веронезе (1528 – 1588), Я.Тинторетто. 15 – 16 ғасырларда бейнелеу өнері, гравюра, сән және қолданбалы өнер (үй жабдықтары, майолика, шыны), медаль соғу, театр декорациясы көркемдіктің жоғары дәрежесіне көтерілді. 16 ғасырдың аяғы мен 18 ғасырда Италия өнерінде бояуы бай, сәндіктің жоғары дәрежесіне көтерілген барокко өнері [мүсінші Л.Бернини, суретші Пьетро да Кортона (1596 – 1669)] басым бағыт болды. 16 ғасырдың аяғында Болонья мектебінде (М.Караваджо; Г.Рени, 1575 – 1642) академизм ағымындағы кескіндеме қалыптасты. 18 ғасырда гравюра мен театр декорациясы өнерінде классицизм бой көрсетті. 19 ғасырда мүсінші А.Канованың (1757 – 1822) бастауымен негізгі бағытқа айналған классицизм азаматтық пафостан қол үзді. Арнайы академизмге қарсы күрес Италия романтизмін, кейінірек реалистік өнердің тұрмыстық жанры мен табиғат көріністері суреттерін өмірге әкелді. Ол 20 ғасырда футуризмге, кейін жаңа классицизмге ұласты. Қазіргі Италия өнерінде формалистік ағымдардың сюрреализм, абстракты өнер секілді түрлері тараған. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа реализм ағымы пайда болды. Қазақ мемлекеттік көркемсурет музейінде Моретто да Брешианың (Алессандро Бонвинчино болуы мүмкін, 1498 – 1554 ж.) “Нәрестелі мадоннасы”, Лука Камбиазоның (1527 – 1585) “Алтын ғасыры”, Франческо Моланың (1612 – 66) “Аласталған Агариі”, Джачинтоның (Джигонте, 1809 – 1876) “Әулие Перінің Римдегі қамалы”, Антон Домениконың (Габбиани, т.-ө.жылы белгісіз) “Аполлон мен музалары”, Франческоның (Ботальоли, 1742 – 18 ғасырдың аяғы), “Архитектуралық пейзажы”, Франческоның (Паннини, 18 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген) “Римдегі Соглассия ғибадатханасының қираған орны”, Проспер Жорж Антуан Марильяның (1811 – 1847) “Ніл жағалауы”, т.б. суретшілердің әр кезде, әр түрлі әдіспен орындаған шығармалары сақтаулы.

Музыка өнері

Италияның музыкалық фольклорының алғашқы ноталық үлгілері 13 – 14 ғасырда жазылған. Италия халық музыкасының ерекшелігі әуенінің саздылығы мен би ырғақтарының алуан түрлілігінде. Италия – опера, оратория, кантата, дербес оркестрлік музыканың, орган үшін жазылған пьесалардың, увертюралар мен симфониялардың, кончерто гроссо, соната, т.б. жанрлардың отаны. Алғашқы невмадан бастап, осы күнгі нота жазу үлгісі (Гвидо д’Ареццо, 992 – 1050) де Италияда пайда болды. О.Петруччи (1466 – 1539) нотаны алғаш басып шығарса, Б.Кристофори (1655 – 1731) фортепианоны ойлап тауып, Дж.Царлино (1517 – 1590) гармония ғылымының негізін қалыптастырды. 16 – 18 ғасырларда дүние жүзіндегі ең жақсы скрипкалар (Амати, Гварнери әулеттері, А.Страдивари) осы елде жасалды. Алғашқы консерваториялар мен музыкалық академиялар Италияда пайда болды. 7 ғасырда Римде шіркеу әуендері бір жүйеге салынып, Григориан хоралына заңдастырылды, кейін ол бүкіл Батыс Еуропа діни музыкасының негізіне айналды. Фольклор негізінде тұрмыс-салт әндері (баркарола, гондольера, т.б.), Қайта өркендеу дәуірінде вокальдік ансамбльдер (вилланелла, фроттола), билер (гальярда, сицилиана) ерекше өріс алды. Қала мәдениетінің өсуіне байланысты 14 ғасырда Арс Нова (жаңа өнер) деген атпен прогресшіл музыкалық бағыт қалыптасты; мадригал, баллада, качча сияқты вокальдік жанрлар және аспаптық музыка дамыды. К.Монтеверди (1567 – 1643) – операның тұңғыш классигі, әрі 17 ғасырдағы Венеция опера мектебінің негізін салушы. 17 ғасырда италиялықтар орган музыкасын жаңа белеске көтерді, камералық музыка жанрын, скрипкалық музыка мен ансамбльдік оркестр музыкасын дамытты. 18 ғасырда Аполитан опера мектебінің негізі салынды, бельканто өнері гүлденді. 18 ғасырдағы Италия А.Вивальди, Д.Скарлатти (1685 – 1757), Л.Боккерини (1743 – 1805), Дж.Саммартини (1701 – 1775), т.б. композиторлардың, ұлы скрипкашы Н.Паганини және фортепьянолық сонаталар мен этюдтардың авторы М.Клементидің (1752 – 1832) шығармашылығы әлемге танылды. 19 ғасырда Дж.Россини, В.Беллини (1801 – 1835), Г.Доницетти (1797 – 1848), Джузеппе Верди сынды композиторлар опералық шығарманың атақты шеберлері атанды. 19 ғасырдың аяғында Италия операсында веризм ағымы пайда болды.

Музыкалық орындаушылар

Италия аса жоғары музыкалық орындаушылық өнерімен, опера әншілерінің шеберлігімен ертеден әлемге аян. Милан (Ла Скала), Рим, Неаполь, Болонья, т.б. қалаларда опера театры бар. 20 ғасырда дүниежүзілік музыка мәдениетінде пианист Ф.Бузони (1866 – 1924), дирижер А.Тосканини (1867 – 1957) ерекше рөл атқарды. 20 ғасырдағы Италияның атақты әншілері: Э.Карузо (1873 – 1921), Т.Скипа (1889 – 1965), Б.Джильи (1890 – 1957), Т.Гобби (1913 – 1984), М.Дель Монако (1915 – 1982), Р.Тебальди (1922 жылыт.), Р.Скотто (1934 жылыт.), т.б.; белгілі дирижерлері: Т.Серафин (1878 – 1968), К.Цекки (1903 – 84), т.б.

Театр өнері

Италия театр өнерінің алғашқы элементтері халықтың диқаншылық әдет-ғұрыптары мен ойын-сауықтарында кездеседі. Орта ғасырларда пайда болған литургиялық драма мен мистерияда комедия-сатиралық бағыт басым болды. Қайта өркендеу дәуірінде тың театрлық мәдениет дамыды, драма теориясы дами бастады. 16 ғасырдың ортасында суырып салма Дель арте комедиясы (маска комедиясы) пайда болды. 17 ғасырдың аяғында Италия театры өзінің ұлттық ерекшелігін жоғалтып, маска комедиясы ақсүйек қауымының көңіл көтеретін сауығына айналды. 18 ғасырда Венеция мен Рим театр мәдениетінің ірі орталығына айналды. Әдеби театрмен қатар қуыршақ театры, акробаттардың, дар ойыны бишілері мен жәрмеңке думаншыларының өнері өріс алды. 18 ғасырдың аяғындағы саяси қозғалыс драматург В.Альфьери (1749 – 1803), актерлер А.Доррокези, К.Маркионни, т.б. дамытқан қаhармандық трагедияны туғызды. Жаңа актерлік өнер мектебінің негізін 1830 – 40 жылы актер Г.Медена салды. Оның артистік және қоғамдық ой-арманын шәкірттері А.Ристори (1822 – 1906), Э.Росси (1827 – 96), Т.Сальвини (1820 – 1915) ілгері дамытты. 1870 жылдан кейін мелодрама, тұрмыс-салт тақырыбындағы жеңіл комедиялар театр репертуарынан кең орын алды. Үздік сахна шебері Э.Дузе (1858 – 1924), Сальвинидің сахналық дәстүрін ілгері дамытты.

Фашистік диктатура кезінде (1922 – 43) Италия театры мен драматургиясы ауыр күйзеліске ұшырады. Репертуарға көңіл көтеруге арналған жеңіл пьесалар енді, модернистік ағымдар кең етек алды. Тек Римдегі Көркем театр (жетекшісі Л.Пиранделло, 1867 – 1936), Тәуелсіздер театры мен Дель арте (жетекшісі актер әрі драматург А.Дж. Брагальи) театрының өнері назар аударды. Режиссер әрі актер Э.Де Филиппо (1900 – 84) ұйымдастырған Неапольдің Диалектілі театры ерекше орынға ие болды. 1947 жылы Миланда Пикколо-театры М.Горькийдің “Шыңырау түбінде” пьесасымен шымылдық ашты. 20 ғасырдың 60-жылдарының орта шенінен тұрақты театрлар нығая бастады.

Кино өнері

Италияда алғашқы фильм 1896 жылы түсірілді. 1905 – 06 жылы Туринде, Римде, Миланда көркем фильмдер шығаратын кішігірім кинофирмалар ұйымдастырылды. 1-дүниежүзілік соғыстың алдында Италия кинематографиясы әлемде жетекші орын алды. 1913 жылы жасалған “Помпейдің ақырғы күні” (режиссер Л.Маджи) мен “Кабирия” (режиссер Дж.Пастроне) фильмі көрермендер арасында кеңінен мәлім болды. 20 ғасырдың 30-жылдары белгілі әншілердің қатысуымен музыкалық фильмдер қойылып, кино өнері біршама жандана түсті. 1937 жылы Римде киностудия кешені тұрғызылып, Экспериментті киноорталығы деген атпен киноинститут құрылды. Фашизмнен азат етілгеннен кейін Италия кино өнерінде прогресшіл бағыт айқын байқалды. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері: режиссер |Р.Росселлини (1906 – 1977), Л.Висконти (1906 – 1976), В.Де Сика (1901 – 1974), Дж. Де Сантис (1917 жылыт.), П.Джерми (1914 – 1974). Фашизмге қарсы күрестегі Италия халқының бірлігін бейнелеген Росселлинидің “Рим – ашық қала” (1945) фильмі жаңа реализмнің манифесіне айналды. Соғыстан кейін (1946 – 52) “Шуша”, “Велосипед ұрлаушылар”, “Умберто Д” (режиссер Де Сика), “Қайғылы аңшылық”, “Ащы күріш”, “Рим сағат 11-де” (режиссер Де Сантис), “Үміт жолы” (режиссер Джерми), “Неаполь – миллионерлер қаласы” (режиссер Де Филиппо) сияқты фильмдер экранға шықты. 20 ғасырдың 60-жылдары “Неапольдің төрт күні” (режиссер Н.Лоя), “Рокко және оның бауырлары” (режиссер Висконти), “Тәтті өмір”, “Сегіз жарым” (режиссер Ф.Феллини, 1920 – 1993), т.б. қойылды. Дүние жүзіне есімі мәлім режиссер Феллини мен М.Антонионидың (1912 жылы түсірілген) фильмдері қоғамның рухани қайыршылығын өткір сынға алды. 20 ғасырдың 70 – 80-жылдары “XX ғасыр” (режиссер Б.Бертолуччи, 1941 жылы түсірілген), “Әке – қожайын”, “Әулие Лоренцо түні” (режиссер ағайынды Тавини), “Құпиялар, құпиялар” (режиссер ДжылыБертоуччи), “Жүрекке соққы” (режиссер Дж.Амелио), “Эчче Бомбо”, “Тәтті түстер”, “Бьянка” (режиссер Н.Моретти), т.б. фильмдер түсірілді. Белгілі актерлері: А.Маньяни (1908 – 1973), Дж.Мазина (1921 – 1994), С.Лорен (1934 жылы түсірілген), Дж.Лоллобриджида (1927 жылы түсірілген), М.Мастроянни (1923 ж.), А.Сорди (1919 ж.), М.Плачидо (1947 ж.), т.б.

  1. . ISTAT. Басты дереккөзінен 3 шілде 2019. Тексерілді, 17 қыркүйек 2019.
  2. (итал.) (19 December 2012). Тексерілді, 18 қыркүйек 2019.
  3. . International Monetary Fund.
  4. . United Nations Development Programme (2018). Тексерілді, 14 қыркүйек 2018.
  5. Сонымен қатар .eu, Еуропалық одақтың мүшесі ретінде.
  6. “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9

Италия
Италия, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Координаттар, итал, italia, iˈtaːlja, ресми, атауы, Республикасы, итал, repubblica, italiana, Еуропаның, Оңтүстік, бөлігінде, Жерорта, теңізі, жағалауындағы, Апеннин, түбегінде, Сицилия, Сардиния, және, бірнеше, ұсақ, аралдарда, ор. Italiya Til Bakylau Өndeu Koordinattar 42 30 s e 12 30 sh b 42 500 s e 12 500 sh b 42 500 12 500 G O Ya Italiya ital Italia iˈtaːlja resmi atauy Italiya Respublikasy ital Repubblica Italiana Europanyn Ontүstik boliginde Zherorta tenizi zhagalauyndagy Apennin tүbeginde Siciliya Sardiniya zhәne birneshe usak araldarda ornalaskan memleket Zher kolemi 301 3 myn km2 Halky 62 mln adam Halkynyn 94 y italiyalyktar Memlekettik tili italiya tili Halky hristian dininin katolik tarmagyn ustanady Astanasy Rim 2 8 mln Bugan kosa Milan 1 6 mln Neapol 1 2 mln Turin 1 1 mln t b iri kalalar bar Italiya territoriyasynda tәuelsiz 2 memleket Vatikan San Marino ornalaskan Әkimshilik territoriyalyk zhagynan 20 oblystan turady Onyn 5 euinin Siciliya Sardiniya Trentino Alto Adidzhe Valle D Aosta Friuli Veneciya Dzhuliya erekshe avtonomiyalyk mәrtebesi bar Oblystar 94 provinciyaga bolinedi Italiya parlamenttik respublika 1948 zhyly kabyldangan konstituciya bojynsha eldi Prezident baskarady 1992 zhyldan O L Skalfaro Ol 7 zhyl sajyn kos palataly parlament deputattary men oblystardan kelgen okilderdin birlesken zhinalysynda kajta sajlanyp otyrady Zan shygarushy organ eki palatadan Respublika senaty 372 senator men Deputattar palatasynan 630 deputat turady Atkarushy bilik Ministrler Kenesinin kolynda Ұlttyk aksha birligi lira Ұlttyk merekesi mausymnyn algashky zheksenbisi Respublikanyn kurylgan kүni 2 mausym 1946 Italiya Respublikasy ital Repubblica ItalianaBajrak EltanbaӘnuran Il Canto degli Italiani Italyandyktardyn oleni tyndau akp Italiyanyn ornalasuy koyu zhasyl Europada ashyk zhasyl zhәne koyu sur Euroodakta ashyk zhasyl TarihyҚuryldy 17 nauryz 1861 zhylMemlekettik kurylymyResmi tili italiyan tiliElorda RimIri kalalary Rim Milan Neapol Turin Palermo Genuya Bolonya Florenciya Bari KataniyaҮkimet tүri Parlamenttik respublikaPrezidenti Premer ministri Senat prezidenti DP prezidenti Serdzhio Mattarella Mario Dragi Mariya Alberti Kazellati Roberto FikoMemlekettik dini zajyrly memleketGeografiyasyZher aumagy Barlygy su beti Әlem bojynsha 71 shi oryn 301 340 km 2 4Zhurty Sarap 2018 Sanak 2011 Tygyzdygy 60 359 546 1 adam 23 shi 59 433 744 2 adam 201 3 adam km 63 shi EkonomikasyZhIӨ AҚT Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 2 443 trln 3 12 shi 40 470 33 shi ZhIӨ nominal Қorytyndy 2019 Zhan basyna shakkanda 1 989 trln 32 947 25 shi ADI 2017 0 880 4 ote zhogary 28 shi Etnohoronim italiyalyk italiyalyktarValyutasy euro EUR kody 978 Қosymsha mәlimetterInternet үjshigi it 5 ISO kody ITHOK kody ITATelefon kody 39Uakyt beldeuleri 1 zhazda 2 Mazmuny 1 Tabigaty 2 Tarihy 2 1 Ezhelgi Rim 2 2 Orta gasyrlar 2 3 Ispandyk oktemdilik zhәne Franciya ykpalynyn osui 2 4 Өrkendeu dәuiri 2 5 Zhana uakyt 2 6 XX gasyr 3 Memlekettik kurylym 3 1 Memlekettik zhүjenin negizderi 4 Әkimshilik bolinisi 5 Ekonomikasy 6 Әdebieti 7 Өneri 7 1 Arhitektura 7 2 Keskindeme oneri 7 3 Muzyka oneri 7 3 1 Muzykalyk oryndaushylar 7 4 Teatr oneri 7 5 Kino oneri 8 DerekkozderTabigaty ӨndeuItaliya konyrzhaj beldeudin ormandy ajmagy Soltүstik men subtropiktik beldeude Ontүstik ornalaskan Zherinin 4 5 boligi tau men kyrat En biik zheri Monblan shyny 4807 m Alpi tauynda ondagan iri muzdyktar bar Alpinin ontүstigindegi Padan zhazygy Apennin tauyna zhalgasady Ontүstiginin kiyr sheti Kalabriya tauy Araldarynyn kobi tauly zhanartauly keledi Orta zhәne Ontүstik Italiyada zher silkinisi bolyp turady Pajdaly kazbalary tas komir lignit munaj tabigi gaz korgasyn temir kentasy kүkirt t b Synap keninin tabigi kory zhagynan el dүnie zhүzinde Ispaniyadan kejin 2 orynda Klimaty negizinen subtropiktik zhazy ystyk kuan kysy zhyly Shildedegi ortasha temperatura 20 22 S tan soltүstikte 28 S ka dejin ontүstikte kantarda 0 S tan soltүstikte 12 S ka ontүstikte dejin Alpinin zhogargy zhagynda kysta 15 20 S ayaz bolady Zhyldyk zhauyn shashyn molsheri 500 mm den Siciliya Sardiniya 3000 mm ge Shygys Alpi Soltүstik Apennin taulary dejin Eldin basty ozeni Po uzyndygy 652 km Rim kalasy osy ozennin zhagasynda ornalaskan үlken ozender kataryna Adidzhe Brenta Reno Arno Tibr t b zhatady Iri kolderinin kopshiligi Garda Komo t b Alpi tauynda ornalaskan Zheri kunarly konyr topyrakty zhәne shalgyndy Alpinin 800 m ge dejingi biiktikterinde zhalpak zhapyrakty emen үjenki ormandar al onan zhogary karaj shamshat zhәne kylkan zhapyrakty ormandar al en zhogargy boliginde subalpilik shalgyndar osedi Padan Po zhazygynda eginshilik zhaksy damygan Apennin tauy men Siciliya Sardiniya araldarynda mәngi zhasyl shyk togajlar emen shamshat agashtary osedi Alpi zhәne Apennin taularynda tau eshki zhabajy mysyk susar kүzen abruc ayuy kezdesedi Italiyada 400 ge tarta kus mekendejdi Korshi tenizderi balykka baj Tarihy ӨndeuEzhelgi Rim Өndeu Ezhelgi dәuirde Italiya territoriyasynda Rim memleketi saltanat kurdy 4 5 gasyrlarda Rim imperiyasyna korshiles german gun avar tajpalary kүjrete sokky berdi 476 zhyly Batys Rim imperiyasy kulap ornyna Odoakr koroldigi 476 493 kuryldy Orta gasyrlar Өndeu Rimdegi Kolizej Rimdik arhetekturanyn zhәne tehnikanyn en iri tuyndysy 488 zhyly Soltүstik Italiyaga ostgottar basyp kirip oz koroldikterin 493 544 kurdy 554 zhyly Italiyanyn kopshilik boligin Vizantiya imperiyasy basyp aldy 754 756 zhyly frankter Apennin tүbegine zhoryk zhasap eldin ortalyk boligin bolip aldy zhәne ol zherdi Rim papasyna tartu etti Bul kasietti Papa memleketinin Papa oblysy kuryluynyn bastamasy boldy 774 zhyly eldi tolygymen Ұly Karl zhaulap aldy Frankter imperiyasynyn ydyrau nәtizhesinde 781 zhyly Italiya koroldigi kuryldy German koroli Otton Koroldiginin baskynshylyk zhoryktary 951 zhәne 961 962 nәtizhesinde koroldik 962 zhyly Қasietti Rim imperiyasynyn kuramyna kosyldy Aksүjekter arasyndagy ozara kyrkysular arabtar men vengrlerdin shapkynshylyktary halyktyn turmysyn kүrt nasharlatyp zhiberdi Italiyanyn baska Europa elderinen basty ereksheligi munda kalalar ote kop boldy zhәne koloner men sauda sattyk үnemi kyzu zhүrip zhatty 10 gasyrdan bastap kalalardyn senorlarmen gercog graf episkop kүresi nәtizhesinde kommunalar ozin ozi baskaratyn kalalyk kauymdar kuryla bastady Kommunadagy bilik kala shonzharlarynyn baj kopesterdin kolynda boldy Birte birte eldin asa iri portty kalalary Genuya Veneciya t b Batys pen Shygys arasyndagy basty sauda ortalyktaryna ajnaldy 1154 1176 zhyly german imperatory Fridrih Barbarossa Italiya kalalaryn bagyndyru үshin elge 5 ret zhoryk zhasady Degenmen Konstanc bitimi 1183 bojynsha Italiya kalalary oz tәuelsizdikterin saktap kaldy Germandarga karsy kүres elde ulttyn sana seziminin oyanuyna ykpal etip birte birte italiya ulty men italiya әdebi tili kalyptasa bastady 11 gasyrda Ontүstik Italiyamen Siciliyany normandar basyp alyp Siciliya koroldigin kurdy 1282 zhyly halyk koterilisi Siciliya koroldiginin kulauyna alyp keldi 13 gasyrdyn ayagy men 14 gasyrdyn basynda Siciliyany 15 gasyrdyn orta sheninde Ontүstik Italiya ny basyp algan Aragon koroldigi birte birte bүkil Ontүstik Italiyaga ispan үstemdigin ornatty 13 gasyrda Ortalyk zhәne Soltүstik Italiyadagy aldyngy katarly kalalar men memleketterde naryktyk katynastar tez dami bastady Olarda bank isi Siena Florenciya shygys elderimen sauda Genuya Veneciya shuga toku Bolonya Siena Florenciya Milan ken oris aldy Dүnie zhүzinde tungysh ret Italiyada 14 gasyrda shuga sheberhanalary negizinde manufakturalar pajda boldy Osy kezde Italiya mәdenietinin Қajta orleu dәuiri bastaldy 14 16 gasyrlar Ispandyk oktemdilik zhәne Franciya ykpalynyn osui Өndeu Eldegi sayasi bytyrankylyk sauda zholdarynyn Zherorta tenizinen Atlant muhityna auysuy 16 gasyrda onerkәsip pen saudanyn kuldyrauyna alyp keldi Eldin bytyrankylygyn pajdalangan Franciya men Ispaniya Italiya zheri үshin ozara sogystar zhүrgizdi 1494 1559 Nәtizhesinde Siciliyany Sardiniyany Milan gercogtygyn Ontүstik Italiyadagy memleketterdi Veneciya Papa oblysy Sovoya gercogtygynan baskalaryn Ispaniya basyp aldy 16 17 gasyrlarda Italiya ekonomika zhagynan kuldyrap onerkәsip oryndary tek Soltүstik Italiyada gana kaldy Iezuitter ordeni kurylyp 1534 inkviziciya kalpyna keltirildi 1542 Ozyk ojly adamdar kugynga ushyrady Dzhordano Bruno Dzhordano Vanini otka orteldi P Kampanella G Galilej t b inkviziciya sotymen sottaldy Ispan tagynyn muragerligi үshin bolgan sogystar 1701 14 Italiya zherimen otip halyk mүldem kajyrshylykka ushyrady 1714 zhyly Italiyadagy ispan ieligi tolygymen Avstriyaga otip 1734 zhyly Avstriya Siciliya men Neapolitan koroldigin kajtadan ispandarga berdi 1720 zhyly Savoya gercogtygy Avstriyadan Sardiniyany alyp Sardiniya koroldigi kuryldy 1720 1861 Өrkendeu dәuiri Өndeu Dzhuzeppe Garibaldi zhәne Viktor Emmanuel II arasyndagy anyzga ajnalgan Teanodagy kol alysu 26 kazan 1860 zhyl 18 gasyrdyn 2 zhartysynan bastap elde kajtadan ekonomikalyk orleu bastalyp gasyr ayagynda Italiyany bir ortalykka biriktiru zholynda kүres bastaldy Bul kozgalys 1848 49 zhylgy revolyuciyaga alyp keldi Birigu zholyndagy sheshushi kүres 1859 60 zhyly Avstriya Italiya Franciya sogysynda sheshildi 1859 zhyly Avstriyadan Lombardiya azat etilip Ortalyk Italiya gercogtyktaryndagy Moden Parm Toskan zhәne Romanedegi halyk koterilisteri zheniske zhetti Eldi biriktirude halyk batyry Dzhuzeppe Garibaldidin Siciliya men Neapolga zhasalgan zhoryktary үlken rol atkardy Italiyany biriktiru 1870 zhyly Rim oblysynyn kosylyp ondagy papa biliginin zhojyluymen ayaktaldy Eldin biriguinen kejin ekonomika zhedel dami bastady Zhana uakyt Өndeu 19 gasyrdyn ayagynan bastap Italiya үkimeti otarlau sayasatyn zhүrgize bastady 1889 zhyly Somali zhaulap alyndy Efiopiyaga basyp kirgenimen 1896 zhyly kүjrej zheniluge mәzhbүr boldy XX gasyr Өndeu 1918 zhyldagy italiyalyk zhayau әskerleri Birinshi dүniezhүzilik sogys kezinde 650 000 ga zhuyk italiyan zhauyngerleri kaza tabylgan 1911 12 zhyly Tүrkiyamen sogysyp odan Liviya men Dodekanes araldaryn tartyp aldy 1882 zhyly Үshtik odakka Germaniya Avstriya Vengriya Italiya kosylganymen Birinshi dүniezhүzilik sogysta 1914 18 Antanta Ұlybritaniya Franciya Resej t b zhagyna shygyp ketti Osy sogysta 700 myn adamy olip 1 mln nan astamy mүgedek boldy bүkil Soltүstik Italiya kanyrap kaldy Degenmen sogys nәtizhesinde Trentinony Ontүstik Tiroldi Istriyany Adriatikadagy kejbir zherlerdi ozine kosyp aldy 1920 zhyly turmystyn auyrlygynan elde zhumysshylardyn kәsiporyndardy basyp alu kozgalysy bastaldy Barlyk metall ondeu mashina zhasau zauyttary men fabrikalar is zhүzinde eldegi 600 myn zhumysshynyn kolyna otti Ogan karsylyk retinde iri burzhuaziya 1919 zhyly B Mussolini kurgan fashistik partiyaga karzhylaj komekti kүshejtti Nәtizhesinde 1922 zhyly fashister үkimet basyna keldi Fashisterge karsy partiyalar negizinen socialister men kommunister el parlamentinen shygyp ketip oppoziciyalyk frakciya komitetine birikti Birak kop uzamaj fashister shabuylga shygyp soz bostandygyna tyjym saldy 1926 zhyly fashistik partiyadan baska sayasi ujymdardyn bәrine tyjym salyndy Antifashisterdi zhazalau үshin Erekshe tribunal kuryldy 1936 zhyly majda Italiya Efiopiyany basyp aldy 1936 39 zhyly Ispaniyadagy fashistik tonkeriske belsene aralasty 1937 zhyly Antikominterndik paktige kosyldy 1939 zhyly Albaniyany basyp aldy 1940 zhyly 10 mausymda Franciyaga shabuyl zhasady osy zhyly 27 kyrkүjekte Germaniyamen zhәne Zhaponiyamen kosylyp Үshtik kelisimshartka otyrdy 1940 zhyly kazanda Grekiyaga 1941 zhyly sәuirde Yugoslaviyaga shabuyl zhasady 1941 zhyly mausymda Germaniyamen birigip KSRO ga shabuyl zhasady Kenes armiyasy 1942 43 zhyly kysta Orta Don bojynda Italiya armiyasyn tolyk talkandady 1941 43 zhyly Italiya әskerleri Soltүstik Afrikada da tolygymen talkandaldy 1943 zhyly 25 shildede elde memleket tonkeris bolyp Mussolini koroldin bujrygymen tutkyndaldy Birak 8 kyrkүjekte Germaniya Italiyaga basyp kirip Mussolinidi tүrmeden bosatty 3 zhәne 9 kyrkүjekte agylshyn amerikan әskerleri Apennin tүbegine desant tүsirdi Elde fashisterge karsy Қarsylasu kozgalysy kүshejdi 1945 zhyly sәuirde zhalpyhalyktyk koterilis nәtizhesinde el tolygymen azat etildi 1946 zhyly 2 mausymda elde referendum otip Italiya respublika bolyp zhariyalandy Sogystan kejingi bejbit kelisim bojynsha ol otarlarynan bas tartyp Albaniya men Efiopiyanyn tәuelsizdigin mojyndady 1948 zhyly Marshall zhosparyna sәjkes AҚSh tan komek aldy 1949 zhyly NATO ga mүshe bolyp kirip elde AҚSh әskeri bazalary ornalastyryldy Sogystan kejin onerkәsiptin zhana salalary munaj gaz himiya mashina zhasau t b tez damyp Italiya industriyaly agrarly elge ajnaldy Ol koptegen halykaralyk ujymdarga BҰҰ ga 1955 Europa kenesine 1949 Europalyk odakka 1957 t b mүshe Memlekettik kurylym ӨndeuMemlekettik zhүjenin negizderi Өndeu Italiya parlamenttik tiptegi unitarly memleket Memlekettin negizgi zany 1947 zhyly kabyldangan konstituciya Memleket basshysy Italiya Prezidenti Atkarushy bilik pen Үkimetti Italiya Ministrler Kenesinin Toragasy baskarady 2013 zhylgy akpandagy Үkimet kurylymyna kelesi ministrlikter kirdi Syrtky ister ministrligi Ishki ister ministrligi Әdilet ministrligi Қorganys ministrligi Ekonomika zhәne karzhy ministrligi Ekonomikalyk damu ministrligi Infrakurylym zhәne kolik ministrligi Auyl sharuashylygy azyk tүlik zhәne orman sayasaty ministrligi Bilim ministrligi Enbek zhәne әleumettik sayasat ministrligi Mәdeni mura zhәne mәdeni kyzmet ministrligi Қorshagan orta zhәne zher men tenizdi korgau ministrligi Densaulyk saktau ministrligi Zan shygarushy bilik 5 zhylga sajlangan Italiyanyn eki palataly Parlamenti Italiya deputattar palatasy 630 mүshe Italiya Senaty 315 mүshe Zhetekshi sayasi partiyalar Bes zhuldyzdy kozgalys Solshyl demokrattar Demokratiyalyk odak Italiya halyk partiyasy Birikken hristian demokrattary Bostandyk halky Soltүstik Ligasy Partiyalar koaliciyaga biriktirilgen onshyldar Bostandyk halky Hristian demokratiyalyk partiyasy HDP Soltүstik ligasy zhәne solshyldar Solshyldardyn demokratiyalyk partiyasy SDP Socialistik partiya SP Halyk partiyasy ekologtar Әkimshilik bolinisi ӨndeuTolyk makalasy Italiyanyn әkimshilik bolinisi Italiya ortalyktandyrylmagan unitarly memleket Memlekettin astanasy Rim El 20 ajmakka bolingen Valle d Aosta Lombardiya Trentino Alto Adidzhe Friuli Veneciya Dzhuliya Pemont Liguriya Veneciya Toskana Umbriya Emiliya Romanya Marke Abrucco Lacio Molize Bazilikata Kampaniya Kalabriya Apuliya Sardiniya zhәne Siciliya olardyn 5 i Siciliya Sardiniya Trentino Alto Adidzhe Valle d Aosta zhәne Friuli Veneciya Dzhuliya erekshe mәrtebege ie ogan әkimshilik aumaktyk birlik retinde 110 provinciya kiredi Provinciyalar oz kezeginde kommunalarga bolinedi zhalpy kommunalar 8101 Avtonomdy oblystarda ozderinin okildi organdary bar oblystyk kenester men atkarushy organdar dzhunttar oblystar zhәne avtonomiyalyk provinciyalar Konstituciyada zhazylgan mәseleler bojynsha oblystyk zhәne provinciyalyk zandar kabyldaj alady Italiyanyn әkimshilik ajmaktary Oblysy Astanasy Audany km HalykAbrucco L Akuila amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 010794 amp amp amp amp amp 0 10 794 amp amp amp amp amp amp amp amp 01324000 amp amp amp amp amp 0 1 324 000Apuliya Bari amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 019362 amp amp amp amp amp 0 19 362 amp amp amp amp amp amp amp amp 04076000 amp amp amp amp amp 0 4 076 000Bazilikata Potenca amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 09992 amp amp amp amp amp 0 9992 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0591000 amp amp amp amp amp 0 591 000Valle d Aosta Aosta amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 03263 amp amp amp amp amp 0 3263 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0126000 amp amp amp amp amp 0 126 000Veneciya Veneciya amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 018391 amp amp amp amp amp 0 18 391 amp amp amp amp amp amp amp amp 04832000 amp amp amp amp amp 0 4 832 000Kalabriya Katandzaro amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 015080 amp amp amp amp amp 0 15 080 amp amp amp amp amp amp amp amp 02007000 amp amp amp amp amp 0 2 007 000Kampaniya Neapol amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 013595 amp amp amp amp amp 0 13 595 amp amp amp amp amp amp amp amp 05811000 amp amp amp amp amp 0 5 811 000Lacio Rim amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 017207 amp amp amp amp amp 0 17 207 amp amp amp amp amp amp amp amp 05561000 amp amp amp amp amp 0 5 561 000Liguriya Genuya amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 05421 amp amp amp amp amp 0 5421 amp amp amp amp amp amp amp amp 01610000 amp amp amp amp amp 0 1 610 000Lombardiya Milan amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 023861 amp amp amp amp amp 0 23 861 amp amp amp amp amp amp amp amp 09642000 amp amp amp amp amp 0 9 642 000Marke Ankona amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 09694 amp amp amp amp amp 0 9694 amp amp amp amp amp amp amp amp 01553000 amp amp amp amp amp 0 1 553 000Molize Kampobasso amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 04438 amp amp amp amp amp 0 4438 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0320000 amp amp amp amp amp 0 320 000Pemont Turin amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 025399 amp amp amp amp amp 0 25 399 amp amp amp amp amp amp amp amp 04401000 amp amp amp amp amp 0 4 401 000Sardiniya Kalyari amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 024090 amp amp amp amp amp 0 24 090 amp amp amp amp amp amp amp amp 01666000 amp amp amp amp amp 0 1 666 000Siciliya Palermo amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 025708 amp amp amp amp amp 0 25 708 amp amp amp amp amp amp amp amp 05030000 amp amp amp amp amp 0 5 030 000Toskana Florenciya amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 022997 amp amp amp amp amp 0 22 997 amp amp amp amp amp amp amp amp 03677000 amp amp amp amp amp 0 3 677 000Trentino Alto Adidzhe Trento amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 013607 amp amp amp amp amp 0 13 607 amp amp amp amp amp amp amp amp 01007000 amp amp amp amp amp 0 1 007 000Umbriya Perudzha amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 08456 amp amp amp amp amp 0 8456 amp amp amp amp amp amp amp amp amp 0884000 amp amp amp amp amp 0 884 000Friuli Veneciya Dzhuliya Triest amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 07855 amp amp amp amp amp 0 7855 amp amp amp amp amp amp amp amp 01222000 amp amp amp amp amp 0 1 222 000Emiliya Romanya Bolonya amp amp amp amp amp amp amp amp amp amp 022124 amp amp amp amp amp 0 22 124 amp amp amp amp amp amp amp amp 04276000 amp amp amp amp amp 0 4 276 000Ekonomikasy Өndeu SuretFerrari 458 Spider jpg nobaj onga Zhana Ferrari 458 Italia Italiya en iri eksporttaushy elderinin arasynda 7 shi orynda Italiya әlemdegi asa zhogary damygan zhetekshi elderdin biri Ұlttyk tabys kolemi 1146 2 mlrd AҚSh dollary 1997 zhagynan dүnie zhүzinde AҚSh Қytaj Zhaponiya Germaniya Franciyadan kejin 6 orynda ony zhan basyna shakkanda 3 orynda Ekonomikadagy onerkәsip үlesi 35 6 auyl sharuashylygy 3 9 kyzmet korsetu 60 5 Halkynyn 70 y kyzmet korsetu 22 y onerkәsipte 8 y auyl sharuashylygynda zhumys zhasajdy Ekonomikasynda shet el kapitalynyn үlesi үlken Ekonomikasyndagy negizgi salalary mashina zhasau avtomobil zhasau tamak himiya tigin metallurgiya t b Songy zhyldary robottar men elektrondy zhabdyktar ondirisi tez damyp keledi Auyl sharuashylygy zhogary dengejde Astyk onimderinen bidaj zhүgeri kүrish Europada 1 orynda ogan kosa zhemis zhidek zhangak zhүzim 90 y sharap zhasauga zhumsalady pomidor osiriledi Europalyk odaktyn talaby bojynsha mal sharuashylygy asa damytylmaj kobinese sүtti zhәne etti mүjizdi iri kara osiriledi Teniz saudasy zhaksy damygan eksporttyn 60 65 y importtyn 80 90 y sauda flotynyn үlesinde zhүk tasu molsheri bojynsha әlemde 10 orynda Italiya asa iri turizm ortalygy zhylyna 50 mln nan asa adam turister keledi El syrtky sauda molsheri bojynsha dүnie zhүzinde 6 orynda Syrtky saudadagy negizgi әriptesteri Europalyk odak elderi en aldymen Germaniya Franciya Ұlybritaniya 40 dan astam AҚSh 7 Zhaponiya Ortalyk zhәne Shygys Europa elderi t b Italiya valyutalyk odaktyn Euro ajmagyna kara kok kuramyna kiredi Қazakstanmen karym katynas zhaksy zholga kojylgan Elimizdin Prezidenti N Nazarbaev 2 ret 1994 1998 resmi saparmen Italiyada bolyp kajtty 1997 zhyly Italiya Prezidenti O L Skalfaro Қazakstanda boldy Italiya elimiz ekonomikasyndagy shet el investorlary arasynda 7 orynda Respublikada 12 italiyalyk firma okildigi 46 birlesken kompaniyalar zhumys zhasajdy Onyn ishinde asa irileri retinde Adzhip Қarashyganakta Sajpen Di Anzheli Indejstriz t b ajtuga bolady Eki el arasynda karzhy mәdeniet oku agartu turizm salalary bojynsha da koptegen kelisimder zhasalgan 1999 zhyly Rim Legche Neapol kalalarynda Қazakstannan tabylgan Altyn adam eksponatynyn kormesi bolyp otti Әdebieti ӨndeuItaliya әdebietinin ezhelgi folklory saktalmagan Orta gasyrlardagy Italiya әdebieti Rim imperiyasy kulagannan kejin 6 12 gasyrlar aralygynda latyn tilinde pajda boldy Osy kezde Rim shirkeuinin okilderi Dzh da Plano Karpinidin 1182 1252 Marko Polonyn 1254 1324 Ortalyk Aziyaga zhasagan sayahattary turaly zhol zhazbalary dүniege kelgen Ұlttyk dialektilerde zhazylgan әdebi eskertkishter 12 gasyrdyn ayagy men 13 gasyrdyn basynda tudy Italiya әdebietinin birtutas әdebi tilin kalyptastyrushy Dante Aligeri 1265 1321 boldy Onyn negizgi shygarmalary Zhana omir 1292 povesi Қudiretti komediyasy 1321 t b tuyndylary dүnie zhүzi әdebietinin altyn koryna kosyldy Қajta orleu dәuiri kezindegi Italiya әdebietinde akyn F Petrarka 1304 1374 Dzh Bokkachcho 1313 1375 shygarmalary kornekti oryn aldy 15 gasyrda ezhelgi dәuirdi zertteushi galym zhazushy Dzh F P Brachcholini 1380 1459 men L Vallanyn 1407 1457 t b latyn tilinde zhazylgan shygarmalary zhazyldy 16 17 gasyrlarda F A Ariostonyn 1474 1533 Қaharly Roland poemasy N Makiavellidin 1469 1527 P Aretinonyn 1492 1556 Dzh Brunonyn 1548 1600 satiralyk komediyalary T Tassonyn 1544 1595 Aminta B Gvarinidin 1538 1612 Senimdi baktashy atty dramalary zhazyldy 17 gasyrda Italiyanyn birshama boligin ispan baskynshylary zhaulap aluyna bajlanysty әdebiette biraz tokyrau pajda boldy 18 gasyrdyn orta sheninen Italiyanyn ruhani omiri kajta gүldenip ulttyk mәdeniet orkendeu zholyna tүsti 1848 49 zhylgy revolyuciyadan kejin tugan R Dzhovanolidin 1838 1915 Spartak romany men Dzh Karduchchidin 1835 1907 sayasi zhyrlary Italiya әdebietindegi romantizmnen realizmge otu dәuirinin shyndygyn tanytady 19 gasyrdyn ayagynda Italiya әdebietinde zhana romantikalyk zhәne simvolistik bagyt oris aldy 1 dүniezhүzilik sogys zhyldarynda Italiya әdebieti dәstүrli gumanistik bagytynan ajnygan zhok Fashistik bilik үstemdik zhүrgizgen zhiyrma zhyl ishinde Italiya әdebietinin koptegen okilderi әleumettik takyryptar men realistik dәstүrden azhyrap kaldy Dzh Dzhermanetto Ch Paveze E Vittorini t b akyn zhazushylar oz shygarmalarynda fashistik kezennin auyr zardabyn surettep korsetti 20 gasyrdyn 60 zhyldaryndagy Italiya әdebietinde zhana izdenisterden tugan kүrdeli shygarmalar zharyk kordi Bul rette Moraviyanyn әleumettik psihologiyalyk romandaryn Chochar 1957 Avtomat 1963 t b Italiya Kalvinonyn 1923 zhyly t povesterin G Parizenin 1929 satiralyk romandaryn Үj iesi 1965 t b zhazushylardyn shygarmalaryn atauga bolady Italiya әdebieti dүniezhүzilik mәdeniette kornekti oryn alady Italiya әdebietinen K Goldonidyn Eki kozhaga bir kyzmetshi komediyasy 1948 E Amichistin Apenninnen Andy taularyna atty әngimeler zhinagy 1959 A Dantenin Қudiretti komediyasyn Tamuk atty bolimi 1971 R Dzhovanolidin Spartagi 1951 1972 S Marchtin Kүn sajyn әr ne zhogalmagy 1971 t b kazak tiline audaryldy Өneri ӨndeuArhitektura Өndeu Ezhelgi Rim imperiyasynyn kuldyrauynan kejin ortagasyrlyk Italiya arhitekturasy Rim Milan t b zherlerde kүmbezdi shirkeuler salyndy kalyptasa bastady Monumentti shirkeu turgyn үj munara kakpa korgan turgyzu isi damydy 13 14 gasyrlarda gotika dәstүrli Orveto men Milandagy Florenciyadagy soborlar Vekko palaccosy Veneciyadagy Dozhdar sarajy orkendedi Osy kezende ortagasyrlyk Italiya kalalarynyn tүr sipaty kalyptasty Қajta orkendeu dәuirindegi 15 16 gasyrlar Italiyanyn arhitekturasy zhana bagytka auysyp kala salu isinin kuralymdau zhәne proporciyalau tәsilderi matematikalyk zholmen damydy Barokko 16 gasyrdyn ayagy 18 gasyr tusyndagy arhitektura Italiyanyn kalalary men villalarynda kolemdi ansamblderimen parkterimen saltanatty baskyshtarymen baganalarymen hauyzdarymen belgili 18 gasyrdyn basynda Italiya arhitekturasy dәstүrli formada F Yuvara 1678 1736 18 gasyrdyn 2 zhartysy men 19 gasyrdyn 1 zhartysynda klassicizm bagytynda bolgandygy Milandagy arhitekturalyk ansambl men teatr kurylysynan anyk korinedi 19 gasyrdyn 2 zhartysy men 20 gasyrdyn basynda kala ortalyktarynda eklektikalyk kurylystar koptep salyndy Fashistik diktatura 1922 43 kezindegi kurylystarda monumentteu әsirese zhana klassika basym boldy 20 gasyrdyn 50 60 zhyldary zhana kurylys materialdaryn temirli beton shynyly blok pajdalangan Italiya arhitekturasy damydy Italiya arhitektorlary kazirgi zamangy arhitekturalyk formany ulttyk dәstүrmen bajlanystyruga umtyldy Keskindeme oneri Өndeu Italiyanyn ortagasyrlyk keskindeme oneri ezhelgi dәuir oneri ozyk үlgilerdin karapajymdylyk pen karadүrsindikke bagyttaluy arkyly 8 11 gasyrlarda freskalar mozaikalar kalyptasty 12 gasyrdyn ayagynda dini takyryptagy kondyrgyly keskindeme kurylystardy әsemdeu maksatyndagy mүsinder tүrli tүsti inkrustaciya әdisi basym damydy 13 gasyrdyn 2 zhartysy men 14 gasyrdyn basynda aldyngy katarly kalalar Florenciya Piza Sienada negizinen ezhelgi dәuir oneri bagytyn ustangan aksүjekter oneri Protorenessans pajda boldy 15 gasyrda Қajta orkendeu dәuirinin oneri ortagasyrlyk sharttylyktan kol үzip adam men tabigatty zertteuge zhәne de ezhelgi dәuir oneri murasyn tolyk mengeruge batyl den kojdy Mүsinshiler Donatello 1386 1466 L Giberti 1381 1455 A Verokko 1435 1488 kүsh pen kuatka toly erkindik koksegen zhandardyn bejnesin zhasady Suretshi Mazachcho S Bottichelli Dzh Bellini 1430 1516 enbekterinde adam men ony korshagan bolmystyn sululygy sheber bejnelendi 15 gasyrdyn ayagy men 16 gasyrda bүkil Europaga kanat zhajgan Қajta orkendeu dәuirinin oneri әsirese adamgershilikti pash etken klassikalyk ajkyndygymen erekshelenedi Bul dәuirdin әjgili okilderi Leonardo da Vinchi Mikelandzhelo Rafael Dzhordzhone Tician P Veroneze 1528 1588 Ya Tintoretto 15 16 gasyrlarda bejneleu oneri gravyura sәn zhәne koldanbaly oner үj zhabdyktary majolika shyny medal sogu teatr dekoraciyasy korkemdiktin zhogary dәrezhesine koterildi 16 gasyrdyn ayagy men 18 gasyrda Italiya onerinde boyauy baj sәndiktin zhogary dәrezhesine koterilgen barokko oneri mүsinshi L Bernini suretshi Petro da Kortona 1596 1669 basym bagyt boldy 16 gasyrdyn ayagynda Bolonya mektebinde M Karavadzho G Reni 1575 1642 akademizm agymyndagy keskindeme kalyptasty 18 gasyrda gravyura men teatr dekoraciyasy onerinde klassicizm boj korsetti 19 gasyrda mүsinshi A Kanovanyn 1757 1822 bastauymen negizgi bagytka ajnalgan klassicizm azamattyk pafostan kol үzdi Arnajy akademizmge karsy kүres Italiya romantizmin kejinirek realistik onerdin turmystyk zhanry men tabigat korinisteri suretterin omirge әkeldi Ol 20 gasyrda futurizmge kejin zhana klassicizmge ulasty Қazirgi Italiya onerinde formalistik agymdardyn syurrealizm abstrakty oner sekildi tүrleri taragan 2 dүniezhүzilik sogystan kejin zhana realizm agymy pajda boldy Қazak memlekettik korkemsuret muzejinde Moretto da Breshianyn Alessandro Bonvinchino boluy mүmkin 1498 1554 zh Nәresteli madonnasy Luka Kambiazonyn 1527 1585 Altyn gasyry Franchesko Molanyn 1612 66 Alastalgan Agarii Dzhachintonyn Dzhigonte 1809 1876 Әulie Perinin Rimdegi kamaly Anton Domenikonyn Gabbiani t o zhyly belgisiz Apollon men muzalary Francheskonyn Botaloli 1742 18 gasyrdyn ayagy Arhitekturalyk pejzazhy Francheskonyn Pannini 18 gasyrdyn 2 zhartysynda omir sүrgen Rimdegi Soglassiya gibadathanasynyn kiragan orny Prosper Zhorzh Antuan Marilyanyn 1811 1847 Nil zhagalauy t b suretshilerdin әr kezde әr tүrli әdispen oryndagan shygarmalary saktauly Muzyka oneri Өndeu Italiyanyn muzykalyk folklorynyn algashky notalyk үlgileri 13 14 gasyrda zhazylgan Italiya halyk muzykasynyn ereksheligi әueninin sazdylygy men bi yrgaktarynyn aluan tүrliliginde Italiya opera oratoriya kantata derbes orkestrlik muzykanyn organ үshin zhazylgan pesalardyn uvertyuralar men simfoniyalardyn koncherto grosso sonata t b zhanrlardyn otany Algashky nevmadan bastap osy kүngi nota zhazu үlgisi Gvido d Arecco 992 1050 de Italiyada pajda boldy O Petruchchi 1466 1539 notany algash basyp shygarsa B Kristofori 1655 1731 fortepianony ojlap tauyp Dzh Carlino 1517 1590 garmoniya gylymynyn negizin kalyptastyrdy 16 18 gasyrlarda dүnie zhүzindegi en zhaksy skripkalar Amati Gvarneri әuletteri A Stradivari osy elde zhasaldy Algashky konservatoriyalar men muzykalyk akademiyalar Italiyada pajda boldy 7 gasyrda Rimde shirkeu әuenderi bir zhүjege salynyp Grigorian horalyna zandastyryldy kejin ol bүkil Batys Europa dini muzykasynyn negizine ajnaldy Folklor negizinde turmys salt әnderi barkarola gondolera t b Қajta orkendeu dәuirinde vokaldik ansamblder villanella frottola biler galyarda siciliana erekshe oris aldy Қala mәdenietinin osuine bajlanysty 14 gasyrda Ars Nova zhana oner degen atpen progresshil muzykalyk bagyt kalyptasty madrigal ballada kachcha siyakty vokaldik zhanrlar zhәne aspaptyk muzyka damydy K Monteverdi 1567 1643 operanyn tungysh klassigi әri 17 gasyrdagy Veneciya opera mektebinin negizin salushy 17 gasyrda italiyalyktar organ muzykasyn zhana beleske koterdi kameralyk muzyka zhanryn skripkalyk muzyka men ansambldik orkestr muzykasyn damytty 18 gasyrda Apolitan opera mektebinin negizi salyndy belkanto oneri gүldendi 18 gasyrdagy Italiya A Vivaldi D Skarlatti 1685 1757 L Bokkerini 1743 1805 Dzh Sammartini 1701 1775 t b kompozitorlardyn uly skripkashy N Paganini zhәne fortepyanolyk sonatalar men etyudtardyn avtory M Klementidin 1752 1832 shygarmashylygy әlemge tanyldy 19 gasyrda Dzh Rossini V Bellini 1801 1835 G Donicetti 1797 1848 Dzhuzeppe Verdi syndy kompozitorlar operalyk shygarmanyn atakty sheberleri atandy 19 gasyrdyn ayagynda Italiya operasynda verizm agymy pajda boldy Muzykalyk oryndaushylar Өndeu Italiya asa zhogary muzykalyk oryndaushylyk onerimen opera әnshilerinin sheberligimen erteden әlemge ayan Milan La Skala Rim Neapol Bolonya t b kalalarda opera teatry bar 20 gasyrda dүniezhүzilik muzyka mәdenietinde pianist F Buzoni 1866 1924 dirizher A Toskanini 1867 1957 erekshe rol atkardy 20 gasyrdagy Italiyanyn atakty әnshileri E Karuzo 1873 1921 T Skipa 1889 1965 B Dzhili 1890 1957 T Gobbi 1913 1984 M Del Monako 1915 1982 R Tebaldi 1922 zhylyt R Skotto 1934 zhylyt t b belgili dirizherleri T Serafin 1878 1968 K Cekki 1903 84 t b Teatr oneri Өndeu Italiya teatr onerinin algashky elementteri halyktyn dikanshylyk әdet guryptary men ojyn sauyktarynda kezdesedi Orta gasyrlarda pajda bolgan liturgiyalyk drama men misteriyada komediya satiralyk bagyt basym boldy Қajta orkendeu dәuirinde tyn teatrlyk mәdeniet damydy drama teoriyasy dami bastady 16 gasyrdyn ortasynda suyryp salma Del arte komediyasy maska komediyasy pajda boldy 17 gasyrdyn ayagynda Italiya teatry ozinin ulttyk ereksheligin zhogaltyp maska komediyasy aksүjek kauymynyn konil koteretin sauygyna ajnaldy 18 gasyrda Veneciya men Rim teatr mәdenietinin iri ortalygyna ajnaldy Әdebi teatrmen katar kuyrshak teatry akrobattardyn dar ojyny bishileri men zhәrmenke dumanshylarynyn oneri oris aldy 18 gasyrdyn ayagyndagy sayasi kozgalys dramaturg V Alferi 1749 1803 akterler A Dorrokezi K Markionni t b damytkan kaharmandyk tragediyany tugyzdy Zhana akterlik oner mektebinin negizin 1830 40 zhyly akter G Medena saldy Onyn artistik zhәne kogamdyk oj armanyn shәkirtteri A Ristori 1822 1906 E Rossi 1827 96 T Salvini 1820 1915 ilgeri damytty 1870 zhyldan kejin melodrama turmys salt takyrybyndagy zhenil komediyalar teatr repertuarynan ken oryn aldy Үzdik sahna sheberi E Duze 1858 1924 Salvinidin sahnalyk dәstүrin ilgeri damytty Fashistik diktatura kezinde 1922 43 Italiya teatry men dramaturgiyasy auyr kүjzeliske ushyrady Repertuarga konil koteruge arnalgan zhenil pesalar endi modernistik agymdar ken etek aldy Tek Rimdegi Korkem teatr zhetekshisi L Pirandello 1867 1936 Tәuelsizder teatry men Del arte zhetekshisi akter әri dramaturg A Dzh Bragali teatrynyn oneri nazar audardy Rezhisser әri akter E De Filippo 1900 84 ujymdastyrgan Neapoldin Dialektili teatry erekshe orynga ie boldy 1947 zhyly Milanda Pikkolo teatry M Gorkijdin Shynyrau tүbinde pesasymen shymyldyk ashty 20 gasyrdyn 60 zhyldarynyn orta sheninen turakty teatrlar nygaya bastady Kino oneri Өndeu Italiyada algashky film 1896 zhyly tүsirildi 1905 06 zhyly Turinde Rimde Milanda korkem filmder shygaratyn kishigirim kinofirmalar ujymdastyryldy 1 dүniezhүzilik sogystyn aldynda Italiya kinematografiyasy әlemde zhetekshi oryn aldy 1913 zhyly zhasalgan Pompejdin akyrgy kүni rezhisser L Madzhi men Kabiriya rezhisser Dzh Pastrone filmi korermender arasynda keninen mәlim boldy 20 gasyrdyn 30 zhyldary belgili әnshilerdin katysuymen muzykalyk filmder kojylyp kino oneri birshama zhandana tүsti 1937 zhyly Rimde kinostudiya kesheni turgyzylyp Eksperimentti kinoortalygy degen atpen kinoinstitut kuryldy Fashizmnen azat etilgennen kejin Italiya kino onerinde progresshil bagyt ajkyn bajkaldy Bul bagyttyn kornekti okilderi rezhisser R Rossellini 1906 1977 L Viskonti 1906 1976 V De Sika 1901 1974 Dzh De Santis 1917 zhylyt P Dzhermi 1914 1974 Fashizmge karsy kүrestegi Italiya halkynyn birligin bejnelegen Rossellinidin Rim ashyk kala 1945 filmi zhana realizmnin manifesine ajnaldy Sogystan kejin 1946 52 Shusha Velosiped urlaushylar Umberto D rezhisser De Sika Қajgyly anshylyk Ashy kүrish Rim sagat 11 de rezhisser De Santis Үmit zholy rezhisser Dzhermi Neapol millionerler kalasy rezhisser De Filippo siyakty filmder ekranga shykty 20 gasyrdyn 60 zhyldary Neapoldin tort kүni rezhisser N Loya Rokko zhәne onyn bauyrlary rezhisser Viskonti Tәtti omir Segiz zharym rezhisser F Fellini 1920 1993 t b kojyldy Dүnie zhүzine esimi mәlim rezhisser Fellini men M Antonionidyn 1912 zhyly tүsirilgen filmderi kogamnyn ruhani kajyrshylygyn otkir synga aldy 20 gasyrdyn 70 80 zhyldary XX gasyr rezhisser B Bertoluchchi 1941 zhyly tүsirilgen Әke kozhajyn Әulie Lorenco tүni rezhisser agajyndy Tavini Қupiyalar kupiyalar rezhisser DzhylyBertouchchi Zhүrekke sokky rezhisser Dzh Amelio Echche Bombo Tәtti tүster Byanka rezhisser N Moretti t b filmder tүsirildi Belgili akterleri A Manyani 1908 1973 Dzh Mazina 1921 1994 S Loren 1934 zhyly tүsirilgen Dzh Lollobridzhida 1927 zhyly tүsirilgen M Mastroyanni 1923 zh A Sordi 1919 zh M Plachido 1947 zh t b 6 Derekkozder Өndeu National demographic estimate December 2018 ISTAT Basty derekkozinen muragattalgan 3 shilde 2019 Tekserildi 17 kyrkүjek 2019 La popolazione legale del 15 Censimento della popolazione ital 19 December 2012 Tekserildi 18 kyrkүjek 2019 World Economic Outlook Database October 2019 International Monetary Fund 2018 Human Development Report United Nations Development Programme 2018 Tekserildi 14 kyrkүjek 2018 Sonymen katar eu Europalyk odaktyn mүshesi retinde Қazakstan Ұlttyk enciklopediya Bas redaktor Ә Nysanbaev Almaty Қazak enciklopediyasy Bas redakciyasy 1998 ISBN 5 89800 123 9 https kk wikipedia org w index php title Italiya amp oldid 2879012 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.