fbpx
Уикипедия

Атлант мұхиты

Атлант мұхитыЖер шарындағы аумағы жөнінен Тынық мұхиттан кейінгі екінші мұхит. Оны ежелгі гректер Африканың солтүстік-батысындағы Атлас (Атлант) тауына байланысты атаған.

Мазмұны

Шығысында Еуропа мен Африканың, батысында Солтүстік және Оңтүстік Американың, оңтүстігінде Антарктиданың аралығында орналасқан. Солтүстігінде Дейвис, Дат бұғаздарымен және Солтүстік Мұзды мұхитпен, оңтүстік-шығысында Африка мен Антарктида аралығында Үнді мұхитымен, оңтүстік-батысында Дрейк бұғазы арқылы Тынық мұхитпен жалғасады. Мұхит солтүстіктен оңтүстікке қарай 15 мың км шамасында екі жарты шарға созыла орналасқан. Ені басқа бөліктеріне қарағанда экватор маңында 2830 км-ге дейін тарылады. Мұхиттың теңіздермен қоса есептегендегі жалпы аумағы 91.6 млн. км2, орташа тереңдігі 3597 м, суының көлемі 329.7 млн. км3. Солтүстік жарты шардағы жағалауы қатты тілімделген. Теңіздері (Балтық, Солтүстік, Жерорта, Кариб, т.б.) мен ірі шығанақтары (Бискай, Гвинея, т.б.) түгелдей дерлік осы бөлікте. Оңтүстік жарты шардағы жағалауы аз тілімделген (Антарктида маңындағы Уэдделл т.). Атлант мұхитында басқа мұхиттармен салыстырғанда аралдар аз. Iрі аралдары (Ұлыбритания, Ирландия, Ньюфаундленд, Υлкен Антиль, Кіші Антиль, Канар, Жасыл Мүйіс, Фолкленд аралдары) мұхиттың жағалауларына таяу орналасқан. Орталық бөлігіндегі аралдар (Азор, Әулие Елена, Тристан-да-Кунья, т.б.) ұсақ және олар жанартау әрекетінен пайда болған. Мұхиттың түбі Орта Атлант су асты жотасымен бөлінген. Оның жекелеген шыңдары (Буве, Тристан-да-Кунья, Көкке ұшу, Сан-Паулу, Азор) жанартау аралдары түрінде су бетіне шығып тұр. Мұхиттың шығысында Батыс Еуропа, Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап, Агульяс, батысында Солтүстік Америка, Гвиана, Бразилия, Аргентина, оңтүстігінде Африка-Антарктида қазан-шұңқырлары бар. Олардың тереңдігі 3000 метрден 7300 метрге жетеді. Терең шұңғымалар арал доғаларын жиектей орналасқан (ең тереңі Пуэрто-Рико шұңғымасы, 8742 м) және олар бір-бірінен су астындағы үстірттермен, қыраттармен, жоталармен бөлінген. Мұхиттың шеттері құрлықтық беткеймен көмкерілген. Мұхит түбінің үштен екі бөлігін әктастан тұратын органикалық шөгінділер жауып жатыр. Терең қазаншұңқырларының түбі қызыл саздан, ал жанартау аралдарының төңірегі жанартаулық шөгінділерден түзілген.

Арктика мен Антарктида аймақтарын қоспағандағы Атлант мұхиты.

Атлант мұхиты барлық климат белдеулерінде орналасқан. Сондықтан оның жеке бөліктерінде климат жағдайының бір-бірінен өте үлкен өзгешелігі бар. Мұхиттың үстінде Исландия және Антарктика минимумдары мен Солтүстік Атлант және Оңтүстік Атлант максимумдары қалыптасады. Оларды бір-бірінен экватор маңындағы қысымы төмен белдем бөлім тұр. Бұл климаттық белдеулер көршілес құрлықтартардың үстіндегі қысым орталықтарымен әрекеттесе отырып, екі жарты шардың қоңыржай, субтропиктік және тропиктік ендіктерінде солтүстік-шығыс желдердің (пассаттардың) басым болуына әсер етеді. Жазда (Солтүстік жарты шарда тамыз, Оңтүстік жарты шарда ақпан айында) экватор маңындағы ауа температурасы 26-28۫С. 60۫ солтүстік ендікте – 8-12۫С, ал 60۫ оңтүстік ендікте 0-12۫С. Қыста (Солтүстік жарты шарда ақпан, Оңтүстік жарты шарда тамыз айында) экваторда 25۫С, 60۫ солтүстік ендікте 8-12۫С-қа, ал 60۫ оңтүстік ендікте – 8-10۫С-қа дейін өзгеріп отырады. Ең қиыр солтүстік-батысында және оңтүстікте температура -25۫С-қа дейін төмендейді. Жылдық орташа жауын-шашын экваторда 2000мм-ден асады, қоңыржай ендіктерде 1000-1500 мм, ал мұхиттың шығыс субтропиктік бөліктерінде және Антарктика маңында 100 мм-ден аспайды.

Атмосфера айналымы ықпалымен мұхиттың солтүстік және оңтүстік бөліктерінде теңіз ағысының негізгі екі жүйесі қалыптасқан. Бұл ағыстар пассат желдерінің әсерінен пайда болады. Солтүстік Пассат, Голфстрим, Солтүстік Атлант жылы ағыстары мен Канар суық ағысы солтүстік теңіз ағысының айналым жүйесін құрайды. Оңтүстік Пассат пен Бразилия жылы ағыстары және Батыс Желдер мен Бенгал суық ағыстары оңтүстік теңіз ағысының айналым жүйесіне кіреді. Бұлардан басқа Солтүстік Американың шығыс жағалауын бойлап Лабрадор, ал Оңтүстік Американың шығыс жағалауымен Фолкленд суық ағыстары ағады. Бұл ағыстар мұхит суының температурасы мен тұздылығына (орташа тұздылығы 35.4%) әсерін тигізеді. Мұхит суының деңгейі Айдың тартылу әсерінен жарты тәулік сайын өзгеріп отырады. Ашық мұхитта судың көтерілу биіктігі 1 метрге дейін, ал Солтүстік Америкадағы Фанди шығанағы жағалауында 18 метрге дейін жетеді. Мұхиттың солтүстік қоңыржай ендіктеріндегі ішкі теңіздер де ғана мұз қатады. Мұхитқа солтүстіктен теңіз мұзы мен мұзтаулар (айсберг), негізінен, Солтүстік Мұзды мұхиттан келсе, оңтүстік бөлігінде Антарктида және Уэдделл т-нде түзіледі.

Жай күндегі Атлант мұхитының Ирландия батыс жағалауынан көрінісі

Мұхит түбінде, негізінен, жасыл және қызыл қоңыр балдырлар өседі. Фито-планктон бір жасушалы ұсақ балдырлардан тұрады. Зоо-планктонды, көбінесе, шаян тәрізділер құрайды. Олардың ішінде киттің негізгі қорегі – криль Антарктида жағалауында өте көп. Суық және қоңыржай белдеуінде сүт қоректілерден – кит пен жарғақаяқтылар, балықтардан – майшабақ, нәлім және қамбала кездеседі. Тропиктік белдеуде кашалот, теңіз тасбақасы, акула, ұшқыш балықтар, краб, медуза, радиолярийлер тараған. Құстардан фрегат, альбатрос, пингвин, т.б. мекендейді.

3 кезеңге бөлінеді.

Бүгінгі Атлант мұхитын құрған Pangaea бөліну анимасиясы
  • Ежелгі дәуірден 18 ғ. ортасына дейінгі 1-кезеңде, көптеген саяхатшылар,. теңізшілер (финикиялықтар, карвагендіктер, Б.Диаш, Васко-да-Гама, Христофор Колумб, Дж.Кабот, Фернан Магеллан, Дж. Дейвис, Г. Гудзон, Баффин, т.б.) мұхиттың шекарасын, мөлшерін, құрлықпен ара қатынасын анықтаумен айналысты.
  • 2-кезеңде (1749-1872) мұхит суының температурасы, ағыстар, тереңдіктер, т.б. мұхит өлшемдері анықталды (Г. Эллис, Дж. Кук, О. Соссюр, И.Ф. Крузенштерн, Э. Ленц, т.б.).
  • 3-кезеңде (1872 жылдан бүгінге дейін) арнайы жабдықталған кемелермен кешенді мұхиттық зерттеулер жүргізілді (“Челленджер”, 1872-76; “Витязь” 1986-89; ”Метеор”, 1925-38; “Дискавери-11”, 1931-ден қазірге дейін; “Атлантис” 1933 жылдан қазірге дейін; Халықаралық геофизикалық экспедициялар, 1957-58; “Калипсо” 1952 жылдан қазірег дейін). Мұхит дүние жүзінде ауланатын балықтың 40%-ын береді. Негізгі кәсіптік балықтар: майшабақ пен нәлім. Оңтүстігінде кит ауланады. Мұхиттың үлесіне дүние жүзі мұхиттық жүк айналымының жартысынан көбі тиеді. Аса ірі порттары: Роттердам, Марсель, Гавр, Антверпен, Лондон, Ливерпуль, Генуя, Гамбург, Санкт-Петербург, Нью-Йорк, Хьюстон, Филаделфия, Балтимор, Буэнос-Айрес, Рио-де-Жанейро, Кейптаун, Дакар, Абиджан, т.б.

Атлант мұхиты
Атлант, мұхиты, Тіл, Бақылау, Өңдеу, Жер, шарындағы, аумағы, жөнінен, Тынық, мұхиттан, кейінгі, екінші, мұхит, Оны, ежелгі, гректер, Африканың, солтүстік, батысындағы, Атлас, Атлант, тауына, байланысты, атаған, Мазмұны, Жалпы, мәлімет, Климаты, Гидрологиялық, . Atlant muhity Til Bakylau Өndeu Atlant muhity Zher sharyndagy aumagy zhoninen Tynyk muhittan kejingi ekinshi muhit Ony ezhelgi grekter Afrikanyn soltүstik batysyndagy Atlas Atlant tauyna bajlanysty atagan Mazmuny 1 Zhalpy mәlimet 2 Klimaty 3 Gidrologiyalyk tәrtibi 4 Өsimdikter men zhanuarlar dүniesi 5 Zertteu tarihyZhalpy mәlimetShygysynda Europa men Afrikanyn batysynda Soltүstik zhәne Ontүstik Amerikanyn ontүstiginde Antarktidanyn aralygynda ornalaskan Soltүstiginde Dejvis Dat bugazdarymen zhәne Soltүstik Muzdy muhitpen ontүstik shygysynda Afrika men Antarktida aralygynda Үndi muhitymen ontүstik batysynda Drejk bugazy arkyly Tynyk muhitpen zhalgasady Muhit soltүstikten ontүstikke karaj 15 myn km shamasynda eki zharty sharga sozyla ornalaskan Eni baska bolikterine karaganda ekvator manynda 2830 km ge dejin tarylady Muhittyn tenizdermen kosa eseptegendegi zhalpy aumagy 91 6 mln km2 ortasha terendigi 3597 m suynyn kolemi 329 7 mln km3 Soltүstik zharty shardagy zhagalauy katty tilimdelgen Tenizderi Baltyk Soltүstik Zherorta Karib t b men iri shyganaktary Biskaj Gvineya t b tүgeldej derlik osy bolikte Ontүstik zharty shardagy zhagalauy az tilimdelgen Antarktida manyndagy Ueddell t Atlant muhitynda baska muhittarmen salystyrganda araldar az Iri araldary Ұlybritaniya Irlandiya Nyufaundlend Ylken Antil Kishi Antil Kanar Zhasyl Mүjis Folklend araldary muhittyn zhagalaularyna tayau ornalaskan Ortalyk boligindegi araldar Azor Әulie Elena Tristan da Kunya t b usak zhәne olar zhanartau әreketinen pajda bolgan Muhittyn tүbi Orta Atlant su asty zhotasymen bolingen Onyn zhekelegen shyndary Buve Tristan da Kunya Kokke ushu San Paulu Azor zhanartau araldary tүrinde su betine shygyp tur Muhittyn shygysynda Batys Europa Kanar Zhasyl Mүjis Gvineya Angola Kap Agulyas batysynda Soltүstik Amerika Gviana Braziliya Argentina ontүstiginde Afrika Antarktida kazan shunkyrlary bar Olardyn terendigi 3000 metrden 7300 metrge zhetedi Teren shungymalar aral dogalaryn zhiektej ornalaskan en tereni Puerto Riko shungymasy 8742 m zhәne olar bir birinen su astyndagy үstirttermen kyrattarmen zhotalarmen bolingen Muhittyn shetteri kurlyktyk betkejmen komkerilgen Muhit tүbinin үshten eki boligin әktastan turatyn organikalyk shogindiler zhauyp zhatyr Teren kazanshunkyrlarynyn tүbi kyzyl sazdan al zhanartau araldarynyn toniregi zhanartaulyk shogindilerden tүzilgen Arktika men Antarktida ajmaktaryn kospagandagy Atlant muhity KlimatyAtlant muhity barlyk klimat beldeulerinde ornalaskan Sondyktan onyn zheke bolikterinde klimat zhagdajynyn bir birinen ote үlken ozgesheligi bar Muhittyn үstinde Islandiya zhәne Antarktika minimumdary men Soltүstik Atlant zhәne Ontүstik Atlant maksimumdary kalyptasady Olardy bir birinen ekvator manyndagy kysymy tomen beldem bolim tur Bul klimattyk beldeuler korshiles kurlyktartardyn үstindegi kysym ortalyktarymen әrekettese otyryp eki zharty shardyn konyrzhaj subtropiktik zhәne tropiktik endikterinde soltүstik shygys zhelderdin passattardyn basym boluyna әser etedi Zhazda Soltүstik zharty sharda tamyz Ontүstik zharty sharda akpan ajynda ekvator manyndagy aua temperaturasy 26 28 S 60 soltүstik endikte 8 12 S al 60 ontүstik endikte 0 12 S Қysta Soltүstik zharty sharda akpan Ontүstik zharty sharda tamyz ajynda ekvatorda 25 S 60 soltүstik endikte 8 12 S ka al 60 ontүstik endikte 8 10 S ka dejin ozgerip otyrady En kiyr soltүstik batysynda zhәne ontүstikte temperatura 25 S ka dejin tomendejdi Zhyldyk ortasha zhauyn shashyn ekvatorda 2000mm den asady konyrzhaj endikterde 1000 1500 mm al muhittyn shygys subtropiktik bolikterinde zhәne Antarktika manynda 100 mm den aspajdy Gidrologiyalyk tәrtibiAtmosfera ajnalymy ykpalymen muhittyn soltүstik zhәne ontүstik bolikterinde teniz agysynyn negizgi eki zhүjesi kalyptaskan Bul agystar passat zhelderinin әserinen pajda bolady Soltүstik Passat Golfstrim Soltүstik Atlant zhyly agystary men Kanar suyk agysy soltүstik teniz agysynyn ajnalym zhүjesin kurajdy Ontүstik Passat pen Braziliya zhyly agystary zhәne Batys Zhelder men Bengal suyk agystary ontүstik teniz agysynyn ajnalym zhүjesine kiredi Bulardan baska Soltүstik Amerikanyn shygys zhagalauyn bojlap Labrador al Ontүstik Amerikanyn shygys zhagalauymen Folklend suyk agystary agady Bul agystar muhit suynyn temperaturasy men tuzdylygyna ortasha tuzdylygy 35 4 әserin tigizedi Muhit suynyn dengeji Ajdyn tartylu әserinen zharty tәulik sajyn ozgerip otyrady Ashyk muhitta sudyn koterilu biiktigi 1 metrge dejin al Soltүstik Amerikadagy Fandi shyganagy zhagalauynda 18 metrge dejin zhetedi Muhittyn soltүstik konyrzhaj endikterindegi ishki tenizder de gana muz katady Muhitka soltүstikten teniz muzy men muztaular ajsberg negizinen Soltүstik Muzdy muhittan kelse ontүstik boliginde Antarktida zhәne Ueddell t nde tүziledi Zhaj kүndegi Atlant muhitynyn Irlandiya batys zhagalauynan korinisiӨsimdikter men zhanuarlar dүniesiMuhit tүbinde negizinen zhasyl zhәne kyzyl konyr baldyrlar osedi Fito plankton bir zhasushaly usak baldyrlardan turady Zoo planktondy kobinese shayan tәrizdiler kurajdy Olardyn ishinde kittin negizgi koregi kril Antarktida zhagalauynda ote kop Suyk zhәne konyrzhaj beldeuinde sүt korektilerden kit pen zhargakayaktylar balyktardan majshabak nәlim zhәne kambala kezdesedi Tropiktik beldeude kashalot teniz tasbakasy akula ushkysh balyktar krab meduza radiolyarijler taragan Қustardan fregat albatros pingvin t b mekendejdi Zertteu tarihy3 kezenge bolinedi Bүgingi Atlant muhityn kurgan Pangaea bolinu animasiyasy Ezhelgi dәuirden 18 g ortasyna dejingi 1 kezende koptegen sayahatshylar tenizshiler finikiyalyktar karvagendikter B Diash Vasko da Gama Hristofor Kolumb Dzh Kabot Fernan Magellan Dzh Dejvis G Gudzon Baffin t b muhittyn shekarasyn molsherin kurlykpen ara katynasyn anyktaumen ajnalysty 2 kezende 1749 1872 muhit suynyn temperaturasy agystar terendikter t b muhit olshemderi anyktaldy G Ellis Dzh Kuk O Sossyur I F Kruzenshtern E Lenc t b 3 kezende 1872 zhyldan bүginge dejin arnajy zhabdyktalgan kemelermen keshendi muhittyk zertteuler zhүrgizildi Chellendzher 1872 76 Vityaz 1986 89 Meteor 1925 38 Diskaveri 11 1931 den kazirge dejin Atlantis 1933 zhyldan kazirge dejin Halykaralyk geofizikalyk ekspediciyalar 1957 58 Kalipso 1952 zhyldan kazireg dejin Muhit dүnie zhүzinde aulanatyn balyktyn 40 yn beredi Negizgi kәsiptik balyktar majshabak pen nәlim Ontүstiginde kit aulanady Muhittyn үlesine dүnie zhүzi muhittyk zhүk ajnalymynyn zhartysynan kobi tiedi Asa iri porttary Rotterdam Marsel Gavr Antverpen London Liverpul Genuya Gamburg Sankt Peterburg Nyu Jork Hyuston Filadelfiya Baltimor Buenos Ajres Rio de Zhanejro Kejptaun Dakar Abidzhan t b https kk wikipedia org w index php title Atlant muhity amp oldid 2658749 betinen alyngan, уикипедия, wiki, кітап, кітаптар, кітапхана,

мақала

, оқу, жүктеу, тегін, тегін жүктеу, mp3, видео, mp4, 3gp, jpg, jpeg, gif, png, сурет, музыка, ән, фильм, кітап, ойын, ойындар.