fbpx
Уикипедия

Ақтөбе

Басқа мағыналар үшін Ақтөбе (айрық) деген бетті қараңыз.

Қала
Ақтөбе
Елтаңбасы
Әкімшілігі
Ел

ҚазақстанҚазақстан

Статусы

облыс орталығы

Облысы

Ақтөбе облысы

Әкімі

Шахаров Асхат Берлешевич

Тарихы мен географиясы
Координаттары

50°18′ с. е.57°10′ ш. б. /50.300° с. е. 57.167° ш. б. /50.300; 57.167 Координаттар:50°18′ с. е.57°10′ ш. б. /50.300° с. е. 57.167° ш. б. /50.300; 57.167

Құрылған уақыты

1869

Қала статусы

1891

Жер аумағы

297,39 км²

Орталығының биiктігі

225 м

Климаты

континенталды

Уақыт белдеуі

UTC+5:00

Тұрғындары
Тұрғыны

497 381 адам (2019)

Тығыздығы

1304 адам/км²

Этнохороним

ақтөбелік, ақтөбеліктер

Сандық идентификаторлары
Телефон коды

+7 7132

Пошта индекстері

030000—030021

Автомобиль коды

04


(қаз.)(орыс.)

Ақтөбе
Ортаққордағы санаты: Ақтөбе

Ақтөбе () — Батыс Қазақстандағы қала, Ақтөбе облысы мен Ақтөбе қалалық әкімшілігінің орталығы.

Ақтөбе Қазақстанның батысында, Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде орналасқан. Қала ауданы — 297,39 км². 1997 жылы қала әкімшілігінің құзырына бұрынғы Ақтөбе ауданының аумағы өтті. Құрамына Ақтөбе қаласы мен көршілес бес ауылдық округ енген жаңа әкімшілік-аумақтық құрылымның ауданы 2 338 км² тең болды. Қаланың ішімен Елек өзені мен оның тармақтары ағып өтеді, жақын маңда Ақтөбе және Сазды су қоймалары орналасқан. Еуразия құрлығының ішкі бөлігінде, мұхиттардан қашық орналасқандықтан қала климаты континенталды болып келеді.

Ақтөбе Қазақстан қалаларының арасында халық саны бойынша төртінші орында орналасқан, Батыс Қазақстан өңірінің ең ірі қаласы. Халық саны — 497 381 адам (1 қазан 2019). Ақтөбеде көптеген ұлт өкілдері өмір сүреді. Саны жағынан ең көп таралған ұлттарға қазақтар (76,3 %) мен орыстар (16,89 %) жатады. Негізгі діни топтар — мұсылмандар мен христиандар. Қала әкімшілігіне бағынышты бес ауылдық округте 51 508 адам өмір сүреді. Болашақта 1,3 млн адамды «сыйдыруға» тиіс қалыптасып жатқан Ақтөбе агломерациясының құрамына Ақтөбе маңындағы ондаған елді мекен кіреді.

Қаланың негізі Ресей империясының қарулы жасағымен Ақтөбе бекінісі (орыс.Ак-Тюбе) ретінде Елек өзенінің сол жағалауында, оң жағынан Қарғалы өзені құятын тұсында қаланды. 1891 жылдың 25 наурызында Ақтөбе Торғай облысының құрамындағы уездік қала мәртебесін иеленіп, орысша атауы Актюбинск болып өзгертілді. Азаматтық соғыс кезінде Ақтөбе Торғай өңірінің революциялық күштерінің орталығына айналды. Қала кезекпен ақтар мен большевиктердің қолына өтті. 1919 жылы қалада біржолата кеңес өкіметі орнады. 1921 жылдан бастап Ақтөбе губерниясының әкімшілік орталығы. 1928 жылы Ақтөбе губерниясы таратылғаннан кейін Ақтөбе округінің орталығы, 1932 жылдан бастап жаңадан құрылған Ақтөбе облысының әкімшілік орталығы. Бүкіл өңір тұрғындары секілді ақтөбеліктер 1920-шы және 1930-шы жылдары орын алған ашаршылықтан жапа шекті. Ұлы Отан соғысы жылдары қалада бірнеше әскери жасақтар құрылып, жау басып алған аймақтардың кәсіпорындары осында көшірілді. 1991 жылы КСРО ыдырағаннан бастап Ақтөбе тәуелсіз Қазақстан Республикасының құрамындағы Ақтөбе облысының орталығы. Қазіргі таңда химия, тамақ және жеңіл өнеркәсібі дамыған Ақтөбе қаласы Қазақстанның ірі индустрия және мәдениет орталықтарының бірі.

Мазмұны

Атауы

Қала атауының қазіргі жазылуы 1940 жылы кириллица негізінде жасалған әліпби қабылданған кезден бастап қолданыста. 1929— 1940 жылдары қала атауы латын әріптеріне негізделген қазақ әліпбиімен «Aqtɵbe» деп, одан бұрын араб-парсы әріптерін қолданған әліпбимен «اقتوبە»‎ деп жазылған. Қытай және Таяу Шығыстағы қазақтарға арнап шығарылатын басылымдарда қала атауының араб әріптерімен жазылатын нұсқасы әлі күнге шейін қолданылады.

1891 жылы Ақтөбе бекінісі (Акъ-Тюбе) Ресей империясының уездік қалаларының біріне айналғаннан бастап 1999 жылға дейін қаланың орыс тіліндегі атауы «Актю́бинск» (Актюбинскъ) түрінде жазылып келді. 1999 жылдың 11 наурызында жарияланған Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаевтің қаулысына сәйкес, қала атауының орысша транскрипциясы «Актобе́» болып өзгертілді. Бұл қаулы «» заңның «елді мекендердің… дәстүрлi, тарихи қалыптасқан қазақша атаулары басқа тiлдерде транслитерация ережелерiне сәйкес берiлуге тиiс» деген тұсына сәйкес келеді. Орыс тіліндегі жаңа атау Ресейдің мемлекеттік тіркеу, кадастр және картография Федаралдық қызметімен ресми түрде мойындалды.

Қала атауы көне түркі тіліндегі aq («ақ») және töpüтөбе») сөздерінен құралған. Бұл атау орыс тілінде «белый холм» мағынасын білдіргендіктен, кейде Ақтөбені орысша «Город на белом холме» немесе «Беловершинск» деп те атайды.

«Ақтөбе» және осыған ұқсас елді мекен атаулары Қазақстаннан басқа елдерде де кең таралған (Ахтуба, Актюба, Ақтепа, Ақ Таппе, Ақдепе) .

Таңбасы

Ақтөбенің ең алғаш таңбасы (авторы: С. Т. Симонов) 1968 жылдың 18 қараша күні бекітілді. 20 жыл өткен соң, 1988 жылдың 24 желтоқсанында халық депутаттарының қалалық Кеңесі суретші М. Ф. Луцинның жобасы бойынша жаңа таңбаны қабылдады.

1998 жылы алда келе жатқан Ақтөбе қаласының 130 жылдық мерейтойының қарсаңында қала әкімшілігі жаңа елтаңбаға сайыс жариялады. Құрамына ғалымдар, архитекторлар және бұқаралық ақпараттық құралдар өкілдері кірген жюри 50 жұмыстың арасынан үздік деп ақтөбелік суретші, Қазақстан суретшілер Одағының мүшесі Сағынтай Әлімбетовтың эскизін таңдады. Таңба ресми түрде 1998 жылдың 24 шілде күні қалалық Мәслихаттың 23-сессиясында қабылданды.

Ақтөбе елтаңбасы «мәңгіліктің нышаны» болып саналатын дөңгелек пішінінде жасалған. Қала атауы «тазалық» пен «қасиеттілікті» білдіретін ақ түспен жазылған, көк түсті ою-өрнек «табиғаттағы судың мәңгілік қозғалысын», қызыл түсті ою-өрнектер қызғалдақтарды білдіреді (қызғалдақ — Ақтөбенің бейресми символы). Елтаңбаның нақ ортасында бүркіт басты, арыстан денелі, арқасында қанаты бар мақұлық (грифон) бейнеленген.

Географиялық орналасуы

Қаланың географиялық координаттары50°16′00″ с. е.57°13′00″ ш. б. /50.26667° с. е. 57.21667° ш. б. /50.26667; 57.21667 . Уақыт белдеуіUTC+05:00.

Қала Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде, Жайық сағасы Елек өзенінің жағалауында, Қарғалы өзені келіп құятын тұсында, теңіз деңгейінен биіктігі 250—400 м жазықтық болып келетін Орал асты платосының орталық бөлігінде орналасқан.

Азия мен Еуропа шекарасы

Қазіргі таңда Еуропа мен Азия арасындағы шекараны нақты белгілеу даулы мәселелердің бірі болып табылады. Бұл құрлықтардың шекарасын Жайық өзені арқылы жүргізетін болсақ, Ақтөбе Азияда орналасқан қала болып шығады. Бірақ географтардың арасында ең кең таралған пікір бойынша, Еуропа мен Азияның шекарасы Каспий теңізінің солтүстік жағалауымен, Жем өзенін бойлай және әрі қарай Мұғалжар таулары арқылы өтеді екен. Бұған пікірге сәйкес, Ақтөбе Еуропада орналасқан қалалардың қатарына жатады. Бірақ географиялық орналасуына қарамастан, бұрынғы Кеңестік Одақтың елдерін батыс географтары Еуропа мен Азиядан бөлек ерекше аймақ ретінде қарастырады.

Өзен-сулары

Қала Елек өзеніне Қарғалы өзені құйып, оның аңғары 15 км дейін ұлғаятын жерінде орналасқан. Қаланың орталығымен Електің сол жақ тармағы Сазды өзені, солтүстік-батысымен Електің тағы бір тармағы — Жіңішке өзені ағып өтеді. Сазды өзені ірі сауда-саттық орындары орналасқан қала орталығынан ағып өтетіндіктен 2010 жылдан бастап өзен жағасын қалпына келтіру жұмыстары қолға алынды. Қаланың оңтүстік бөлігінде Тамды өзенінің төменгі тұсы орналасқан. Солтүстіктегі Заречный ауданының шетімен Қарғалының сол жақ тармағы Песчанка өзені ағып өтеді. Кірпішті ауданының батысымен Қарғалының оң жақ сағасы Бұтақ өзені ағып өтеді.

Қаладан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км қашықтықта ақтөбеліктер «Ақтөбе теңізі» деп атап кеткен, 1988 жылы іске қосылған, сыйымдылығы 245 млн м³ болатын Ақтөбе су қоймасы орналасқан. Оңтүстік-батысқа қарай 8 км қашықтықта қала тұрғындарының дәстүрлі демалыс орнына айналған Сазды су қоймасы орналасқан (1967 жылы салынған). Солтүстік-шығысқа қарай 60 км қашықтықта қала маңындағы ең үлкен қолдан жасалған су айдыны — сыйымдылығы 280 млн м³ тең Қарғалы су қоймасы орналасқан (1975 жылы салынған).

Климаты

Қала Еуразия құрлығының ішкі бөлігінде, мұхиттардан едәуір алшақтықта орналасқан, осының кесірінен қала климаты шұғыл континенталды болып келеді. Ауа райының шұғыл континенталдығы күн мен түн, қыс пен жаз арасындағы температураның айырмашылығында, Күн радиациясы мен құрғақшылықта көрініс табады.

Қыс мезгілінде қаланың ауа райы Исландия үстіндегі терең циклон (испандық минимум) мен Моңғолия үстіндегі қуатты азиялық антициклонның әсерінде болады. Бұның кесірінен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бағытталған үлкен бар градиенттері пайда болады.

Ақтөбедегі орташа жиынтық Күн радиациясы тәулігіне 108 ккал-ға тең, Күн сәулесі көлемінің орташа жылдық көрсеткіші — 2316 сағат.

Жазы ұзақ әрі ыстық. Жылына бес ай бойы күндізгі орташа температура 20 °С асып түседі. Қысы қоңыр салқын, жылымықтар болуы мүмкін. Ең қалың қар жамылғысы қараша айында байқалады (31 см). Ашық, бұлтты және жауын-шашынды күндердің жылдық саны — сәйкесінше 174, 148 және 43 күн. Орташа жылдық бұлттылық коэффициенті — 5,7 балл. Атмосфералық жауын-шашын ең көп түсетін ай — маусым (35 мм), ең аз түсетін ай — қыркүйек (19 мм).

  • Орташа жылдық температура — +5,3 C°
  • Орташа жылдық жел жылдамдығы — 2,4 м/с
  • Орташа жылдық ауа ылғалдылығы — 68 %
Ақтөбенің ауа райы
Көрсеткіш Қаң Ақп Нау Сәу Мам Мау Шіл Там Қыр Қаз Қар Жел Жыл
Абсолюттық максимум, °C 4,5 5,3 23,6 30,9 39,0 39,9 42,2 42,9 38,3 29,7 17,0 11,2 42,9
Орташа максимум, °C −8,1 −7,1 −0,4 13,3 22,0 28,2 29,9 28,3 21,7 12,1 0,7 −5,7 11,2
Орташа температура, °C −12,3 −11,9 −5,4 7,0 14,9 20,9 22,7 20,7 14,0 5,7 −3,2 −9,7 5,3
Орташа минимум, °C −16,5 −16,3 −9,8 1,4 7,9 13,4 15,6 13,5 7,4 0,6 −6,5 −13,6 −0,2
Абсолюттық минимум, °C −48,5 −45 −37 −18,9 −7,6 −0,9 4,1 0,7 −7,9 −26,3 −35 −41,5 −48,5
Жауын-шашын нормасы, мм 25 23 26 31 34 35 29 27 19 27 28 29 333
Дерекнама:. Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 2 мамыр 2015.

Экологиясы

Ақтөбе қаласы экологиялық жағдайы нашар қалалардың бірі. Қала аумағындағы ауа құрамында азот диоксиді мен формальдегидтің шамадан тыс мөлшері байқалған, ал хром қоспалары, ферроқорытпа зауыттары, Ақтөбе ТЭЦ секілді ірі өнеркәсіп мекемелері мен Кірпішті ауылының аймағында көрсеткіштер нормадан үш есе асып түскен екен.

2013 жылы сантарлық-эпидемиологиялық бақылау қала ауасын азот диоксиді, күкірт диоксиді, күкіртсутек және тағы да басқа заттарға тексергеннен кейін ауаны басты ластайтын себеп қаланың кәріз жүйесі екені анықталды. Кәріз жүйесіндегі күкіртсутектің үлесі 2—16 % жетуі мүмкін, оған қоса ағын судың құрамында сульфидтер көп. Осының кесірінен түнде және таңғы мезгілде қаланың бірнеше ауданының тұрғындары жағымсыз иістен қорлық көріп жүр. 2013 жылы қаладағы автокөлітер саны 178 мыңға жетті. Бұл да қала ауасының ластануына өз үлесін қосады.

Көп уақыт бойы қала маңымен ағып өтетін Елек өзені Алға химиялық зауытының бор қалдықтарымен және Ақтөбе хром қосындылары зауытының алты валентті хром қалдықтарымен ластанды, бұл өз кезегінде Жайық өзені мен Каспий теңізінің ластануына әкеліп соқтырды. Сонымен қатар «Ақбұлақ» акционерлік қоғамы ескірген тазарту құрылғыларының кесірінен Елек өзеніне жылына 10 млн м³ дұрыс тазартылмаған ағын су төгеді. Ағын судың белгіленген мөлшерден асқаны үшін «Ақбұлаққа» әкімшілік шаралар қолданылғанымен, жағдай оңалар емес.

Ежелгі замандарда

Бұл аймақта өмір сүрген ежелгі тайпалар мал шаруашылығымен айналысып, Солтүстік Қазақстанның тайпаларына жақын болған. Тікбұрышты және доғал қорымдардың ендік бағытталуының мысалы ретінде Ақтөбе маңындағы Сынтас және Бесоба қорымдарын келтіруге болады. Қала маңындағы далада қола дәуіріне жататын сақина тәріздес тас дуалдар мен қорғандар табылған. Ақтөбеге жанындағы Қарғалы өзенінің жағасында орта қола дәуіріне жататын бұйымдар табылған.

Ақтөбе бекінісінің қалануы

1869 жылдың мамыр айында Елек пен Қобда өзендерінің аралығына флигель-адъютант граф фон Борг басқарған екі рота жаяу әскер, жүз казак және 14 зеңбіректен тұратын жасақ аттанды. Әскери губернатор Лев Баллюзектің талабымен15 (28) мамыр күні Елек пен Қарғалы өзендерінің қосылатын жеріндегі екі төбенің үстінде Ақтөбе (орыс.Ак-Тюбе) бекінісінің негізі қаланды. Қарауыл алаңы, гауптвахта, қару-жарақ қоймасы, азық-түлік пен оқ-дәрі сақталатын жертөле салынды.

Ақтөбе аумағы Баллюзек өзінің есептемелерінде «сенімсіз» деп сипаттаған табын руынан шыққан Арынғазиевтердің қарамағында болды. Баллюзек жергілікті тұрғындардың бағыныштылығын атап өткеніне қарамастан, орыс жасақтары келгеннен кейін олардың көп бөлігі көршілес Орал облысына көшіп кетті. Қалған қазақтардың арасынде тек Арынғазиев әулетінің сұлтандары мен казактардан жеңіліс тапқаннан кейін қарсыласуды доғарған Айжарық би Бекбауұлының көтерілісшілер жасағы болды.

Ақтөбе туралы алғашқы деректер 1871 жылға жатады:

Оренбургская Духовная Консисторiя сообщаетъ къ свѣдѣнiю, что въ оренбургской епархiи, съ разрѣшенiя начальства, производятся нынѣ слѣдующiя постройки: 1. церкви — а) каменныя въ <…> укрѣпленiи Акъ-Тюбя Тургайской области (отъ 14 января 1871 года — на средства жителей).

Алғашқы онжылдықтарда қоныстың тұрмысы көшпенді мал шаруашылығымен айналысаты қазақтармен тығыз байланыста болды. Қаланың алғашқы бас жоспары 1874 жылы әзір болды. Елді мекен бірнеше аудандарға бөлінді: Құрмыш, Татар слободасы, Оторвановка. Ең алғашқы көшелер Гарнизонная, Крепостная, Оренбургская, Илецкая және Георгиевская деп аталды.

Уездік қала дәрежесінде

1891 жылдың 25 наурызында шыққан «Далалық облыстарды басқару туралы ережеге» сәйкес, Ақтөбе Қостанай секілді Ресей империясының Торғай облысының уездік қалаларының бірі болып бекітілді.

Бастапқы уақытта тез дамымағанымен, Ақтөбе қаласы бірқалыпты өсу қарқынын сақтап, Қостанай секілді құлдырау мен халық санының азаюына душар болған жоқ. 1886 жылдың шілдесіне қарай қаладағы аулалардың саны 177 жетті, бірақ 1891—1892 жылғы ашаршылықтың кесірінен біраз тұрғын қаладан босып кетті. 1893 жылдан бастап халық саны қайтадан өсе бастады. 1895 жылы тұрғындар саны 2263 адамға жетті, оның 1041 православ христиандар, 202 мұсылман болды. 1896 жылы қалаға Кіші Ресейдің губернияларынан 100-ге таман отбасы көшіп келді.

1902 жылы қала арқылы Орынбор мен Ташкент арасын жалғастырған Ташкент темір жолы өтіп, Ақтөбе экономикасының әрі қарай дамуына әсер етті. 1905—1907 жылдары қалада бірнеше рет қара халықтың наразылық шерулері мен ереуілдер ұйымдастырылды.

Азаматтық соғыс кезінде

Ақтөбе 1918—1919 жылдардағы Азаматтық соғыс кезінде Торғай өлкесінің революциялық күштерінің орталығы болды. 1918 жылдың 8 (21) қаңтарында қалада Кеңес өкіметі орнады. Сол жылдың шілде айында Колчак армиясының Түркістанға жолын жауып тастаған Ақтөбе фронты ашылды, бірақ 1919 жылдың сәуір айында Зиновьев пен Фрунзе қызылдарға кері шегінуге бұйрық беріп, аздан кейін қала ақтардың қоластына өтті.

1919 жылдың 1 қыркүйегінде Всесвятский ауылы жағынан (қаланың оңтүстік-батысы) қызылдардың Оңтүстік армияның уақытша базасына айналған Ақтөбе қаласына шабуылы басталды. Қалаға зеңбіректерден оқ жаудырылды; аспанан қызылдардың аэропланы бомбалар лақтыра бастады. Үлкен дүрбелең басталды. Тұрғындар оңтүстік-батыс бағытында қаланы тастай жөнеліп еді, алайда тез арада жетіп үлгерген қызылдардың атты әскері қашқындардың бір бөлігін қоршап үлгерді. Тым-тырақай қашқан әскердің ешқандай қарсылық көрсетуге шамасы болмады. 2 қыркүйек күні Ақтөбе қызылдардың қоластына өтті.

Кеңес дәуірінде

1930-шы жылдар, Карл Либкнехт көшесі
1942 жылдың мамыры, жұмысшы әйелдер тасымалдаушыға көмір лақтыруда

1920—1925 жылдары Ақтөбе қаласы Ресей КФСР-ның Қырғыз АСКР-ы құрамында болды, 1925 жылы Қазақ АКСР-ның қарамағына өтті, 1936 жылы Ресей КФСР-ның құрамынан бөлініп шыққан Қазақ КСР-на қосылды. Кеңес дәуірінде Ақтөбе қаласы Ақтөбе губерниясы (1921—1928), Ақтөбе ауданы (1921—1922, 1928—1933, 1970—1997), Ақтөбе уезі (1922—1928), Ақтөбе округы (1928—1930) және Ақтөбе облысы (1932 жылдан бастап) сияқты бірнеше әкімшілік-территориалды бірліктердің орталығы болды.

Қазан төңкерісінен кейін Ақтөбе қарқынды дами бастады. 1932 жылдың 10 наурызында қала Қазақ КСР-ның жаңадан құрылған Ақтөбе облысының орталығына айналды. Осыдан кейін қалада ұзындығы 10,5 км болатын алғашқы су құбыры жүргізілді, 25 су колонкасы орнатылды. Облыс орталығы ретіндегі алғашқы онжылдықта қалада 2 электр станциясы салынды, көшелерде 250 жарықтандыру құрылғысы орнатылды. Қаланы жасылдандыру жұмыстары атқарылды, жаяу жүргіншілерге арналған алғашқы жолдар пайда болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ақтөбеде 312-ші атқыштар дивизиясы] 101-ші ұлттық атқыштар бригадасы, 129-шы миномет полкы және тағы да басқа әскери жасақтар құрылды. 312-ші атқыштар дивизиясының 11 мың адамының 9,5 мыңы соғыс майданында қаза тапты. Дивизия командирі Александр Наумов «Ақтөбе қаласының құрметті азаматы» атағының бірінші иегері болды. 29 ақтөбелік Кеңес Одағы батыры атанды.

Соғыс кезінде Кеңес Одағының жау басып алған қалаларынан көшірілген кейбір кәсіпорындар Ақтөбеге жөнелтілді. 1941 жылдың тамызында қалаға Запорожьеден ферроқорытпа зауытының жабдықтары келді. Мәскеуден «Электросчетчик» кәсіпорынының, Мәскеу рентген зауытының, № 14 жүн тоқу фабрикасының және тағы да басқа кәсіпорындардың жабдықтары көшірілді.

1940—1960 жылдары ферроқорытпа және хром қосындылары, рентген аппаратурасы және ауыл шаруашылық машиналары зауыттары; ет және сүт комбинаттары; трикотаж, жиһаз және тігін фабрикалары секілді ірі өнеркәсіп мекемелері ашылды. 1962 жылдың 3 мамырында орталығы Ақтөбе қаласында орналасқан, құрамына Ақтөбе, Орал және Гурьев облыстары кіретін Батыс Қазақстан өлкесі құрылды. 1964 жылдың 1 желтоқсанында Батыс Қазақстан өлкесі таратылды. 1977 жылы қала Батыс Қазақстан темір жолының орталығы боп тағайындалды.

Кеңес дәуірінде көптеген кәсіпорындары бар индустриалды қалаға айналды, өнеркәсіп пен мәдениеттің аймақтық орталығы болды, және бүгінгі таңда да осындай болып қала береді.

Тәуелсіз Қазақстан дәуірі

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстандағы экономикалық белсенділік Қарағанды мен Шымкент сияқты өнеркәсіп орталықтарынан елдің батысындағы мұнайлы облыстардың орталықтарына (Ақтөбе, Ақтау, Атырау) ауысты.

Қазақстанға депортацияланған халықтардың өкілдері мен республикаға 1970—1980-ші жылдары Кеңес Одағының басқа республикаларынан келген мамандардың эмиграциясының кесірінен 1990-шы жылдардың соңы мен 2000-шы жылдардың бастапқы кезеңінде қаладағы халық санының азаюы байқалды.

2000-шы жылдары қаладағы құрылыс саласында үлкен серпіліс орын алды: құрылыстың қарқыны бойынша Ақтөбе қаласы мен облысы ел ордасы Астанадан асып түсті. 2005 жылы 137,1 мың м² тұрғын үй енгізу жоспарланғанымен, жылдың қорытындысы бойынша 289 773 м² тұрғын үй тұрғызылғаны белгілі болды. Жеке құрылыс көрсеткіші жоспарланған мөлшерден бес есе асып түсті. Жалпы алғанда 2005 жылы 2004 жылға қарағанда 2,8 есе артық тұрғын үй қолданысқа берілген екен.

2007—2008 жылғы қаржылық дағдарыс пен оның артынан ұласқан Дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың салдарынан Ақтөбедегі жылжымайтын мүлік пен жалға алу құны күрт төмендеп кетті. Қала ішіндегі жер телімдерінің бағасы 30 % кеміді. Қала тұрғындарының жалақы мөлшері төмендеді, кейбір кәсіпорындар медициналық сақтандыруға бөлінетін қаражатты азайтты, тұрмыстық техника мен электроникаға сұраныс азайды. Ақтөбе әуежайындағы жолаушылар тасымалы 13 % бәсеңдеді, ұлттық валюта девальвациясының кесірінен қала автосалондарындағы автокөлік сатылуы кеміді.

2010-шы жылдар Батыс Қазақстандағы діни экстремизмнің өршуімен сипатталады. 2011 жылдың 17 мамыр күні Ақтөбе қаласының 25 жасар тұрғыны Рахымжан Мақатов Ұлттық қауіпсіздік Комитетінің жергілікті Департаментінің алдында жарылыс ұйымдастырып, оның салдарынан өзі қайтыс болды, бірнеше адам жарақттанды. Бір айдан астам уақыт өткен соң, 26 маусым күні қалада тәртіп сақшылары мен қылмыстық іс бойынша күдіктілер арасында қарулы қақтығыс орын алды. Бұл оқиғаларды жұртшылық Темір ауданында бірнеше полиция қызметшілерін қасақана өлтірген діни экстремистердің тобымен байланыстырды. Аз уақыттан кейін қаланың шет ауданындарының бірінде құрылысы аяқталмаған үйдің ішіндегі жарылыстың салдарынан үш адам қаза тапты. Қаза тапқандардың біреуі Ақтөбе облысының Ішкі істер Департаментінің экстремизмге қарсы күресетін басқармасының жедел уәкілі болып шықты.

Қала халқының саны 2030 жылға дейін 625 мың адамға, 2040 жылы 1 млн адамға жетеді деп жоспарланып отыр. Бұған дейін қаланың аумағы 29 739 га-дан 72 965 га-ға шейін ұлғаюы тиіс (2003 жылғы бас жоспар бойынша 42 847 га болуы керек еді). Жеке тұрғын үй құрылысы шектетіледі, жаңа бас жоспар бойынша қалада негізінен көпқабатты көп пәтерлі тұрғын үйлер тұрғызылатын болады. Ақтөбе «жаңа» және «ескі қала» болып бөлінетін Қазақстанның жалғыз қаласы. Осы бөліктердің арасын жалғау үшін қаланың Мәскеу ауданында сәйкес инфрақұрылымы бар көпқабатты тұрғын үй массивтерін тұрғызып, қаланы біріктіретін орталыққа айналдыру жоспарланып отыр.

Қала әкімдігі және жергілікті өзін-өзі басқару

Ақтөбе қаласының әкімдігі қала аумағы мен оның қарамағында орналасқан бес ауылдық округтегі атқарушы өкімет қызметін атқарады. Қала әкімшілігінің күйі мен мәртебесі «Ақтөбе қаласы әкімінің аппараты» ережесімен реттеледі. Әкімшілікті 2001 жылдың 23 қаңтарында күшіне енген «Қазақстан Республикасындағы жергiлiктi мемлекеттiк басқару және өзін-өзі басқару» заңына сәйкес Ақтөбе облысының әкімі тағайындайтын қала әкімі басқарады. Қала әкімі қызметін алғашқы боп Елеусін Наурызбайұлы Сағындықов 1996—2002 жылдары атқарды. 2012 жылдың 17 ақпанында қала әкімі болып Ерхан Болатжанұлы Омаров тағайындалды.

Ақтөбе қаласы Мәслихатының депутаттары қала тұрғындарымен сайланатын жергілікті өкілдік орган қызметін атқарады. 1994 жылдың 24 наурызында Мәслихаттың I шақырылымның 1-ші сессиясы өтті. Алғашқыда мәслихат 43 депутаттан тұрды, мәслихат хатшысы боп Петр Георгиевич Лащенов сайланды. Кейінгі шақырылымдардардағы депутаттардың саны 23 дейін азайды. Соңғы V шақырылымның 1-ші сессиясы 2012 жылдың 20 қаңтарында өткізілді. Қазіргі таңда қалалық Мәслихат хатшысы қызметін Сұлупан Панақызы Шынтасова атқарып жүр.

Қала бюджеті

2015 жылы қала бюджетінің кіріс деңгейі 39,55 млрд теңге (213 млн АҚШ доллары), шығын мөлшері 43,08 млрд теңге (231,9 млн доллар) деп белгіленген.

Ақтөбе бюджетінің негізгі табыс көздеріне салық түсімдері (23,7 млрд теңге), трансферт түсімдері (16,1 млрд теңге), салықтық емес түсімдер (2,3 млрд теңге) жәненегізгі капиталды сатудан түскен қаражаттар (2,1 млрд теңге) жатады. Негізгі шығыс баптарына білім беру жүйесі (16,9 млрд теңге), тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық (11,5 млрд теңге), трансферттер (7,2 млрд теңге), транспорт пен байланыс (5,5 млрд теңге), қарыздарды өтеу (1,9 млрд теңге), әлеуметтік көмек пен қамсыздандыру (1,37 млрд теңге) жатады.

Ақтөбе облысының ірі салық төлеушілерінің қатарына негізінен мұнай және газ өндіретін компаниялар кіреді, бірақ олардың арасында Ақтөбе қаласында негізделген бірнеше мекеме де бар: «Ақтөбе хром қосындылары зауыты» АҚ, «Анвар» ЖШС (супермаркеттер мен дүкендер желісі), «Кабиев и К» ЖШС (супер- және гипермаркеттер желісі) және т. б.

Қала аудандары

Қала Ақтөбе төбесінің етегінде орыналасып, темір жол станциясының маңында шоғырланған «Ескі қала» деп аталатын және солтүстік-батыста орналасқан, әкімшілік ғимараттар мен сауда орталықтары орналасқан Әбілқайыр хан даңғылының бойында шоғырланған «Жаңа қала» деп аталатын екі негізгі ауданнан құралған.

Ескі қаланың аудандарына Құрмыш, Мәскеу (Москва), Татар слободасы (Татарка) және Оторвановка аудандары жатады. Қаланың ескі бөлігі негізінен бір қабатты жеке тұрғын үйлерден тұрады, арасында Ресей империясы заманында тұрғызылған ғимараттар кездеседі. Жаңа қаланың аудандарына Шанхай (Шаңқай), Сазды, Болашақ, Кең Дала аудандары мен мөлтек аудандар жатады.

Аты аталған аудандардан бөлек Жилгородок (Тұрғындар қалашығы), Авиагородок, Сельмаш, Заречный, Қарғалы (Жилянка), Кірпішті (Кирпичный), Жаңақоныс (Новый), Ақжар, Бауырластар, 41-ші разъезд және т. б. аудандар бар. 2000-шы жылдардан бастап қала аумағында 30 астам жаңа аудан пайда болды. 2012 жылдан бастап 5 мөлтек ауданнан құралған, тұрғындар саны болашақта 260 мың адамға жетуі мүмкін Нұр Ақтөбе (бұрынғы Актобе-Сити) ауданының құрылысы жүріп жатыр.

Халқының ұлттық құрамы сан алуан. Қазақтардың үлестік құрамы — 76,30 %. Біршама орыстар (16,89 %), сонымен қатар украиндар (2,68 %), татарлар (1,53 %), немістер (0,60 %), корейлер (0,28 %), әзірбайжандар (0,20 %), өзбектер (0,17 %), басқалар (1,35 %) халықтар тұрады. (2015 жылдың 1 Қазаны бойынша).

Қала әкімшілігіне 367 220 саны бар Ақтөбе қаласынан басқан тағы да 5 селолық округтер кіреді. (Благодарның, Қарғалы, Құрайлы, Новый, Сазды)) жалпы алғанда 22 ауданға ие, сол аудандардағы адам саны 48 368 адам (2012 жылдың 1 Қаңтары бойынша). Қала әкімшілігіне тәуелді территорияда барлығы 415 588 халық тұрады.

Қазіргі уақытта халық саны бойынша Ақтөбе облысында бірінші орын алады және Қазақстандығы төртінші қала болып келеді (Алматы, Астана, Шымкент-тен кейінгі).

Халық санының жылдам өсуіне байланысты үкімет қаланың әлеуметтік-экономикалық даму жобасын әзірледі. Ақтөбе қаласының миллион халқы бар мәртебесін алу үшін бағытталған бас жобасын ретке келтіру жұмыстары жүріп жатыр.. Проекттіні жүзеге асыру 2011 жыл мен 2040 жыл аралығына есептеліп отыр.

Ақтөбе қаласы халқының саны

1926 1939 1959 1970 1979 1987 1989 1991 1999 2004 2005
20 861 48 749 96 680 149 914 190 569 248 000 253 532 265 300 253 088 249 759 253 952
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
258 014 262 830 268 644 345 687 348 956 361 174 367 391 371 357 377 752 387 807 397 572
  1. (JPEG). Тексерілді, 4 мамыр 2015.
  2. (1929). Тексерілді, 6 мамыр 2015.
  3. . — Қазинформ, 27.06.2011.
  4. (қаз.). www.kazakh.people.com.cn (2011.05.19). Тексерілді, 6 мамыр 2015.
  5. (қаз.). www.elarna.com (2015.05.05). Тексерілді, 6 мамыр 2015.
  6. (11 наурыз 1999). Тексерілді, 24 шілде 2015.
  7. Росреестр о наименовании некоторых административных единиц в Казахстане, Эстонии, Франции и Абхазии
  8. В. В. Мунтаниол Мой город на белом холме // Т. 2.
  9. Изъ давней хроники Бѣловершинска // Актюбинский городской вѣстник. — Культура, 17 желтоқсан 1913. — № 5. — б. 5—8.
  10. Гүлсім Назарбаева . — 8 сәуір 2010.
  11. , Meta.kz (13 тамыз 2009). Тексерілді 4 мамырдың 2015.
  12. . Официальный сайт Акимата Актюбинской области (28.03.2013). Тексерілді, 23 сәуір 2015.
  13. — Penguin, 2013. — P. 214. — 408 p. — ISBN 9781465421180.
  14. Казахская ССР / О. Р. Назаревский — Государственное издательство географической литературы, 1957. — Б. 659. — 733 б.
  15. Топонимика Казахстана, 2010, б. 79
  16. — Государственное научно-техническое издательство литературы по геологии и охране недр, 1974. — Б. 66.
  17. Альмира Әлішбаева // Диапазон. — 24.04.2013.
  18. Государственная плановая коммиссия КазССР . — 1969. — б. 47.
  19. Государственная плановая коммиссия КазССР — 1980. — Б. 34.
  20. / М. К. Қозыбаев — Главная редакция Казахской Советской энциклопедии, 1988. — Б. 63. — 607 б. — ISBN 9785898000028.
  21. . — Kub.kz, 28 ақпан 2010.
  22. . — Gazeta.kz.
  23. Альмира Әлішбаева // Диапазон. — 16.10.2013.
  24. . — Forbes Қазақстан, 13 ақпан 2014.
  25. Ярослав Дробинин // Диапазон. — 28.05.2014.
  26. Ежегодно в приток Уралa Актобе сбрасывает 10 млн кубометров нечистот. — Forbes Казахстан.
  27. Михаил Гатауллин // Диапазон. — 29.10.2014.
  28. История Казахской ССР, 1977, б. 246—248
  29. История Казахской ССР, 1977, б. 148—149
  30. Большая советская энциклопедия / С. И. Вавилов — Государственное научное издательство, 1950. — Т. 2. — Б. .
  31. А. В. Родомакин — Наука, 1967. — Б. 46. — 147 б.
  32. Эрик Әубәкіров . — Алматы - 17.05.2014 ж.. — № 84 (17923).
  33. Фёдор Тарасенко // Город. Годы. Люди. Жизнь — 2001.
  34. . — 1 ақпан 1873. — № 3. — б. 100—101.
  35. Переселенцы-арендаторы Тургайской области, 1897, б. 1
  36. Переселенцы-арендаторы Тургайской области, 1897, б. 17
  37. // Большая советская энциклопедия — Мәскеу: Советская энциклопедия, 1969—1978.
  38. — Государственное издательство сельскохозяйственной литературы, 1969. — Б. 111.
  39. Фёдор Тарасенко // Город. Годы. Люди. Жизнь — 2001.
  40. Голодный поход Оренбургской арміи, 1921, б. 2
  41. А. Я. Сошников — Военное издательство, 1984. — Б. 117. — 317 б.
  42. Қала 1891 жылдан бастап Ақтөбе уезі 1921 жылы жойылғанға шейін оның орталығы болды. 1922 жылы бұл уез Ақтөбе губерниясының құрамында қалпына келтірілді.
  43. Казахская ССР: экономико-географическая характеристика, 1957, б. 660
  44. Айнұр Мақсатқызы .
  45. Казахстан. Национальная энциклопедия, 2004, б. 156
  46. — Изд-во Академии наук Казахской ССР, 1981. — Б. 52—54.
  47. Казахская ССР: экономико-географическая характеристика, 1957, б. 659—662
  48. Marat Terterov — GMB Publishing Ltd, 2004. — P. 9. — 390 p. — (Doing Business With Series). — ISBN 9781905050598.
  49. Светлана Пашкова // Мегаполис. — 30.01.2006.
  50. Альмира Әлішбаева . — 09.04.2009.
  51. // Уральская Неделя. — ИА Новости-Казахстан, 25.11.2013.
  52. , КТК. Тексерілді 15 желтоқсанның 2014.
  53. Алиса Маринец . — 01.08.2011.
  54. . Ақтөбе әкімдігінің ресми сайты (14 сәуір 2014). Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 23 сәуір 2015.
  55. Сергей Железняк // Эврика. — 16 сәуір 2014. — № 16.
  56. . Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты (22 желтоқсан 2013). Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 13 сәуір 2015.
  57. . Ақтөбе қаласы әкімдігінің ресми сайты (18.12.2013). Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 7 наурыз 2015.
  58. Шинтасова С. П. . Ақтөбе қаласы мәслихатының ресми сайты (2014). Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 20 сәуір 2015.
  59. . Ақтөбе қаласы мәслихатының ресми сайты. Басты дереккөзінен 2 мамыр 2015. Тексерілді, 20 сәуір 2015.
  60. 1 АҚШ доллары = 185,8 теңге, 26.04.2015. Бұдан әрі қарай валюта бағамы көрсетілген жылға сәйкес келтіріледі.
  61. . Республикалық құқықтық ақпарат орталығы (23 желтоқсан 2014). — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық мәслихатының 2014 жылғы 23 желтоқсандағы № 282 шешімі. Ақтөбе облысының Әділет департаментінде 2015 жылғы 20 қаңтарда № 4170 болып тіркелді.
  62. . — Қазинформ, 15 қаңтар 2015.
  63. О. Р. Назаревский Актюбинск // .
  64. Paul Brummell, 2008, p. 279
  65. // Диапазон. — 05.12.2012.
  66. Мейрамгүл Рахатқызы . — Ақтөбе.
  67. (ағыл.). pop-stat.mashke.org. Тексерілді, 29 наурыз 2016.
  • История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней в пяти томыах / А. Н. Нусупбеков (гл. ред.) и др. — Алма-Ата: Наука, 1977. — Т. 1. — 579 б.
  • Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник — Алма-Ата: Аруна Ltd., 2010. — 816 б. — ISBN 9965-26-330-2.
  • Казахстан. Национальная энциклопедия — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2004. — ISBN 9965-9389-9-7.
  • А. А. Кауфман — СПб: Типография В. Безобразова и Комп., 1897.
  • И. Еловскій — Пекин: Типография Успенского монастыря при Русской Духовной миссии, 1921.
  • Энциклопедия «Актобе» / Под ред. М. К. Тажибаева — Актобе: Отандастар-Полиграфия, 2002. — 786 б. —10000 таралым. — ISBN 5-628-02641-7.
  • Известные имена / Сост. Е. Ж. Курманбеков — Актобе: ОАО «Полиграфия», 1999. — 270 б. — ISBN 5-7667-9244-1.
  • Paul Brummell — Bradt Travel Guides, 2008. — 408 p. — ISBN 9781841622347.
  • Мурзатаева М. . — ЗКГУ им. М. Утемисова, 2014.
  • Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла — Астана, 2011 Т. 1.
  • — Астана, 2011 Т. 2.
  • Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 жыла — Астана, 2011 Т. 3.
  • Н. И. Журин — Казахстан, 1969. — 206 б.
  • Институт географии (Академия наук СССР) / Ред.: О. Р. Назаревский — Государственное издательство географической литературы, 1957. — 733 б.
  • Б. С. Каррыев, М. Б. Айдарханов, Е. К. Балафанов — Алма-Ата: SIBIS, 2006. — 403 б. — ISBN 9789965952821.

Ақтөбе
Ақтөбе, Батыс, Қазақстандағы, қала, облысының, әкімшілік, орталығы, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Басқа, мағыналар, үшін, айрық, деген, бетті, қараңыз, ҚалаЕлтаңбасыӘкімшілігіЕл, Қазақстан, ҚазақстанСтатусыоблыс, орталығыОблысы, облысыӘкіміШахаров, Асхат, БерлешевичТар. Aktobe Batys Қazakstandagy kala Aktobe oblysynyn әkimshilik ortalygy Til Bakylau Өndeu Baska magynalar үshin Aktobe ajryk degen betti karanyz ҚalaAktobeEltanbasyӘkimshiligiEl Қazakstan ҚazakstanStatusyoblys ortalygyOblysyAktobe oblysyӘkimiShaharov Ashat BerleshevichTarihy men geografiyasyKoordinattary50 18 s e 57 10 sh b 50 300 s e 57 167 sh b 50 300 57 167 G O Ya Koordinattar 50 18 s e 57 10 sh b 50 300 s e 57 167 sh b 50 300 57 167 G O Ya Қurylgan uakyty1869Қala statusy1891Zher aumagy297 39 km Ortalygynyn biiktigi225 mKlimatykontinentaldyUakyt beldeuiUTC 5 00TurgyndaryTurgyny497 381 1 adam 2019 Tygyzdygy1304 adam km Etnohoronimaktobelik aktobelikterSandyk identifikatorlaryTelefon kody 7 7132Poshta indeksteri030000 030021Avtomobil kody04akimataktobe gov kz kaz orys AktobeOrtakkordagy sanaty Aktobe Aktobe tyndau Batys Қazakstandagy kala Aktobe oblysy men Aktobe kalalyk әkimshiliginin ortalygy Aktobe Қazakstannyn batysynda Aktobe oblysynyn soltүstik boliginde ornalaskan Қala audany 297 39 km 1997 zhyly kala әkimshiliginin kuzyryna buryngy Aktobe audanynyn aumagy otti Қuramyna Aktobe kalasy men korshiles bes auyldyk okrug engen zhana әkimshilik aumaktyk kurylymnyn audany 2 338 km ten boldy Қalanyn ishimen Elek ozeni men onyn tarmaktary agyp otedi zhakyn manda Aktobe zhәne Sazdy su kojmalary ornalaskan Euraziya kurlygynyn ishki boliginde muhittardan kashyk ornalaskandyktan kala klimaty kontinentaldy bolyp keledi Aktobe Қazakstan kalalarynyn arasynda halyk sany bojynsha tortinshi orynda ornalaskan Batys Қazakstan onirinin en iri kalasy Halyk sany 497 381 adam 1 kazan 2019 2 Aktobede koptegen ult okilderi omir sүredi Sany zhagynan en kop taralgan ulttarga kazaktar 76 3 men orystar 16 89 zhatady Negizgi dini toptar musylmandar men hristiandar Қala әkimshiligine bagynyshty bes auyldyk okrugte 51 508 adam omir sүredi Bolashakta 1 3 mln adamdy syjdyruga tiis kalyptasyp zhatkan Aktobe aglomeraciyasynyn kuramyna Aktobe manyndagy ondagan eldi meken kiredi Қalanyn negizi Resej imperiyasynyn karuly zhasagymen Aktobe bekinisi orys Ak Tyube retinde Elek ozeninin sol zhagalauynda on zhagynan Қargaly ozeni kuyatyn tusynda kalandy 1891 zhyldyn 25 nauryzynda Aktobe Torgaj oblysynyn kuramyndagy uezdik kala mәrtebesin ielenip oryssha atauy Aktyubinsk bolyp ozgertildi Azamattyk sogys kezinde Aktobe Torgaj onirinin revolyuciyalyk kүshterinin ortalygyna ajnaldy Қala kezekpen aktar men bolshevikterdin kolyna otti 1919 zhyly kalada birzholata kenes okimeti ornady 1921 zhyldan bastap Aktobe guberniyasynyn әkimshilik ortalygy 1928 zhyly Aktobe guberniyasy taratylgannan kejin Aktobe okruginin ortalygy 1932 zhyldan bastap zhanadan kurylgan Aktobe oblysynyn әkimshilik ortalygy Bүkil onir turgyndary sekildi aktobelikter 1920 shy zhәne 1930 shy zhyldary oryn algan asharshylyktan zhapa shekti Ұly Otan sogysy zhyldary kalada birneshe әskeri zhasaktar kurylyp zhau basyp algan ajmaktardyn kәsiporyndary osynda koshirildi 1991 zhyly KSRO ydyragannan bastap Aktobe tәuelsiz Қazakstan Respublikasynyn kuramyndagy Aktobe oblysynyn ortalygy Қazirgi tanda himiya tamak zhәne zhenil onerkәsibi damygan Aktobe kalasy Қazakstannyn iri industriya zhәne mәdeniet ortalyktarynyn biri Mazmuny 1 Atauy rәmizderi 1 1 Atauy 1 2 Tanbasy 2 Fizikalyk zhәne geografiyalyk sipattama 2 1 Geografiyalyk ornalasuy 2 2 Aziya men Europa shekarasy 2 3 Өzen sulary 2 4 Klimaty 2 5 Ekologiyasy 3 Tarihy 3 1 Ezhelgi zamandarda 3 2 Aktobe bekinisinin kalanuy 3 3 Uezdik kala dәrezhesinde 3 4 Azamattyk sogys kezinde 3 5 Kenes dәuirinde 3 6 Tәuelsiz Қazakstan dәuiri 4 Әkimshilik zhәne territorialdyk kurylymy 4 1 Қala әkimdigi zhәne zhergilikti ozin ozi baskaru 4 2 Қala byudzheti 4 3 Қala audandary 5 Halky 6 Derekkozder 7 Pajdalanylgan әdebietAtauy rәmizderi ӨndeuAtauy Өndeu Қala atauynyn kazirgi zhazyluy 1940 zhyly kirillica negizinde zhasalgan әlipbi kabyldangan kezden bastap koldanysta 1929 1940 zhyldary kala atauy latyn әripterine negizdelgen kazak әlipbiimen Aqtɵbe dep 3 odan buryn arab parsy әripterin koldangan әlipbimen اقتوبە dep zhazylgan 4 Қytaj zhәne Tayau Shygystagy kazaktarga arnap shygarylatyn basylymdarda kala atauynyn arab әripterimen zhazylatyn nuskasy әli kүnge shejin koldanylady 5 6 7 1891 zhyly Aktobe bekinisi Ak Tyube Resej imperiyasynyn uezdik kalalarynyn birine ajnalgannan bastap 1999 zhylga dejin kalanyn orys tilindegi atauy Aktyu binsk Aktyubinsk tүrinde zhazylyp keldi 1999 zhyldyn 11 nauryzynda zhariyalangan Қazakstan Respublikasynyn prezidenti Nursultan Nazarbaevtin kaulysyna sәjkes kala atauynyn oryssha transkripciyasy Aktobe bolyp ozgertildi 8 Bul kauly Til turaly zannyn eldi mekenderdin dәstүrli tarihi kalyptaskan kazaksha ataulary baska tilderde transliteraciya erezhelerine sәjkes beriluge tiis degen tusyna sәjkes keledi Orys tilindegi zhana atau Resejdin memlekettik tirkeu kadastr zhәne kartografiya Fedaraldyk kyzmetimen resmi tүrde mojyndaldy 9 Қala atauy kone tүrki tilindegi aq ak zhәne topu tobe sozderinen kuralgan Bul atau orys tilinde belyj holm magynasyn bildirgendikten kejde Aktobeni oryssha Gorod na belom holme 10 nemese Belovershinsk 11 dep te atajdy Aktobe zhәne osygan uksas eldi meken ataulary Қazakstannan baska elderde de ken taralgan Ahtuba Aktyuba Aktepa Ak Tappe Akdepe Tanbasy Өndeu Aktobenin en algash tanbasy avtory S T Simonov 1968 zhyldyn 18 karasha kүni bekitildi 20 zhyl otken son 1988 zhyldyn 24 zheltoksanynda halyk deputattarynyn kalalyk Kenesi suretshi M F Lucinnyn zhobasy bojynsha zhana tanbany kabyldady 1998 zhyly alda kele zhatkan Aktobe kalasynyn 130 zhyldyk merejtojynyn karsanynda kala әkimshiligi zhana eltanbaga sajys zhariyalady Қuramyna galymdar arhitektorlar zhәne bukaralyk akparattyk kuraldar okilderi kirgen zhyuri 50 zhumystyn arasynan үzdik dep aktobelik suretshi Қazakstan suretshiler Odagynyn mүshesi Sagyntaj Әlimbetovtyn eskizin tandady Tanba resmi tүrde 1998 zhyldyn 24 shilde kүni kalalyk Mәslihattyn 23 sessiyasynda kabyldandy Aktobe eltanbasy mәngiliktin nyshany bolyp sanalatyn dongelek pishininde zhasalgan Қala atauy tazalyk pen kasiettilikti bildiretin ak tүspen zhazylgan kok tүsti oyu ornek tabigattagy sudyn mәngilik kozgalysyn kyzyl tүsti oyu ornekter kyzgaldaktardy bildiredi kyzgaldak Aktobenin bejresmi simvoly 12 13 Eltanbanyn nak ortasynda bүrkit basty arystan deneli arkasynda kanaty bar makulyk grifon bejnelengen 14 Fizikalyk zhәne geografiyalyk sipattama ӨndeuGeografiyalyk ornalasuy Өndeu Қalanyn geografiyalyk koordinattary 50 16 00 s e 57 13 00 sh b 50 26667 s e 57 21667 sh b 50 26667 57 21667 G O Ya 15 Uakyt beldeui UTC 05 00 Қala Aktobe oblysynyn soltүstik boliginde Zhajyk sagasy Elek ozeninin zhagalauynda Қargaly ozeni kelip kuyatyn tusynda 16 teniz dengejinen biiktigi 250 400 m zhazyktyk bolyp keletin Oral asty platosynyn ortalyk boliginde ornalaskan 17 Aziya men Europa shekarasy Өndeu Қazirgi tanda Europa men Aziya arasyndagy shekarany nakty belgileu dauly mәselelerdin biri bolyp tabylady Bul kurlyktardyn shekarasyn Zhajyk ozeni arkyly zhүrgizetin bolsak Aktobe Aziyada ornalaskan kala bolyp shygady Birak geograftardyn arasynda en ken taralgan pikir bojynsha Europa men Aziyanyn shekarasy Kaspij tenizinin soltүstik zhagalauymen Zhem ozenin bojlaj zhәne әri karaj Mugalzhar taulary arkyly otedi eken Bugan pikirge sәjkes Aktobe Europada ornalaskan kalalardyn kataryna zhatady Birak geografiyalyk ornalasuyna karamastan buryngy Kenestik Odaktyn elderin batys geograftary Europa men Aziyadan bolek erekshe ajmak retinde karastyrady Өzen sulary Өndeu Қala Elek ozenine Қargaly ozeni kujyp onyn angary 15 km dejin ulgayatyn zherinde ornalaskan 18 Қalanyn ortalygymen Elektin sol zhak tarmagy Sazdy ozeni soltүstik batysymen Elektin tagy bir tarmagy Zhinishke ozeni agyp otedi Sazdy ozeni iri sauda sattyk oryndary ornalaskan kala ortalygynan agyp otetindikten 2010 zhyldan bastap ozen zhagasyn kalpyna keltiru zhumystary kolga alyndy Қalanyn ontүstik boliginde Tamdy ozeninin tomengi tusy ornalaskan Soltүstiktegi Zarechnyj audanynyn shetimen Қargalynyn sol zhak tarmagy Peschanka ozeni agyp otedi Kirpishti audanynyn batysymen Қargalynyn on zhak sagasy Butak ozeni agyp otedi Қaladan ontүstik shygyska karaj 10 km kashyktykta aktobelikter Aktobe tenizi dep atap ketken 1988 zhyly iske kosylgan syjymdylygy 245 mln m bolatyn Aktobe su kojmasy ornalaskan 19 Ontүstik batyska karaj 8 km kashyktykta kala turgyndarynyn dәstүrli demalys ornyna ajnalgan Sazdy su kojmasy ornalaskan 1967 zhyly salyngan 20 Soltүstik shygyska karaj 60 km kashyktykta kala manyndagy en үlken koldan zhasalgan su ajdyny syjymdylygy 280 mln m 21 ten Қargaly su kojmasy ornalaskan 1975 zhyly salyngan 22 Klimaty Өndeu Қala Euraziya kurlygynyn ishki boliginde muhittardan edәuir alshaktykta ornalaskan osynyn kesirinen kala klimaty shugyl kontinentaldy bolyp keledi Aua rajynyn shugyl kontinentaldygy kүn men tүn kys pen zhaz arasyndagy temperaturanyn ajyrmashylygynda Kүn radiaciyasy men kurgakshylykta korinis tabady Қys mezgilinde kalanyn aua rajy Islandiya үstindegi teren ciklon ispandyk minimum men Mongoliya үstindegi kuatty aziyalyk anticiklonnyn әserinde bolady Bunyn kesirinen soltүstik batystan ontүstik shygyska bagyttalgan үlken bar gradientteri pajda bolady Aktobedegi ortasha zhiyntyk Kүn radiaciyasy tәuligine 108 kkal ga ten Kүn sәulesi koleminin ortasha zhyldyk korsetkishi 2316 sagat Zhazy uzak әri ystyk Zhylyna bes aj bojy kүndizgi ortasha temperatura 20 S asyp tүsedi Қysy konyr salkyn zhylymyktar boluy mүmkin En kalyn kar zhamylgysy karasha ajynda bajkalady 31 sm Ashyk bultty zhәne zhauyn shashyndy kүnderdin zhyldyk sany sәjkesinshe 174 148 zhәne 43 kүn Ortasha zhyldyk bulttylyk koefficienti 5 7 ball Atmosferalyk zhauyn shashyn en kop tүsetin aj mausym 35 mm en az tүsetin aj kyrkүjek 19 mm Ortasha zhyldyk temperatura 5 3 C Ortasha zhyldyk zhel zhyldamdygy 2 4 m s Ortasha zhyldyk aua ylgaldylygy 68 Aktobenin aua rajyKorsetkish Қan Akp Nau Sәu Mam Mau Shil Tam Қyr Қaz Қar Zhel ZhylAbsolyuttyk maksimum C 4 5 5 3 23 6 30 9 39 0 39 9 42 2 42 9 38 3 29 7 17 0 11 2 42 9Ortasha maksimum C 8 1 7 1 0 4 13 3 22 0 28 2 29 9 28 3 21 7 12 1 0 7 5 7 11 2Ortasha temperatura C 12 3 11 9 5 4 7 0 14 9 20 9 22 7 20 7 14 0 5 7 3 2 9 7 5 3Ortasha minimum C 16 5 16 3 9 8 1 4 7 9 13 4 15 6 13 5 7 4 0 6 6 5 13 6 0 2Absolyuttyk minimum C 48 5 45 37 18 9 7 6 0 9 4 1 0 7 7 9 26 3 35 41 5 48 5Zhauyn shashyn normasy mm 25 23 26 31 34 35 29 27 19 27 28 29 333Dereknama Pogoda i klimat sajtyndagy Aktobenin aua rajy turaly mәlimetter Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 2 mamyr 2015 Ekologiyasy Өndeu Aktobe kalasy ekologiyalyk zhagdajy nashar kalalardyn biri 23 Қala aumagyndagy aua kuramynda azot dioksidi men formaldegidtin shamadan tys molsheri bajkalgan al hrom kospalary ferrokorytpa zauyttary Aktobe TEC sekildi iri onerkәsip mekemeleri men Kirpishti auylynyn ajmagynda korsetkishter normadan үsh ese asyp tүsken eken 24 2013 zhyly santarlyk epidemiologiyalyk bakylau kala auasyn azot dioksidi kүkirt dioksidi kүkirtsutek zhәne tagy da baska zattarga teksergennen kejin auany basty lastajtyn sebep kalanyn kәriz zhүjesi ekeni anyktaldy 25 Kәriz zhүjesindegi kүkirtsutektin үlesi 2 16 zhetui mүmkin ogan kosa agyn sudyn kuramynda sulfidter kop Osynyn kesirinen tүnde zhәne tangy mezgilde kalanyn birneshe audanynyn turgyndary zhagymsyz iisten korlyk korip zhүr 2013 zhyly kaladagy avtokoliter sany 178 mynga zhetti Bul da kala auasynyn lastanuyna oz үlesin kosady 26 Kop uakyt bojy kala manymen agyp otetin Elek ozeni Alga himiyalyk zauytynyn bor kaldyktarymen zhәne Aktobe hrom kosyndylary zauytynyn alty valentti hrom kaldyktarymen lastandy bul oz kezeginde Zhajyk ozeni men Kaspij tenizinin lastanuyna әkelip soktyrdy Sonymen katar Akbulak akcionerlik kogamy eskirgen tazartu kurylgylarynyn kesirinen 27 Elek ozenine zhylyna 10 mln m durys tazartylmagan agyn su togedi Agyn sudyn belgilengen molsherden askany үshin Akbulakka әkimshilik sharalar koldanylganymen zhagdaj onalar emes 28 29 Tarihy ӨndeuEzhelgi zamandarda Өndeu Bul ajmakta omir sүrgen ezhelgi tajpalar mal sharuashylygymen ajnalysyp Soltүstik Қazakstannyn tajpalaryna zhakyn bolgan Tikburyshty zhәne dogal korymdardyn endik bagyttaluynyn mysaly retinde Aktobe manyndagy Syntas zhәne Besoba korymdaryn keltiruge bolady 30 Қala manyndagy dalada kola dәuirine zhatatyn sakina tәrizdes tas dualdar men korgandar tabylgan Aktobege zhanyndagy Қargaly ozeninin zhagasynda orta kola dәuirine zhatatyn bujymdar tabylgan 31 Aktobe bekinisinin kalanuy Өndeu 1869 zhyldyn mamyr ajynda Elek pen Қobda ozenderinin aralygyna fligel adyutant graf fon Borg baskargan eki rota zhayau әsker zhүz kazak zhәne 14 zenbirekten turatyn zhasak attandy Әskeri gubernator Lev Ballyuzektin talabymen 15 28 mamyr kүni 32 Elek pen Қargaly ozenderinin kosylatyn zherindegi eki tobenin үstinde 33 Aktobe orys Ak Tyube bekinisinin negizi kalandy Қarauyl alany gauptvahta karu zharak kojmasy azyk tүlik pen ok dәri saktalatyn zhertole salyndy 34 Aktobe aumagy Ballyuzek ozinin eseptemelerinde senimsiz dep sipattagan tabyn ruynan shykkan Aryngazievterdin karamagynda boldy Ballyuzek zhergilikti turgyndardyn bagynyshtylygyn atap otkenine karamastan orys zhasaktary kelgennen kejin olardyn kop boligi korshiles Oral oblysyna koship ketti Қalgan kazaktardyn arasynde tek Aryngaziev әuletinin sultandary men kazaktardan zhenilis tapkannan kejin karsylasudy dogargan Ajzharyk bi Bekbauulynyn koterilisshiler zhasagy boldy 35 Aktobe turaly algashky derekter 1871 zhylga zhatady Orenburgskaya Duhovnaya Konsistoriya soobshaet k svѣdѣniyu chto v orenburgskoj eparhii s razrѣsheniya nachalstva proizvodyatsya nynѣ slѣduyushiya postrojki 1 cerkvi a kamennyya v lt gt ukrѣplenii Ak Tyubya Turgajskoj oblasti ot 14 yanvarya 1871 goda na sredstva zhitelej 36 Algashky onzhyldyktarda konystyn turmysy koshpendi mal sharuashylygymen ajnalysaty kazaktarmen tygyz bajlanysta boldy Қalanyn algashky bas zhospary 1874 zhyly әzir boldy Eldi meken birneshe audandarga bolindi Қurmysh Tatar slobodasy Otorvanovka En algashky kosheler Garnizonnaya Krepostnaya Orenburgskaya Ileckaya zhәne Georgievskaya dep ataldy 17 Uezdik kala dәrezhesinde Өndeu 1891 zhyldyn 25 nauryzynda shykkan Dalalyk oblystardy baskaru turaly erezhege sәjkes Aktobe Қostanaj sekildi Resej imperiyasynyn Torgaj oblysynyn uezdik kalalarynyn biri bolyp bekitildi 37 Bastapky uakytta tez damymaganymen Aktobe kalasy birkalypty osu karkynyn saktap Қostanaj sekildi kuldyrau men halyk sanynyn azayuyna dushar bolgan zhok 1886 zhyldyn shildesine karaj kaladagy aulalardyn sany 177 zhetti birak 1891 1892 zhylgy asharshylyktyn kesirinen biraz turgyn kaladan bosyp ketti 1893 zhyldan bastap halyk sany kajtadan ose bastady 1895 zhyly turgyndar sany 2263 adamga zhetti onyn 1041 pravoslav hristiandar 202 musylman boldy 1896 zhyly kalaga Kishi Resejdin guberniyalarynan 100 ge taman otbasy koship keldi 38 1902 zhyly kala arkyly Orynbor men Tashkent arasyn zhalgastyrgan Tashkent temir zholy otip Aktobe ekonomikasynyn әri karaj damuyna әser etti 1905 1907 zhyldary kalada birneshe ret kara halyktyn narazylyk sheruleri men ereuilder ujymdastyryldy 39 Azamattyk sogys kezinde Өndeu Aktobe 1918 1919 zhyldardagy Azamattyk sogys kezinde Torgaj olkesinin revolyuciyalyk kүshterinin ortalygy boldy 1918 zhyldyn 8 21 kantarynda kalada Kenes okimeti ornady 39 Sol zhyldyn shilde ajynda Kolchak armiyasynyn Tүrkistanga zholyn zhauyp tastagan Aktobe fronty ashyldy 40 birak 1919 zhyldyn sәuir ajynda Zinovev pen Frunze kyzyldarga keri sheginuge bujryk berip azdan kejin kala aktardyn kolastyna otti 41 1919 zhyldyn 1 kyrkүjeginde Vsesvyatskij auyly zhagynan kalanyn ontүstik batysy kyzyldardyn Ontүstik armiyanyn uakytsha bazasyna ajnalgan Aktobe kalasyna shabuyly bastaldy Қalaga zenbirekterden ok zhaudyryldy aspanan kyzyldardyn aeroplany bombalar laktyra bastady Үlken dүrbelen bastaldy Turgyndar ontүstik batys bagytynda kalany tastaj zhonelip edi alajda tez arada zhetip үlgergen kyzyldardyn atty әskeri kashkyndardyn bir boligin korshap үlgerdi Tym tyrakaj kashkan әskerdin eshkandaj karsylyk korsetuge shamasy bolmady 42 2 kyrkүjek kүni Aktobe kyzyldardyn kolastyna otti 43 Kenes dәuirinde Өndeu 1930 shy zhyldar Karl Libkneht koshesi 1942 zhyldyn mamyry zhumysshy әjelder tasymaldaushyga komir laktyruda 1920 1925 zhyldary Aktobe kalasy Resej KFSR nyn Қyrgyz ASKR y kuramynda boldy 1925 zhyly Қazak AKSR nyn karamagyna otti 1936 zhyly Resej KFSR nyn kuramynan bolinip shykkan Қazak KSR na kosyldy Kenes dәuirinde Aktobe kalasy Aktobe guberniyasy 1921 1928 Aktobe audany 1921 1922 1928 1933 1970 1997 Aktobe uezi 1922 1928 44 Aktobe okrugy 1928 1930 zhәne Aktobe oblysy 1932 zhyldan bastap siyakty birneshe әkimshilik territorialdy birlikterdin ortalygy boldy Қazan tonkerisinen kejin Aktobe karkyndy dami bastady 45 1932 zhyldyn 10 nauryzynda kala Қazak KSR nyn zhanadan kurylgan Aktobe oblysynyn ortalygyna ajnaldy 17 Osydan kejin kalada uzyndygy 10 5 km bolatyn algashky su kubyry zhүrgizildi 25 su kolonkasy ornatyldy Oblys ortalygy retindegi algashky onzhyldykta kalada 2 elektr stanciyasy salyndy koshelerde 250 zharyktandyru kurylgysy ornatyldy Қalany zhasyldandyru zhumystary atkaryldy zhayau zhүrginshilerge arnalgan algashky zholdar pajda boldy 46 Ekinshi dүniezhүzilik sogys kezinde Aktobede 312 shi atkyshtar diviziyasy 101 shi ulttyk atkyshtar brigadasy 129 shy minomet polky zhәne tagy da baska әskeri zhasaktar kuryldy 312 shi atkyshtar diviziyasynyn 11 myn adamynyn 9 5 myny sogys majdanynda kaza tapty Diviziya komandiri Aleksandr Naumov Aktobe kalasynyn kurmetti azamaty atagynyn birinshi iegeri boldy 34 29 aktobelik Kenes Odagy batyry atandy 47 Sogys kezinde Kenes Odagynyn zhau basyp algan kalalarynan koshirilgen kejbir kәsiporyndar Aktobege zhoneltildi 1941 zhyldyn tamyzynda kalaga Zaporozheden ferrokorytpa zauytynyn zhabdyktary keldi Mәskeuden Elektroschetchik kәsiporynynyn Mәskeu rentgen zauytynyn 14 zhүn toku fabrikasynyn zhәne tagy da baska kәsiporyndardyn zhabdyktary koshirildi 48 1940 1960 zhyldary ferrokorytpa zhәne hrom kosyndylary rentgen apparaturasy zhәne auyl sharuashylyk mashinalary zauyttary et zhәne sүt kombinattary trikotazh zhiһaz zhәne tigin fabrikalary sekildi iri onerkәsip mekemeleri ashyldy 1962 zhyldyn 3 mamyrynda ortalygy Aktobe kalasynda ornalaskan kuramyna Aktobe Oral zhәne Gurev oblystary kiretin Batys Қazakstan olkesi kuryldy 1964 zhyldyn 1 zheltoksanynda Batys Қazakstan olkesi taratyldy 1977 zhyly kala Batys Қazakstan temir zholynyn ortalygy bop tagajyndaldy Kenes dәuirinde koptegen kәsiporyndary bar industrialdy kalaga ajnaldy onerkәsip pen mәdeniettin ajmaktyk ortalygy boldy 49 zhәne bүgingi tanda da osyndaj bolyp kala beredi 47 Tәuelsiz Қazakstan dәuiri Өndeu Kenes Odagy ydyragannan kejin Қazakstandagy ekonomikalyk belsendilik Қaragandy men Shymkent siyakty onerkәsip ortalyktarynan eldin batysyndagy munajly oblystardyn ortalyktaryna Aktobe Aktau Atyrau auysty 50 Қazakstanga deportaciyalangan halyktardyn okilderi men respublikaga 1970 1980 shi zhyldary Kenes Odagynyn baska respublikalarynan kelgen mamandardyn emigraciyasynyn kesirinen 1990 shy zhyldardyn sony men 2000 shy zhyldardyn bastapky kezeninde kaladagy halyk sanynyn azayuy bajkaldy 2000 shy zhyldary kaladagy kurylys salasynda үlken serpilis oryn aldy kurylystyn karkyny bojynsha Aktobe kalasy men oblysy el ordasy Astanadan asyp tүsti 2005 zhyly 137 1 myn m turgyn үj engizu zhosparlanganymen zhyldyn korytyndysy bojynsha 289 773 m turgyn үj turgyzylgany belgili boldy Zheke kurylys korsetkishi zhosparlangan molsherden bes ese asyp tүsti Zhalpy alganda 2005 zhyly 2004 zhylga karaganda 2 8 ese artyk turgyn үj koldanyska berilgen eken 51 2007 2008 zhylgy karzhylyk dagdarys pen onyn artynan ulaskan Dүniezhүzilik ekonomikalyk dagdarystyn saldarynan Aktobedegi zhylzhymajtyn mүlik pen zhalga alu kuny kүrt tomendep ketti Қala ishindegi zher telimderinin bagasy 30 kemidi Қala turgyndarynyn zhalaky molsheri tomendedi kejbir kәsiporyndar medicinalyk saktandyruga bolinetin karazhatty azajtty turmystyk tehnika men elektronikaga suranys azajdy Aktobe әuezhajyndagy zholaushylar tasymaly 13 bәsendedi ulttyk valyuta devalvaciyasynyn kesirinen kala avtosalondaryndagy avtokolik satyluy kemidi 52 2010 shy zhyldar Batys Қazakstandagy dini ekstremizmnin orshuimen sipattalady 53 2011 zhyldyn 17 mamyr kүni Aktobe kalasynyn 25 zhasar turgyny Rahymzhan Makatov Ұlttyk kauipsizdik Komitetinin zhergilikti Departamentinin aldynda zharylys ujymdastyryp onyn saldarynan ozi kajtys boldy birneshe adam zharakttandy Bir ajdan astam uakyt otken son 26 mausym kүni kalada tәrtip sakshylary men kylmystyk is bojynsha kүdiktiler arasynda karuly kaktygys oryn aldy 54 Bul okigalardy zhurtshylyk Temir audanynda birneshe policiya kyzmetshilerin kasakana oltirgen dini ekstremisterdin tobymen bajlanystyrdy Az uakyttan kejin kalanyn shet audanyndarynyn birinde kurylysy ayaktalmagan үjdin ishindegi zharylystyn saldarynan үsh adam kaza tapty Қaza tapkandardyn bireui Aktobe oblysynyn Ishki ister Departamentinin ekstremizmge karsy kүresetin baskarmasynyn zhedel uәkili bolyp shykty 55 Қala halkynyn sany 2030 zhylga dejin 625 myn adamga 2040 zhyly 1 mln adamga zhetedi dep zhosparlanyp otyr Bugan dejin kalanyn aumagy 29 739 ga dan 72 965 ga ga shejin ulgayuy tiis 2003 zhylgy bas zhospar bojynsha 42 847 ga boluy kerek edi Zheke turgyn үj kurylysy shektetiledi zhana bas zhospar bojynsha kalada negizinen kopkabatty kop pәterli turgyn үjler turgyzylatyn bolady 56 Aktobe zhana zhәne eski kala bolyp bolinetin Қazakstannyn zhalgyz kalasy Osy bolikterdin arasyn zhalgau үshin kalanyn Mәskeu audanynda sәjkes infrakurylymy bar kopkabatty turgyn үj massivterin turgyzyp kalany biriktiretin ortalykka ajnaldyru zhosparlanyp otyr 57 Әkimshilik zhәne territorialdyk kurylymy ӨndeuҚala әkimdigi zhәne zhergilikti ozin ozi baskaru Өndeu Aktobe kalasynyn әkimdigi kala aumagy men onyn karamagynda ornalaskan bes auyldyk okrugtegi atkarushy okimet kyzmetin atkarady Қala әkimshiliginin kүji men mәrtebesi Aktobe kalasy әkiminin apparaty erezhesimen retteledi 58 Әkimshilikti 2001 zhyldyn 23 kantarynda kүshine engen Қazakstan Respublikasyndagy zhergilikti memlekettik baskaru zhәne ozin ozi baskaru zanyna sәjkes Aktobe oblysynyn әkimi tagajyndajtyn kala әkimi baskarady 59 Қala әkimi kyzmetin algashky bop Eleusin Nauryzbajuly Sagyndykov 1996 2002 zhyldary atkardy 2012 zhyldyn 17 akpanynda kala әkimi bolyp Erhan Bolatzhanuly Omarov tagajyndaldy Aktobe kalasy Mәslihatynyn deputattary kala turgyndarymen sajlanatyn zhergilikti okildik organ kyzmetin atkarady 1994 zhyldyn 24 nauryzynda Mәslihattyn I shakyrylymnyn 1 shi sessiyasy otti Algashkyda mәslihat 43 deputattan turdy mәslihat hatshysy bop Petr Georgievich Lashenov sajlandy Kejingi shakyrylymdardardagy deputattardyn sany 23 dejin azajdy Songy V shakyrylymnyn 1 shi sessiyasy 2012 zhyldyn 20 kantarynda otkizildi 60 Қazirgi tanda kalalyk Mәslihat hatshysy kyzmetin Sulupan Panakyzy Shyntasova atkaryp zhүr 61 Қala byudzheti Өndeu 2015 zhyly kala byudzhetinin kiris dengeji 39 55 mlrd tenge 213 mln AҚSh dollary 62 shygyn molsheri 43 08 mlrd tenge 231 9 mln dollar dep belgilengen Aktobe byudzhetinin negizgi tabys kozderine salyk tүsimderi 23 7 mlrd tenge transfert tүsimderi 16 1 mlrd tenge salyktyk emes tүsimder 2 3 mlrd tenge zhәnenegizgi kapitaldy satudan tүsken karazhattar 2 1 mlrd tenge zhatady Negizgi shygys baptaryna bilim beru zhүjesi 16 9 mlrd tenge turgyn үj kommunaldyk sharuashylyk 11 5 mlrd tenge transfertter 7 2 mlrd tenge transport pen bajlanys 5 5 mlrd tenge karyzdardy oteu 1 9 mlrd tenge әleumettik komek pen kamsyzdandyru 1 37 mlrd tenge zhatady 63 Aktobe oblysynyn iri salyk toleushilerinin kataryna negizinen munaj zhәne gaz ondiretin kompaniyalar kiredi birak olardyn arasynda Aktobe kalasynda negizdelgen birneshe mekeme de bar Aktobe hrom kosyndylary zauyty AҚ Anvar ZhShS supermarketter men dүkender zhelisi Kabiev i K ZhShS super zhәne gipermarketter zhelisi zhәne t b 64 Қala audandary Өndeu Қala Aktobe tobesinin eteginde orynalasyp temir zhol stanciyasynyn manynda shogyrlangan Eski kala dep atalatyn zhәne soltүstik batysta ornalaskan әkimshilik gimarattar men sauda ortalyktary ornalaskan Әbilkajyr han dangylynyn bojynda shogyrlangan Zhana kala dep atalatyn eki negizgi audannan kuralgan 65 66 Eski kalanyn audandaryna Қurmysh Mәskeu Moskva Tatar slobodasy Tatarka zhәne Otorvanovka audandary zhatady Қalanyn eski boligi negizinen bir kabatty zheke turgyn үjlerden turady arasynda Resej imperiyasy zamanynda turgyzylgan gimarattar kezdesedi Zhana kalanyn audandaryna Shanhaj Shankaj Sazdy Bolashak Ken Dala audandary men moltek audandar zhatady Aty atalgan audandardan bolek Zhilgorodok Turgyndar kalashygy Aviagorodok Selmash Zarechnyj Қargaly Zhilyanka Kirpishti Kirpichnyj Zhanakonys Novyj Akzhar Bauyrlastar 41 shi razezd zhәne t b audandar bar 2000 shy zhyldardan bastap kala aumagynda 30 astam zhana audan pajda boldy 67 2012 zhyldan bastap 5 moltek audannan kuralgan turgyndar sany bolashakta 260 myn adamga zhetui mүmkin Nur Aktobe buryngy Aktobe Siti audanynyn kurylysy zhүrip zhatyr 68 Halky ӨndeuHalkynyn ulttyk kuramy san aluan Қazaktardyn үlestik kuramy 76 30 Birshama orystar 16 89 sonymen katar ukraindar 2 68 tatarlar 1 53 nemister 0 60 korejler 0 28 әzirbajzhandar 0 20 ozbekter 0 17 baskalar 1 35 halyktar turady 2015 zhyldyn 1 Қazany bojynsha 69 Қala әkimshiligine 367 220 sany bar Aktobe kalasynan baskan tagy da 5 selolyk okrugter kiredi Blagodarnyn Қargaly Қurajly Novyj Sazdy 70 zhalpy alganda 22 audanga ie sol audandardagy adam sany 48 368 adam 2012 zhyldyn 1 Қantary bojynsha Қala әkimshiligine tәueldi territoriyada barlygy 415 588 halyk turady Қazirgi uakytta halyk sany bojynsha Aktobe oblysynda birinshi oryn alady zhәne Қazakstandygy tortinshi kala bolyp keledi Almaty Astana Shymkent ten kejingi Halyk sanynyn zhyldam osuine bajlanysty үkimet kalanyn әleumettik ekonomikalyk damu zhobasyn әzirledi Aktobe kalasynyn million halky bar mәrtebesin alu үshin bagyttalgan bas zhobasyn retke keltiru zhumystary zhүrip zhatyr 71 Proekttini zhүzege asyru 2011 zhyl men 2040 zhyl aralygyna eseptelip otyr Aktobe kalasy halkynyn sany 72 1926 1939 1959 1970 1979 1987 1989 1991 1999 2004 200520 861 48 749 96 680 149 914 190 569 248 000 253 532 265 300 253 088 249 759 253 9522006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016258 014 262 830 268 644 345 687 348 956 361 174 367 391 371 357 377 752 387 807 397 572Derekkozder Өndeu Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar zhәne astana kalalar audandar audan ortalyktary zhәne kentter bolinisindegi zhynysy bojynsha sany Қazakstan Respublikasy halkynyn oblystar zhәne astana kalalar audandar audan ortalyktary zhәne kentter bolinisindegi zhynysy bojynsha sany Aktyubinskaya pravda gazetinin beti JPEG Tekserildi 4 mamyr 2015 Kedej Kedej gazeti 1929 Tekserildi 6 mamyr 2015 اقتوبە قالاسى مەن قىتايدىڭ قاراماي قالاسى اراسىنداعى دوستىق قارىم قاتىناستىڭ ورناعاندىعى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى Қazinform 27 06 2011 قازاقستان اقتوبە قالاسىندا تۋىلعان جانكەشتى جارىلىس دەلوسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ارىز بەرىلدى kaz www kazakh people com cn 2011 05 19 Tekserildi 6 mamyr 2015 اقتوبە پوليتسەيلەرى فاشيستەر بەلگىسىن سالعان ادامدى تاپتى kaz www elarna com 2015 05 05 Tekserildi 6 mamyr 2015 Zhambyl zhәne Soltүstik Қazakstan oblystaryndagy zhekelegen әkimshilik aumaktyk birlik ataularyn kajta atau zhәne Aktyubinsk kalasy atauynyn transkripciyasyn ozgertu turaly Қazakstan Respublikasy Prezidentinin Zharlygy 1999 zhylgy 11 nauryz N 82 11 nauryz 1999 Tekserildi 24 shilde 2015 Rosreestr o naimenovanii nekotoryh administrativnyh edinic v Kazahstane Estonii Francii i Abhazii V V Muntaniol Moj gorod na belom holme Ty vinovat uzh tem chto nemec T 2 Iz davnej hroniki Bѣlovershinska Aktyubinskij gorodskoj vѣstnik Kultura 17 zheltoksan 1913 5 b 5 8 Gүlsim Nazarbaeva S lyubovyu iz Aktobe 8 sәuir 2010 Novaya doroga izbavit voditelej ot probok i pomozhet snizit kolichestvo dorozhnyh avarij Meta kz 13 tamyz 2009 Tekserildi 4 mamyrdyn 2015 Otvet akimata goroda Oficialnyj sajt Akimata Aktyubinskoj oblasti 28 03 2013 Tekserildi 23 sәuir 2015 Reference World Atlas Penguin 2013 P 214 408 p ISBN 9781465421180 Kazahskaya SSR O R Nazarevskij Gosudarstvennoe izdatelstvo geograficheskoj literatury 1957 B 659 733 b a b c Toponimika Kazahstana 2010 b 79 Geomorfologiya Yuzhnogo Urala i Mugodzhar Gosudarstvennoe nauchno tehnicheskoe izdatelstvo literatury po geologii i ohrane nedr 1974 B 66 Almira Әlishbaeva Iz za vesennej zhary Kargalinskoe vodohranilishe ne napolnilos dazhe napolovinu Diapazon 24 04 2013 Gosudarstvennaya planovaya kommissiya KazSSR Narodnoe hozyajstvo Kazahstana Vypuski 7 12 1969 b 47 Gosudarstvennaya planovaya kommissiya KazSSR Narodnoe hozyajstvo Kazahstana 1980 B 34 Kazahskaya SSR 4 tomnaya kratkaya enciklopediya M K Қozybaev Glavnaya redakciya Kazahskoj Sovetskoj enciklopedii 1988 B 63 607 b ISBN 9785898000028 Ekologicheskaya obstanovka v Aktobe ostavlyaet zhelat luchshego Kub kz 28 akpan 2010 V Aktobe vpervye za 15 let provoditsya kompleksnaya ocenka ekologicheskogo sostoyaniya Gazeta kz Almira Әlishbaeva V Aktobe budet vonyat do 2020 goda Diapazon 16 10 2013 V vozduhe Aktobe obnaruzheno prevyshenie PDK po serovodorodu Forbes Қazakstan 13 akpan 2014 Yaroslav Drobinin Ilek zagryaznyon hromom i fekaliyami ozyora Irgiza vysohli Diapazon 28 05 2014 Ezhegodno v pritok Urala Aktobe sbrasyvaet 10 mln kubometrov nechistot Forbes Kazahstan Mihail Gataullin Aktyubincy slivayut v Ilek po 10 millionov kubov fekalij Diapazon 29 10 2014 Istoriya Kazahskoj SSR 1977 b 246 248 Istoriya Kazahskoj SSR 1977 b 148 149 Bolshaya sovetskaya enciklopediya S I Vavilov Gosudarstvennoe nauchnoe izdatelstvo 1950 T 2 B 7 A V Rodomakin Eroziya pochv i mery borby s nej na primere Aktyubinskoj oblasti Nauka 1967 B 46 147 b a b Erik Әubәkirov Gorod na belom holme Almaty 17 05 2014 zh 84 17923 Fyodor Tarasenko Istoricheskaya spravka Gorod Gody Lyudi Zhizn 2001 Soobsheniya 1 akpan 1873 3 b 100 101 Pereselency arendatory Turgajskoj oblasti 1897 b 1 Pereselency arendatory Turgajskoj oblasti 1897 b 17 a b Aktyubinsk Bolshaya sovetskaya enciklopediya Mәskeu Sovetskaya enciklopediya 1969 1978 Selskij kalendar Gosudarstvennoe izdatelstvo selskohozyajstvennoj literatury 1969 B 111 Fyodor Tarasenko Grazhdanskaya vojna Gorod Gody Lyudi Zhizn 2001 Golodnyj pohod Orenburgskoj armii 1921 b 2 A Ya Soshnikov Sovetskaya kavaleriya voenno istoricheskij ocherk Voennoe izdatelstvo 1984 B 117 317 b Қala 1891 zhyldan bastap Aktobe uezi 1921 zhyly zhojylganga shejin onyn ortalygy boldy 1922 zhyly bul uez Aktobe guberniyasynyn kuramynda kalpyna keltirildi Kazahskaya SSR ekonomiko geograficheskaya harakteristika 1957 b 660 Ajnur Maksatkyzy 17 audan bar edi a b Kazahstan Nacionalnaya enciklopediya 2004 b 156 Vestnik Akademii nauk Kazahskoj SSR Izd vo Akademii nauk Kazahskoj SSR 1981 B 52 54 Kazahskaya SSR ekonomiko geograficheskaya harakteristika 1957 b 659 662 Marat Terterov Doing Business with Kazakhstan GMB Publishing Ltd 2004 P 9 390 p Doing Business With Series ISBN 9781905050598 Svetlana Pashkova Stroitelnyj bum po aktyubinski Megapolis 30 01 2006 Almira Әlishbaeva Krizis zastavil zhit po sredstvam 09 04 2009 Prokuratura ZKO konstatiruet internacionalizaciyu ekstremizma v Zapadnom Kazahstane Uralskaya Nedelya IA Novosti Kazahstan 25 11 2013 V Aktyubinskoj oblasti snova strelyayut Est zhertvy KTK Tekserildi 15 zheltoksannyn 2014 Alisa Marinec Novyj vzryv v Aktobe 01 08 2011 V Aktobe proshli obshestvennye slushaniya o korrektirovke generalnogo plana g Aktobe Aktobe әkimdiginin resmi sajty 14 sәuir 2014 Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 23 sәuir 2015 Sergej Zheleznyak Postroim Moskva siti Evrika 16 sәuir 2014 16 Aktobe kalasy әkiminin apparaty MM erezhesi Aktobe kalasy әkimdiginin resmi sajty 22 zheltoksan 2013 Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 13 sәuir 2015 Akim Aktobe kalasy әkimdiginin resmi sajty 18 12 2013 Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 7 nauryz 2015 Shintasova S P 20 let maslihatov Aktobe kalasy mәslihatynyn resmi sajty 2014 Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 20 sәuir 2015 Biografiya sekretarya maslihata Aktobe kalasy mәslihatynyn resmi sajty Basty derekkozinen muragattalgan 2 mamyr 2015 Tekserildi 20 sәuir 2015 1 AҚSh dollary 185 8 tenge 26 04 2015 Budan әri karaj valyuta bagamy korsetilgen zhylga sәjkes keltiriledi 2015 2017 zhyldarga arnalgan Aktobe kalasynyn byudzheti turaly Respublikalyk kukyktyk akparat ortalygy 23 zheltoksan 2014 Aktobe oblysy Aktobe kalalyk mәslihatynyn 2014 zhylgy 23 zheltoksandagy 282 sheshimi Aktobe oblysynyn Әdilet departamentinde 2015 zhylgy 20 kantarda 4170 bolyp tirkeldi V Kazahstane utverzhden perechen krupnyh nalogoplatelshikov podlezhashih monitoringu Қazinform 15 kantar 2015 O R Nazarevskij Aktyubinsk Bolshaya sovetskaya enciklopediya Paul Brummell 2008 p 279 Kak ne zabluditsya v novyh rajonah Aktobe Diapazon 05 12 2012 Mejramgүl Rahatkyzy Nur Aktobe bolashaktyn kalasy Aktobe 2015 zhyl basyna Қazakstan Respublikasy halkynyn zhekelegen etnostary bojynsha sany Elektronnyj akimat goroda Aktobe Selskie okruga Aktobe dobivaetsya statusa goroda millionnika City amp town of Kazakhstan agyl pop stat mashke org Tekserildi 29 nauryz 2016 Pajdalanylgan әdebiet ӨndeuIstoriya Kazahskoj SSR s drevnejshih vremyon do nashih dnej v pyati tomyah A N Nusupbekov gl red i dr Alma Ata Nauka 1977 T 1 579 b Toponimika Kazahstana Enciklopedicheskij spravochnik Alma Ata Aruna Ltd 2010 816 b ISBN 9965 26 330 2 Kazahstan Nacionalnaya enciklopediya Almaty Қazak enciklopediyasy 2004 ISBN 9965 9389 9 7 A A Kaufman Pereselency arendatory Turgajskoj oblasti 2 ya chast SPb Tipografiya V Bezobrazova i Komp 1897 I Elovskij Golodnyj pohod Orenburgskoj armii Pekin Tipografiya Uspenskogo monastyrya pri Russkoj Duhovnoj missii 1921 Enciklopediya Aktobe Pod red M K Tazhibaeva Aktobe Otandastar Poligrafiya 2002 786 b 10000 taralym ISBN 5 628 02641 7 Izvestnye imena Sost E Zh Kurmanbekov Aktobe OAO Poligrafiya 1999 270 b ISBN 5 7667 9244 1 Paul Brummell Kazakhstan The Bradt Travel Guide Bradt Travel Guides 2008 408 p ISBN 9781841622347 Murzataeva M Sravnitelnaya harakteristika klimata Uralska i Aktobe ZKGU im M Utemisova 2014 Aktyubinskaya oblast Itogi Nacionalnoj perepisi naseleniya Respubliki Kazahstan 2009 zhyla Astana 2011 T 1 Aktyubinskaya oblast Itogi Nacionalnoj perepisi naseleniya Respubliki Kazahstan 2009 zhyla Astana 2011 T 2 Aktyubinskaya oblast Itogi Nacionalnoj perepisi naseleniya Respubliki Kazahstan 2009 zhyla Astana 2011 T 3 N I Zhurin Sveryaya shag po Ilichu korennye preobrazovaniya v ekonomike i kulture Aktyubinskoj oblasti za zhyly Sovetskoj vlasti Kazahstan 1969 206 b Institut geografii Akademiya nauk SSSR Kazahskaya SSR ekonomiko geograficheskaya harakteristika Red O R Nazarevskij Gosudarstvennoe izdatelstvo geograficheskoj literatury 1957 733 b B S Karryev M B Ajdarhanov E K Balafanov Vsemirnoe Intervidenie Osnovy informacionnoj kultury Alma Ata SIBIS 2006 403 b ISBN 9789965952821 https kk wikipedia org w index php title Aktobe amp oldid 2866701 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.